Кіріспе

Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы қала, Австралия.

Колонияға дейінгі тарих

Лисмор қаласы Бунджалунг халқының жеріне орналасқан. Дегенмен, Эванс-Хедтен басталатын Бунджалунг халқының нақты аумағы және "Бунджалунг" атауының шығу тегі қазіргі таңда зерттеліп жатыр. Бұл аймақты аборигендер "Тукуримба" деп атаған, бұл сөз "көкжегіш" деген мағынаны білдіреді деген болжам бар.

Ертедегі отаршылдық тарихы

Қаланың британдық тарихы шамамен 1843 жылы басталды: Капитан Думареск осы кезде Лисмор аймағын қамтитын, Нью-Англия аймағынан әкелінген қойлармен жайылған мал өсіру жерін иеленді. Уорд Стивенс сол жылы да осы жерді иеленді, бірақ субтропикалық климат қой шаруашылығына қолайсыз болғандықтан, ол ақырында тасталып кетті. 1845 жылдың қаңтарында Уильям мен Джейн Уилсон оны өздеріне алды. Уилсон отбасы 1833 жылдың мамырында Жаңа Оңтүстік Уэльске келген шотландиялық иммигранттар еді. Миссис Уилсон мүлікті Аргилширдегі Лох-Линнедегі Ішкі Гебрид аралдарының бірі – Лизмордың кішкентай аралының атымен атады. 1855 жылы сэр Томас Митчелл жер өлшеуші Фредерик Пепперкорнға аймақта қалашық орналасатын жерді анықтауды тапсырды. Пепперкорн ұсынылған ауылдық резервтің картасын 1856 жылдың 16 ақпанында ұсынды. Таңдалған жер Уильям Уилсонның шаруашылық жайылымы болды және бұл аймақ 1856 жылдың 1 мамырында NSW үкіметтік газетінде «Лисмор қаласы» деп жарияланды. Қала тез орнықты және оның пошта бөлімі 1859 жылдың 1 қазанында ашылды. Уилсон отбасы 1861 жылы Лисмордан оңтүстікке қарай 6 шақырым жердегі Моналтриде жаңа шаруашылық құрды, ол бүгінге дейін сақталған және «Лисмордың ең көне үйі» деп есептеледі. 1840 жылдардан бастап ағаш кесушілер Ричмонд өзенінің Баллинадан басталатын жерінен жоғары көтеріліп, аймақтың бұрын тиіспеген субтропикалық жаңбырлы ормандарынан ағаш кесе бастады; олардың басты қызығушылығы – «қызыл алтын» деп аталатын, жергілікті түрде белгілі Toona ciliata австралиялық қызыл кедрі болды, ол сыртқы түрімен, өңдеуге оңайлығымен және зиянкестерге төзімділігімен бағаланды. Сол кезде жолдардың кең желісі болмағандықтан, өзендер негізгі қол жеткізу және жүк тасымалдау құралы болды. Төмен жатқан орны мен су тасқынына бейімділігіне қарамастан (кейінірек мәселе тудыратын), Лисмор Ричмонд өзенінің солтүстік саласындағы ірі жүк тасымалдайтын кемелер үшін ең жоғары жүзуге болатын орнында ішкі порт ретінде дамыды, кейін Уилсон өзені деп аталды. 19 ғасырдың екінші жартысында Лисмор аймағының негізгі салалары мал өсіру және ағаш өңдеу болып қала берді, бұл экономика мен халықтың өсуін, сондай-ақ кеме жасау, көлік, арақ ұнтақтау, май өндіру және тағы басқаларын қамтитын қосымша өнеркәсіптің дамуын қолдады. Үлкен орман кесілгеннен кейін, оның орнына гүлденген сүт өнеркәсібінің негізін құраған жаңа жайылымдар пайда болды, ал бүкіл аймақта көптеген өңдеу орналары («май фабрикалары») мен сүт кооперативтері құрылды. Лисмордың инфрақұрылымдық дамуы жалғасты, соның ішінде 1879 жылға қарай үш мектеп, 1880 жылы жаңа үкіметтік кемежай, 1884 және 1885 жылдары өзендегі екі жаңа көпір, теміржол станциясы (1894) және жаңа пошта ғимараты (1898) салынды; сол ғасырдың соңында Лисмордың халқы 4500-ден асты, бірақ көптеген су тасқыны мен 1890 жылдардың соңғы жартысындағы құрғақшылық сияқты кейбір апаттардан зардап шекті. Осы арада Лисмордағы экономикалық даму жалғасты, соның ішінде жаңа Өнер мектебінің құрылысы (1907, 1932 жылы өрттен жойылған), төрт дінге арналған шіркеулер салынды, 1931 жылы жаңа Норко (сүт фермерлерінің кооперативі) зауыты ашылды және басқа да коммуналдық қызметтер пайда болды.

Қала мәртебесі

Лисмор 1946 жылдың 9 қыркүйегінде ресми түрде қала ретінде жарияланды, ал 1947 жылдың 29 қаңтарында ресми елтаңбасы бекітілді. 1950 жылдардың басында, жаңадан таққа отырған Елизавета II патшайымның 1954 жылдың ақпан айында қалаға жасаған сапары, оның күйеуімен бірге қаладағы Голлан қонақ үйінде болғандығы, азаматтық мақтанышты арттырды. Телевизия 1956 жылы қалаға келді, ал 1962 жылы Гуннеллаба қалашығында, Лисмор қаласына төрт жыл бұрын қосылған жерде жергілікті телеарна хабар таратуды бастады. 1969 жылы Оңтүстік Лисмордағы әуежай Азаматтық авиация департаментінен лицензия алып, болашақ Лисмор әуежайының негізін қалады. 1960 жылдар Лисмор үшін дамудың өркендеу кезеңі болды, бірақ сүт өнеркәсібі құлдырауға бет алды. Сол онжылдықтың соңында және 1970 жылдары көптеген фермерлер ет малын өсіруге көшті немесе жерлерінің жағдайы нашарлауына жол берді. Кейін, әсіресе 1973 жылы жақын маңдағы Нимбин ауылында өткен «балама қоғам» Аквариус фестивалінен кейін, аймақ «балама өмір салтын» ұстанатын адамдарды тарта бастады. Олар бұрынғы сүт шаруашылықтарының жерін қолжетімді бағамен сатып алып, аймақты жаңа буынға қызықтыратын көптеген қызығушылықтар мен құндылықтармен қайта жандандырды, оның ішінде жеке тұрғын үйлерді салу, қоғамдық өмірде тәжірибелер, экологиялық сана және түрлі көркем және шығармашылық іс-шараларға қызығушылық танытты. Соның нәтижесінде Лисмор маңындағы аймақ «көліктің аймағы» деп аталды. Сонымен қатар, Лисмор жоғары білім берудің өңірлік орталығына айналды: бастапқы Лисмор мұғалімдер колледжі (1970 жылдан бастап) 1973 жылы Солтүстік өзендердің жоғары білім беру колледжіне, содан кейін Жаңа Англия университетінің серіктес мүшесіне айналды және ақырында (UNE Coffs Harbour орталығымен бірге) жаңа Оңтүстік Крест университетінің Лисмор кампусын құрады (1994 жылдың 1 қаңтарында құрылған). Бұған қоса, туризм аймақтың экономикасына маңызды үлес қосып қана қоймай, макадамия, авокадо және тас жемістер, пекан және элиталық кофе плантациялары сияқты жаңа ауыл шаруашылығы өнімдерін дамытуға да көмектесті. Бұл өнімдер аймақтың мол жанартаулық топырағына, субтропикалық климатына және орташа жоғары жауын-шашынға өте қолайлы. Дәстүрлі ауыл шаруашылығы және өңдеу өнеркәсібінің төмендеуіне байланысты қызмет көрсету саласында жұмыспен қамту көлемі артты. 2016 жылғы халық санауы бойынша Лисмор қаласы мен оның айналасындағы аймақта (43 135 адам) жұмыспен қамтылған негізгі салалар: денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек (4 534 адам), бөлшек сауда (2 491 адам), білім беру және оқыту (2 448 адам) және баспана және азық-түлік қызметтері (1 297 адам), одан кейін мемлекеттік басқару және қауіпсіздік (1 204 адам), ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық аулау (1 018 адам), өндіріс (1 000 адам) және құрылыс (967 адам) болды. Лисмор қаласындағы тарихи маңызы бар сақталған ғимараттарға Уильям Гилрой жобалаған Мольсворт көшесіндегі ескі Кеңес палаталары (1928) кіреді, қазір Ричмонд өзенінің тарихи қоғамы мұражайына орналасқан, онда аймақтың тарихи дамуына қатысты заттар, құжаттар мен фотосуреттер жинағы бар, соның ішінде аборигендік артефакттар; В. Л. Вернон жобалаған модерн стиліндегі пошта кеңсесі (1897); итальяндық стильде салынған Т & G ғимараты; Задок көшесіндегі классикалық қайта жаңғыру стиліндегі сот ғимараты (1883); және түрлі шіркеулер, соның ішінде Сент-Эндрю ағылшын шіркеуі (1904), Сент-Картедждің Рим-католик соборы (1892–1907), Біріккен (бұрынғы методист) шіркеуі (1908–1909), Мәсіх шіркеуі (1923) және Сент-Полдың пресвитериан шіркеуі (1907–1908). Коммерциялық қала орталығы он тоғызыншы ғасырдың соңынан жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейінгі көптеген дүкендерді сақтайды, заманауи құрылыстардың аз болуымен ерекшеленеді. Көптеген аркадалардың болуы қызығушылық тудырады, мысалы, 1920 жылдардағы Стар Корт Аркадасы, оның ішінде 1921 жылғы Стар Корт Театры бар, бұл сатып алушыларға субтропикалық жаңбырдың немесе қатты суықтың әсерінен қорғанып, ыңғайлы жағдайда сауда жасауға мүмкіндік береді. Қаладағы көптеген үйлер Квинслендтің көп бөлігінде кездесетін «жоғары тіреулі» стильде салынған (қоса берілген фотосуреттерді қараңыз), бірінші қабатта тұрғын үйлер орналасқан, ал төменгі қабат қабырғалармен қоршалмаған, еден астындағы салқын желге ашық. Соңғы жылдары кондиционерлердің пайда болуымен мұндай жерлер жиі жабылып, гараждар, ойын алаңдары (рампус бөлмелері) немесе қосымша тұрғын үйлер ретінде пайдаланылады. Коммерциялық аймақтарда олар көше/жаяу жүргіншілер деңгейіндегі дүкендер үшін де бейімделуі мүмкін. Көптеген үйлерде сондай-ақ үйдің бір бөлігін немесе бүкіл үйді қоршап тұратын жабық верандалар бар, олар ыстық күннен көлеңке береді, сондай-ақ жаңбырлы ауа-райында белсенділік үшін элементтерден қорғалған сыртқы кеңістік қамтамасыз етеді. Қалада өзен жағасында орналасқан бірнеше саябақтар мен бақтар бар, сондай-ақ қала орталығына жақын орналасқан қайта жаңартылған жаңбырлы орманы бар Rotary Park және Wilson Nature Reserve (төменде қараңыз) түріндегі «Big Scrub» қалдықтарының 27 гектары бар.

Жаңбырлы орман

Лисмор және оның төңірегіндегі қалалар бұрын "Үлкен Тоғай" деп аталатын жаңбырлы ормандардың бір бөлігі болған, оның британдықтар қоныстанғаннан кейін небары бір пайызы ғана қалды. Осы жаңбырлы ормандардың бір бөлігін Оңтүстік Крест университетінің аумағында және Вирлах жолындағы Уилсон табиғат қорығында көруге болады.

География

Лисмор Брукснер тас жолында орналасқан және Вильсонс өзенінің (Ричмонд өзенінің саласы) мен Лейчестер ағысының қосылған жерінде жатыр. Штаттың бас қаласы Сидней оңтүстікке қарай тас жолмен орналасқан. Квинсленд штатының бас қаласы Брисбен солтүстікке қарай орналасқан. Лисмордың орталық бизнес ауданы шығыс жағалаудан және Байрон шығанағының оңтүстік-батысынан орналасқан. Жағалаудағы Баллина қаласы шалқары орналасқан. Аймақта Үлкен Жалпақтың қалдықтары – жаңбырлы орманның бірнеше бөліктері сақталған. Олар бүгінде қорғалып келінеді, олардың ішінде Бангалоу тас жолында қаланың шығысына қарай орналасқан Боатхарбор қорығы бар. Ең жақын үлкен және көпшілікке ашық ұлттық саябақ – Nightcap ұлттық саябағы.

Жалпы сипаттамалары

Лисмор ылғалды субтропикалық климатқа ие, жыл бойы температурасы қоңыл және жылы, жауын-шашын мол, ұзақ мерзімдік жылдық орташа көрсеткіші 1343 мм. Жаз айларында температура 20 °C (68 °F) пен 35 °C (95 °F) аралығында өзгереді. Субтропикалық климат пен географиялық ерекшеліктердің үйлесуі қалалық аймақтың қоршаған аймақтармен салыстырғанда ерекше ылғалды болуына себеп болады. Жазда ылғалдылық деңгейі көбінесе 100%-ға жетеді. Лисморда жылына 109,6 күн ашық болады.

Су тасқыны

Басқа да ірі экологиялық қауіптер бұл аймаққа әсер етпесе де, Лизмор жиі су тасқынымен әйгілі. 2022 жылғы оқиға бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткенге дейін, ең ауыр су тасқындары 1954 және 1974 жылдары болған, онда су деңгейіге дейін көтерілді, ал көптеген басқалары бөгеттің қорғау қабырғасының көрсетілген биіктігінен асып кеткен. 1999 жылы Орталық қалалық ауданды (CBD) және Оңтүстік Лизморды 10 жылда бір рет болатын су тасқынынан қорғауға бағытталған үкіметтік қаржыландырылатын жоба мақұлданды. Бұл ұсыныс негізінен кішкентай су тасқындары Лизмордың орталық бөлігіне енбеуіне және ірі су тасқыны кезінде тұрғындар мен кәсіпкерлерді эвакуациялау үшін уақытты едәуір ұзартуға мүмкіндік береді. Дегенмен, 2005 жылдың 30 маусымында су тасқыны аймақтың көп бөлігін қамтығаннан кейін Лизмордың шамамен 3000 тұрғыны эвакуацияланды, олардың көпшілігі уақытша Оңтүстік Крест университетінің кампусында орналастырылды. Алайда, екі апта бұрын аяқталған жаңа бөгет зақымды шектеді және судың Орталық қалалық ауданға жетуін тоқтатты. 2017 жылдың наурыз айында «Дебби» дауілінен кейін Лизмор қайтадан су тасқынынан қатты зардап шекті, барлық Орталық қалалық аудан кәсіпорындарына дейін су келді. Уилсон өзені деңгейге жетті және бөгет құрылысы аяқталғаннан бері алғаш рет төбеден асып кетті. Осы су тасқынының Лизморға әсерін көрсететін су тасқынының максималды көлемінің модельдік проекциясы және анимациясы «BigData Earth» компаниясының веб-сайтында қолжетімді. 2018 жылдың қараша айында су тасқынының салдарын азайтуға бағытталған қосымша жұмыстарға 8,2 миллион долларлық бюджет жарияланды. 2022 жылдың ақпан айында Лизмор және Солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльстің және Оңтүстік-Шығыс Квинслендтің басқа аймақтары бұрын-соңды болмаған деңгейде су тасқынына ұшырады, нәтижесінде Орталық қалалық аудандағы көптеген ғимараттарға, сондай-ақ жақын орналасқан төменгі жатқан тұрғын үйлерге ауыр зақым келді, оларды қайта құруға «жылдар қажет». Лизмордағы Уилсон өзенінің ең жоғарғы деңгейі 14,37 метрге жетті, бұл қазіргі заманғы жазбалар жүргізіле бастағаннан бергі ең үлкен су тасқыны. Апаттан кейін бір жыл өткен соң, қайта құру процесі әлі де жалғасуда. 1870 жылдан 2022 жылға дейінгі Лизмор су тасқыны оқиғаларының шолуы осында қолжетімді.

Құрғақшылық және су қауіпсіздігі

Жауын-шашынның жылдық өзгеру деңгейі Солтүстік өзендер аймағына тән. Жауын-шашынның азаю периоды көбінесе Эль-Ниньо құбылысымен, ал жауын-шашынның артуы Ла-Нинья құбылысымен байланысты. Мысалы, аймақта 2002 жылдың соңынан 2003 жылдың ортасына дейін және қайтадан 2007 жылы, үздіріліссіз және қайталамалы Эль-Ниньо құбылыстарымен байланысты жауын-шашынның айқын азаюы байқалды. Австралияның басқа аймақтары сияқты, Лисмор аймағында да құрғақшылық болуы мүмкін, бірақ жалпы алғанда, Солтүстік өзендер аймағы көптеген көршілеріне қарағанда құрғақшылыққа төзімдірек, әсіресе Ұлы бөліністің батысындағы аймақтарда (2019 жылдың қыркүйек айында құрғақшылыққа ұшыраған аймақтың мысалына қатыңыз). Қалалық сумен жабдықтау Роус округі кеңесі арқылы Роки Крик суқоймасы арқылы жүзеге асырылады, ол қаладан шамамен 20 км солтүстікке қарай орналасқан Виан Виан мемлекеттік табиғат қорығында орналасқан. Қажет болған жағдайда Вильсонс өзенінен қосымша су тартылып, жабдықтау толықтырылуы мүмкін. 2016 жылы Кеңес бекіткен Құрғақшылықты басқару жоспарының деректеріне сәйкес, егер Роки Крик суқоймасының деңгейі 60%-ға төмендесе, бүкіл жабдықтау аймағы үшін (оңтүстікте Вудберннен солтүстікте Оушен Шорсқа дейін, сондай-ақ батысқа қарай Лисморға дейін созылатын) 1-деңгейлі су шектеулері енгізіледі, сыйымдылығы 45%-ға жеткенде 2-деңгейлі шектеулер және т.б. 2002 жылдан 2019 жылдың соңына дейін тек бір рет сумен жабдықтаудың қатаң шектеулері тіркелді (2003 жылдың наурыз айында 5-деңгейге жетті), ал 2007 жылдың екінші жартысында бір рет жеңіл шектеулер (1-деңгейлі шектеулер) тіркелді.

Басқа да қатты ауа райы құбылыстары

Лизмор қаласын көктем және жаз айларында жиі қатты дауылдар шабады. Мысалы, 2007 жылдың 9 қазанында күшті градус жауды. Торнадо өте сирек құбылыс, бірақ сол айдың соңында жақын орналасқан Дунун қаласына соқты. Ол қаладағы электр трансформатор станциясына тиген сәті видеоға түсірілген.

Табиғи қауіптерді өлшеу

2016 жылы Insurance Australia Group (IAG) үшін дайындалған баяндамада SGS Economics and Planning консалтингтік компаниясы Австралияның әр түрлі жергілікті басқару аудандарын (LGA) тропикалық циклон, дауыл, орман өрті, жер сілкінісі және су тасқыны сияқты табиғи қауіптерге қатысты бағалап, картаға түсірді. 0-ден 5-ке дейінгі шкала бойынша, мұнда 0 – әсер етпеу, 5 – өте жоғары қауіп делінеді, Лисмор қаласын қамтитын аймақ жер сілкінісі бойынша 1, дауыл мен орман өрті бойынша 2, тропикалық циклон бойынша 3, ал су тасқыны бойынша 4 балл алды (SGS есебі, 1, 3, 5, 6, 8-суреттер).

Демография

Лизмор қаласында 28 816 адам тұрды. Аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары халықтың 7,1% құрады. Халықтың 83,5% Австралияда туған. Басқа елдердің ішінде ең көп кездесетіндері: Англия – 2,1%, Жаңа Зеландия – 1,1%, Филиппин – 0,6%, Үндістан – 0,5% және Германия – 0,4%. Халықтың 87,7% үйде тек ағылшын тілінде сөйлейді. Үйде басқа тілдерде сөйлейтіндердің арасында итальян тілінде сөйлейтіндер 0,5% болды. Дінге қатысты ең көп таралған жауаптар: дінсіздер – 41,8%, католиктер – 19,4% және англикандықтар – 11,8%. Халық саны 2012 жылғы маусымда 29 320-ға жетіп, содан бері 2021 жылы 28 816-ға дейін бірте-бірте төмендеді.

Медиа

The Northern Star - Лисморда орналасқан онлайн-таблоид газеті. Ол Лисмор, Казино, Баллина, Байрон-Бей, Мурвиллумба және Твид-Хедс аймақтарын қамтиды. NewsCorp иелігіндегі көптеген басқа да аймақтық австралиялық газеттер сияқты, газет 2020 жылдың маусым айында баспа басылымдарын тоқтатып, тек онлайн жарияланымға айналды. The Northern Rivers Echo - Лисмор, Алстонвилл, Вуллонгбар, Баллина, Казино, Нимбин және Эванс-Хед қалалары үшін тегін апталық қоғамдық газет. Lismore CBD Magazine - ай сайын шығатын электрондық журнал. Лисмордың коммерциялық радио станциялары - Triple Z (Hit Music) және 2LM 900 AM (сонымен қатар 104.3FM-те хабар таратады). Екеуін де Broadcast Operations Group басқарады. Қоғамдық радио станциясы - River FM 92.9, ол әртүрлі музыканы ойнайтын тәуелсіз баламалы медиа дауысын ұсынады. Басқа радиостанциялар: JJJ 96.1 FM, Radio National 96.9 FM, Classic FM 95.3 және ABC North Coast 94.5 FM. Лисморда және жалпы Солтүстік өзендер аймағында барлық ірі телеарналар қолжетімді. Желілер мен олар қазір тарататын арналар келесідей тізімделген: Seven (бұрынғы Prime7), 7two, 7mate, 7Bravo, 7flix – Seven Network иелігіндегі және басқаратын арналар. Nine Network (NBN), 9Go!, 9Gem, 9Life, Extra – Nine Network иелігіндегі және басқаратын арналар. 10, 10 Peach, 10 Bold (NRN, WIN Corporation иелігінде) – 10 желісімен байланысты арналар. ABC Television, ABC TV, ABC TV Plus, ABC Me, ABC News – Австралиялық телерадио корпорациясының ұлттық желісінің бөлігі. SBS Television, SBS, SBS Viceland, SBS Food, NITV, SBS World Movies, SBS WorldWatch – Арнайы хабар тарату қызметінің ұлттық желісі. Цифрлық радио арналары ABC Television және SBS Television желілерінде де таратылады. Теледидар абоненттік қызметтерін Foxtel ұсынады.

Бизнес

Norco кооперативінің бас кеңсесі Лизмор қаласында орналасқан. Оңтүстік Крест университетінің негізгі кампусы Лизмор қаласында орналасқан.

Бауырлас қалалар

Лисмор 1963 жылы Нара префектурасындағы Яматотакада қаласымен бауырлас қала қатынасын орнатты. Австралия мен Жапония арасындағы алғашқы осындай қатынас Лисморде туған маристік дін қызметкері және жазушы Пол Глинн бастамасымен құрылды. Лисмор АҚШ-тың Висконсин штатындағы Эу-Клэр және Ирландияның Уотерфорд графтығындағы Лисмор қаласымен де бауырлас қала болып табылады.