Кіріспе

Platanus occidentalis, сондай-ақ американдық сикомор, американдық планета, батыс жазық, батыс жазық, түйме ағашы және су буы деп те белгілі, Америка Құрама Штаттарының шығыс және орталық бөліктерінде, Мексиканың солтүстік-шығысындағы тауларда, Оңтүстік Онтарионың және Оңтүстік Квебектің шеткі аудандарында өсетін Platanus туысының бір түрі. Солтүстік Америкада бұл ағаш көбінесе сикомор деп аталады, бірақ бұл атау әлемнің басқа аймақтарындағы басқа да ағаштарға қатысты болуы мүмкін. Америкалық сикомор – өте ұзақ өмір сүретін түр, әдетте кем дегенде 200 жыл, ал кейде 500-600 жылға дейін тіршілік етеді. "Occidentalis" деген түр эпитеті латын тілінде "батыс" деген мағынаны білдіреді және Батыс жарты шарға сілтеме жасайды, себебі Карл Линней оны атаған кезде осы туыстағы жалғыз тағы бір түрі – "шығыс" деген мағына беретін P. orientalis болған, ол Шығыс жарты шарда өседі. Қызығы, АҚШ-та бұл түр алғаш рет Шығыс АҚШ-та белгілі болған, сондықтан оны кейде шығыс сикомор деп атайды, осылайша оны кейіннен Батыс АҚШ-та табылған және батыс сикомор деп аталған Platanus racemosa түрінен ажыратады.

Сипаттама

Platanus occidentalis басқа ағаштардан ірі, біркелкі массаларда қабығының түсіп қалуымен, беті мозаикалы болып, сұр, жасыл-ақ және қоңыр түстерде болуымен оңай ажыратылады. Барлық ағаштардың қабығы өсу кезінде діңгекке кеңейіп, жарылып немесе толып отыруы тиіс, бірақ сикомор қабығы басқа ағаштардың қабығына қарағанда қатаң және серіксіз болғандықтан, астыңғы ағаш өсуіне бейімделу үшін үлкен, сынғыш бөліктермен түсіреді. Сикомор терең топырақта өскенде әдетте биікке және диаметріне жетеді. Ең ірі түрлерінің диаметріне дейін өлшенген, ал тарихи жазбаларда одан да ірі үлгілер кездеседі. 1744 жылы Шенандоа аңғарындағы қоныс салушы Джозеф Хэмптон және оның екі ұлы қазіргі Вирджиния штатының Кларк округіндегі қуыс сикоморда жылдың көп бөлігін өткізген. 1770 жылы Джордж Вашингтон Вирджиния штатының (қазіргі Батыс Вирджиния) Пойнт-Плезант қаласында, Канахва және Огайо өзендерінің тоғысқан жеріне жақын жерде, жерден 1 метр биіктіктегі сикомордың айналымын 13 метр деп тіркеген. Сикомор көбінесе жердің үстінде бірнеше қосымша діңгекке бөлінеді, бұтақтары аз болады. Жоғарыдағы кең жапырақтары бұрышталып, ашық тәжін құрайды. Тамырлары талшықты. Үлкен ағаштардың діңгектері көбінесе қуыс болады. Ерекшеліктерінің бірі – жапырақтардың жасыл бүршіктерінің жабысқақ болуы. Тамыз айының басында көптеген ағаштардың жапырақтарының қойнауларында келесі жылғы жапырақтарды шығаратын кішкентай бүршіктер болады. Ал сикомордың бұтақтарында мұндай бүршіктер жоқ. Оның орнына, жапырақ сабағы кеңейіп, бүршікті жапырақ сабағының түбінде тығыз жабылатын қапқа орайды. Жақын туысқан түрлері (Platanus қараңыз) Мексикада және АҚШ-тың оңтүстік-батыс штаттарында кездеседі. Ол кейде ағаш өндірісі үшін өсіріледі және кейбір аймақтарда табиғи түрде тараған. Бұл ағаш Солтүстік Дакота штатының Бисмарк қаласында сәтті өсіріледі және Окичобиге дейін оңтүстікке қарай сатылады. Америкалық сикомор Аргентина мен Австралияда өмір сүруге жақсы бейімделген және Австралия құрлығында, әсіресе Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс сияқты салқын оңтүстік штаттарда кең таралған.

Экология

Америкалық платан көбінесе жайылмалы жерлерде және су тасқынына ұшырайтын аймақтарда кездеседі, өзендер, арналар немесе мол жер асты суларымен қамтамасыз етілген ылғалды ортада жақсы өседі, бірақ екі аптадан астам уақытқа су астында қалса өледі. Бұл – тез өсетін, ерте және орта сатыдағы қатты ағаш түрі. Оның өмірлік циклі "беделсіз" түрге тән: ол өте жас кезінде көбейе алады, жетіліп, көп мөлшерде желмен таралатын тұқымдарды шығарады. Платанның орман ішіндегі басымдығы өсетін жағдайларға байланысты; ол көбінесе пионерлік түр, бірақ оған ең қолайлы ылғалды жерлерде субклимакс немесе климакс түрлеріне дейін сақталады, бұл оның тез өсуімен және өте ұзақ өмір сүруімен байланысты. Платан ағашының өзегі тез шіриді, осылайша ағаш ортасында үлкен қуыстар пайда болады, оларды көптеген жануарлар ұя салу үшін пайдаланады.

Түпкүлкілік американдықтардың қолдануы

Ағаш қабығын ежелден американдықтар көкжидекті жинау үшін кішкентай ыдыстар жасауға пайдаланған.

Зиянкестер мен аурулар

Америкалық сикомор – сикомор жапырақты қоңызының сүйікті тамақ өсімдігі. Америкалық сикомор жазық антракнозы ауруына (Apiognomonia veneta, syn. Gnomonia platani) шалдығады, бұл ауру шығыс жазығы P. orientalis-те табиғи түрде кездесетін, әкелінген саңырауқұлақ, ол ауруға қарсы айтарлықтай төзімділікке ие. Америкалық сикомор көбінесе аурудың салдарынан жартылай жапырақтары түсіп, көрінісі бұзылғандықтан, жеке тұрған ағаш ретінде көрінбейді, бірақ сирек қана өліп немесе ауыр зақым алады. Кейде мұны қыраудың салдары деп жаңылысады, ол көктемнің басында жаңа жапырақтардың сарғуына және ересек жапырақтардың тамырлары бойымен қоңыр түске өзгеруіне себеп болады. Ауруға шалдыккан жапырақтар әдетте кеуіп, түсіп қалады, сондықтан жазға қарай ағаш жаңа жапырақтар өсіріп алады. Жұқтырған жапырақтардың жанындағы бұтақтар мен тармақтарда ойықтар пайда болады, ол аурудың споралар арқылы таралуына және ағаштың әлсіреуіне әкеледі. Өйткені ойықтар қоректік заттардың ағынын шектейді, ойықтарға шалдыққан бұтақтар мен тармақтар соңында өледі. «Қызыл сызық» (witch's broom) – бұтақтардың өліп бара жатқан циклын көрсететін белгі. Саңырауқұлақтың келтірген зақымының нәтижесінде американдық сикомор көбінесе ландшафт ағашы ретінде қолданылмайды, оның орнына одан да төзімді Лондон жазығы (P. × hispanica; P. occidentalis × P. orientalis гибриді) отырғызылады.

Тарих

Нью-Йорк қор биржасы құрылған шарттар "Баттонвуд келісімі" деп аталады, себебі ол 1792 жылы Нью-Йорк қаласындағы 68 Уолл-стриттегі сиқырлы ағаш (платан) астында қол қойылған. Сиқырлы ағаш (платан) крест және третиар кезеңдерінде Гренландия мен Арктикалық Американың ормандарының үлкен бөлігін құраған. Ол бір кезде Орталық Еуропада көптеп өскен, бірақ қазір ол жоғалып кеткен.