Кіріспе

Виктория штатындағы қала, Австралия. Вангаратта ( /w//æ//ŋ//ɡ//ə/'/r//æ//t//ə/ WANGgəRATə) – Австралияның Виктория штатының солтүстік-шығысында, Мельбурннен Хьюм тас жолы арқылы орналасқан қала. 2021 жылғы Австралия халық санағы бойынша қаланың халқы 29 808 адамды құрайды. Қала Овенс және Кинг өзендерінің тоғысында орналасқан, бұл өзендер Виктория Альпісінің солтүстік-батыс беткейлерін суға толықтырады. Вангаратта – Вангаратта ауылдық қалалық әкімшілік аймағының әкімшілік орталығы және ең халқы көп қаласы.

Тарих

Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары Паллангамидданг, УэйВурру, Уэверу тайпалары болды. Вангаратта аймағынан өткен алғашқы еуропалық саяхатшылар Хьюм мен Ховелл (1824) еді, олар Вангараттаның оңтүстігіндегі Оксли жазығын атады. Майор Томас Митчелл 1836 жылғы экспедициясы барысында оның мал өсіруге қолайлы екенін жағымды баяндады. Алғашқы жерге орналасқан адам 1838 жылы Томас Раттрей болды, ол үй салып (қазіргі Вангаратта РСЛ орнында), "Овенс Кроссинг" деп аталған елді мекенді іргелендірді. Аймақтағы пошта бөлімі 1843 жылдың 1 ақпанында "Овенс" деген атпен ашылды. "Овенс" және сол күні ашылған "Килмор" пошта бөлімдері Порт-Филипп аймағында ашылған бесінші және алтыншы бөлімдер болып, алғашқы ішкі екі бөлім еді. Вангаратта атауын 1848 жылы колониялық геодезист Томас Уедж "Вангаратта" мал фермасының атымен берді. Оның аты жергілікті тілден алынған деп саналады және "короморандардың қоныс салатын жері" немесе "сулардың қосылатын жері" деген мағынаны білдіреді. Алғашқы жер сату одан көп ұзамай өтті және сол кезде халық саны шамамен 200 адамды құрады. Уильям Биндалл Чишолм көшесінде 17 оқушымен алғашқы мектепті ашты. 1852 жылдың ақпанында Бечворт маңынан алтын табылды, ал жыл соңына қарай 8000-нан астам алтын іздеушілер Овенс пен Бечворт далаларына ағылды. Вангаратта осы алтын кен орындарына қызмет көрсететін маңызды орталыққа айналды. Осының нәтижесінде 1855 жылдың басында Овенс өзені арқылы алғашқы көпір салынды. Жеті мүшеден тұратын кеңес 1863 жылдың 19 маусымында Вангаратта қалашығын құрды. 1870 жылдары елді мекенде, соның ішінде алғашқы сумен жабдықтауды қамтитын бірқатар маңызды инфрақұрылым мен қызметтер құрылды. Вангаратта ауруханасы 1871 жылы ашылды, ал өрт сөндіру бөлімі 1872 жылы құрылды. Мельбурнге темір жол 1873 жылдың 28 қазанында ашылды. 1880 жылдың 28 маусымында, 10 шақырымдай қашықтықта орналасқан Гленрован шағын қаласында Австралияның ең танымал қарақшысы Нед Келлиді ұстауға әкелген соңғы атыс болды. 1884 жылы темір жол Сиднейге дейін жалғастырылды. Ғасырдың басында халық саны 2500-ге жетті және орталықта қонақүйлер, коммерциялық, қоғамдық және діни ғимараттардан тұратын әсерлі көрініс қалыптасты. Глостер герцогы 1934 жылы Австралияға сапары барысында Вангараттаға келді. 1946 жылы "Брук" тоқыма фабрикасы құрылды, онда мыңнан астам жұмысшы жұмыс істеді. Вангаратта 1959 жылдың 12 сәуірінде 12 мың халқы бар қала болып жарияланды. 1980 жылы жаңа муниципалдық кеңселер ашылды, ол 1995 жылы муниципалитеттер біріктірілгеннен кейін Вангаратта ауылдық қаласының бас кеңсесіне айналды.

Халық саны

2021 жылғы халық санағы бойынша Вангараттада 29 808 адам болған. Аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары халықтың 1,9%-ын құрады. Адамдардың 84,6%-ы Австралияда туған. Ең көп кездесетін басқа елдер Англия (1,9%), Италия (1,0%) және Жаңа Зеландия (0,7%) болды. Халықтың 89,0% үйде тек ағылшын тілінде сөйлейді. Үйде сөйленетін басқа тілдердің ішінде итальян тілі 1,4% құрады. Дінге қатысты ең көп таралған жауаптар: дінсіздер 41,7%, католиктер 23,6% және англикандықтар 12,0% болды.

География және ескерткіштер

Қаланың географиялық орналасуы ерекше, өйткені бизнес ауданы қалалық аумақтың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан, ал шеткі елді мекендер тек оңтүстік және батысқа қарай созылады. Мұның себебі, бизнес ауданының солтүстігінде және шығысындағы, өзендердің ар жағындағы аймақ 1990 жылға дейін су тасқынына ұшырауға бейім болғандықтан, салуға жарамсыз еді. 1990 жылдары су тасқынын жеңілдету үшін бөгеттер салынды, бірақ бұл аймақтағы даму қарқыны баяу. Ерекше ғимараттардың ішінде Қасиетті Үштік Англикандық соборы және оның собор алаңы, Санкт-Патрик католик шіркеуі және ерекше арт-деко стиліндегі сот ғимараты бар.

Климат

Ең жылы айдың орташа температурасы жеткендіктен, Вангаратта ылғалды субтропиктік климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfa) ие. Аяз жауу кейде болады, бірақ тұрақты қар жауу өте сирек. Жазда найзағайлы жаңбырлар жауады, ал қыста суық фронттармен бірге. Австралияның орталық шөлдерінен келген ыстық, құрғақ ауаның аймаққа келуінен кейде қатты ыстық толқындар пайда болады. Жылудың температурасы жылына 2-4 рет және одан да жоғары болады; алайда, ыстық толқындардан кейін көбінесе суық фронттар келіп, температураның күрт төмендеуіне себеп болады. Вангараттада жазғы түндер мен таңертеңдер салқын болады, себебі батыс бойлық орналасуы Оңтүстік мұхитынан келген суық ауа массаларына ұшыратады. Қалада жылына 105,1 күн ашық болады, бұл Сидней мен Вуллонгонгқа ұқсас, бірақ таралуы мүлдем өзгеше; Вангаратта желтоқсаннан наурызға дейін көп күнлі, ал мамырдан қыркүйекке дейін керісінше. Жауын-шашынның орташа мөлшері жылына шамамен , оның көп бөлігі қыста суық фронттармен жауады; бірақ олар жылдың кез келген уақытында болуы мүмкін, ал жаздың соңы мен жаздағы жаңбырдың басты түрі – найзағайлар. Ең жоғары температура 3 қаңтар 1990 жылы және 7 ақпан 2009 жылы болды, ал ең төменгі температура 14 маусым 2006 жылы тіркелді.

Басқару

Жергілікті басқаруда Вангаратта аймағы Вангаратта ауылдық қаласымен басқарылады. Кеңес 1994 жылы аймақтағы бірнеше муниципалитеттің бірігуі нәтижесінде құрылды, ал кеңес отырыстары Вангараттаның орталық бөлігіндегі Үкімет орталығында өтеді. Қаланы жеті кеңесші өкілдік етеді, олар төрт жыл сайын пошта арқылы сайланады. Қала әкімі осы кеңесшілердің арасынан бір жылдық мерзімге сайланады. 2013 жылдың қыркүйегінде кеңес штаттық үкімет тарапынан таратылды. Виктория штатының жергілікті басқару министрі Жаннет Пауэлл бұл шешімге «Кеңес қауымдастыққа тиімді басшылық пен қызмет көрсетуде сәтсіздікке ұшырады» деген себепті келтірді. Кеңес 2016 жылғы жергілікті билік сайлауына дейін әкімшімен алмастырылады. Штаттық саясатта Вангаратта қазіргі уақытта Австралия Ұлттық партиясының өкілдігіндегі Овенс аңғары заңнамалық ассамблеясы округінде орналасқан. Тим МакКарди – Овенс-Вэлли округінің қазіргі парламент мүшесі. Федералды саясатта Вангаратта Өкілдер палатасының бір бөлігінде – Инди округінде орналасқан. Инди округі 1977 жылдан 2013 жылға дейін Австралия Либералдық партиясының сенімді орыны саналды, бірақ сол жылы бұрынғы мүше Софи Мирабелла тәуелсіз кандидат Кэти МакГоуэнге жеңілді. Д-р Хелен Хейнс қазіргі уақытта Инди округінің федералды парламент мүшесі болып табылады және федералды парламентте басқа тәуелсіз кандидат, атап айтқанда Кэти МакГоуэннің орнын алған тұңғыш тәуелсіз кандидат ретінде тарихқа енді.

Өнеркәсіп

Жақын жердегі Милау және Кинг Долы аймағында шарап және деликатес тағамдарының дамыған өнеркәсібі бар. Аймақтағы басқа да маңызды салалар: Австралиялық тоқыма фабрикалары (бұрынғы Брук текстильдері), қазіргі Уилсон маталары, бұрынғы IBM ғимаратын пайдаланып отыр, Меррива Индустриясы және Австралиялық елдік жұп ирімдері. Бұрын халықаралық IBM компаниясы Вангараттада компьютерлер өндірген.

Оқиғалар

Жыл сайынғы басты шара – Вангаратта джаз фестивалі, ол әйгілі халықаралық артистерді тартады және 1990 жылдан бері жыл сайын мыңдаған адам қатысып келеді. "Овенс" қолөнер пиво фестиваліндегі "Алес" – қаланың тағы бір маңызды тартымдылығы.

Көлік

Вангараттадағы ең көп пайдаланылатын көлік инфрақұрылымы – жолдар. Хьюм тас жолы (M31) қаланың оңтүстігі мен шығысын айналып өтеді, ал C314 қазір қала арқылы өтетін басты жол болып табылады (Мерфи көшесі және Вангаратта жолы ретінде). Қала бірнеше маңызды жолдардың тоғысында орналасқан: Ұлы Альпілік жол (B500), Вангаратта – Яравонга жолы (C374), Вангаратта – Уитфилд жолы (C521) және Вангаратта – Килфиера жолы (C523). Қалалық автобус қызметі жұмыс күндері мен сенбі күні таңертең Вангараттаның Батыс бөлігі, бизнес ауданы, Ярунга және соңғы кезде Яравонга жолы бойынша күніне әр жарты сағат сайын жүзеді. Теміржол көлігі жолаушылар мен жүк тасымалын жүзеге асырады. Вангаратта теміржол станциясы Солтүстік-Шығыс теміржол желісінде орналасқан, бұл Сидней мен Мельбурн арасындағы басты теміржол бағыты. Ол күніне үш рет Albury V/Line теміржол қызметімен және екі бағытта күніне екі рет NSW TrainLink XPT қызметімен қамтамасыз етіледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Вангаратта бірнеше теміржол тармақтарының маңызды торабы болған. Олардың ішінде: кең еңісті 5' 3" Яканданда теміржолы, тар еңісті 2' 6" Уитфилд теміржолы және кең еңісті 5' 3" Брайт және Бичворт теміржолы бар. Бұлардың барлығы қазір жабылып қойған. Тағы бір қысқа, 1,5 метрлік желі батысқа қарай Боорхамандағы Овенс өзенінің солтүстік жағында орналасқан астық сақтағышына дейін созылған. Қазіргі теміржол желісі қала арқылы 1962 жылы ашылған 4' 8" стандартты еңістікпен салынған. Мюррейден Тауларға дейінгі теміржол жолы – бұл бұрынғы Брайт теміржолының бағытын ұстанған велосипед және жаяу жүруге арналған ортақ жол. Хьюм тас жолы Вангараттаның қасынан өтеді. Вангараттада сондай-ақ шағын аймақтық әуежай, Вангаратта әуежайы бар.

Вангараттаның Clay Target клубындағы жердің ластануы

2016 жылы EPA Victoria Солтүстік Вангаратта демалыс аймағында қорғасын оқтар қолданылып жатқаны туралы хабарлама алды. Бірнеше оқ Вангаратта Клейлік нысана ату клубының жанында табылды. Ауылдық кеңес аймақты тексеріп, қорғасын деңгейінің қалыпты деңгейден жоғары екенін анықтады. Клуб алты айға жабылып, ластанған топырақ алынып, клуб тарапынан сақталды. Топырақты қауіпсіз басқару үшін қауіпті азайту жоспары құрылды.

Сорсаж терісін өндіретін зауыттың иіспен ластануы

Ван Хессен Австралия – австралиялық шұжық қабығын өндіруші компания, оның зауыты Вангаратта қаласындағы Шанли көшесінде орналасқан. 2022 жылы компанияның қызметі жергілікті тұрғындарға жағымсыз иіс тарату арқылы зиян келтірді. EPA Victoria мекемесі 2 ай ішінде 160-тан астам шағымды қабылдады. Иіс Ван Хессенге тиесілі жеке канализациялық суды тазарту жүйесінің, оның ішінде шламды сығу және канализациялық су тазарту тоғандарындағы тұрақсыздық салдарынан туындады. Компания лицензиялық шектемелерді бұзып, EPA-дан иіс таратуды тоқтату және жағдайды тұрақтандыру жөнінде бірнеше ескерту алды. 2023 жылдың желтоқсанында Ван Хессен сотта кінәлі деп танылып, Оңтүстік Вангараттадағы экологиялық жақсарту жобасына 75 000 доллар жұмсауға міндеттелді.