Кіріспе

Ағаштар туысы

Umbellularia californica – Калифорнияның жағалау ормандары мен Сьерра тауларының етегінде, сондай-ақ Орегонға дейінгі жағалау ормандарында өсетін ірі, қатты ағаш. Бұл Калифорния флористикалық провинциясына ендемик. Umbellularia туысының жалғыз түрі осы. Бұл ағаш бұрын Oreodaphne californica деп аталған. Юки тілінде оны pōl’ cum ōl деп атайды. Орегон штатында бұл ағаш Орегон мирті деп белгілі, ал Калифорнияда оны Калифорния лавры деп атайды, оны Калифорния лавры немесе Калифорния лавры деп қысқартуға болады. Оны "бұрыш ағашы", "дәрілік бұта", "даршын бұтасы", "бұрыш жаңғағы", "бас ауруы ағашы", "тау лавры" және "көктемнің бальзамы" деп те атаған. Ең үлкен ағаш Калифорния штатының Мендосино округінде тіркелген, оның биіктігі 119 фут (36 метр) және диаметрі сол кезде (1997 жылға дейін) өлшенген. Жіңішке қабығы жас кезінде тегіс және сұр қоңыр, кейін қызғылт қоңыр түске енеді және қабыршақтанады. Жемісі, сондай-ақ "Калифорния жаңғағы" деп те аталады, 2–2,5 см ұзындығы және 2 см ені бар дөңгелек, жасыл жидек, сары дақтармен жарықтандырылған және піскенде күлгін түске айналады. Жұқа, былғары тәрізді қабығының астында майлы, ет тәрізді қабық және бір қатты, жұқа қабықшалы тұқымдықтан тұрады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Умбеллария Орегонның оңтүстік-батысында және Калифорнияда Сан-Диего округіне дейін таралған. Сондай-ақ, ол Сьерра-Невада тауларының батыс етегінде де кездеседі. Британдық Колумбия, Вашингтон және Орегонның солтүстік бөлігінде әкелінген түр ретінде өседі. Көбінесе секвойя ормандары, Калифорнияның аралас ормандары, сары қарағай ормандары және еменді ормандарда өседі. Еменді ормандар жағалауға жақын және Калифорнияның солтүстігінде, ылғал жеткілікті болса, әдетте суаймақтарда немесе олардың жанында кездеседі. Бұл түр көлеңкеге өте төзімді. Өте құрғақ және ыстық ортада бұта болып өседі. Бүгінде Калифорнияда лавр тұқымдасынан Umbellularia californica түрі ғана табиғи түрде өседі.

Экология

Өрттен өлген ағаштар қайтадан жаңарып өседі.

Тарихи қолданысы

Умбеллария ағашы ұзақ жылдар бойы оның көптеген пайдалы қасиеттері үшін Кахуилла, Чумаш, Олон, Помо, Мивок, Юки, Кус және Салинан сияқты америкалық тайпалар тарапынан бағаланып келді. Конкоу тайпасы бұл өсімдікті соэ’ bä (конкоу тілінде) деп атайды. Умбеллария жапырақтарынан жасалған балауса ревматизм және нейралгияны емдеу үшін қолданылған. Жапырақтарынан ішек ауруларын, суық тиюді, ауырған тамақты емдеуге және өкпедегі қақырықты тазартуға арналған шай дайындалған. Жапырақтарын ыстық суға салып, жараларды жуу үшін қолданылатын тұндырма жасалған. Американың жергілікті тұрғындары жемістерді күнде кептіріп, кептірілген мезокарптың тек төменгі үштен бірін ғана жеген, себебі ол азырақ ащы. Осы ұнтақты тамаққа қосып немесе қыста сақтау үшін кептірілген нанға айналдырып сақтауға болады. Дегенмен, биологтар бұл мүмкіндік туралы аз ғана мәлімет жинаған.

Қазіргі қолданысы

Жапырағы тамаққа қолданылады, бірақ құрамында көп мөлшерде умбелулон токсиндік қосылысы бар, ол метагемоглобинемияны тудырады. Умбелулон аспаздық лавр жапырақтарында (Laurus nobilis) кездеспейді. Умбеллария жапырағының дәмі Жерорта теңізі лаврына қарағанда кемпір шөп пен корицаға ұқсас, бірақ күштірек. Кейбір қазіргі кездегі аңшылар мен жабайы тағамдарды іздеушілер америкалықтардың пісірілген жемісі – жаңғаққа қатысты дәстүрлерін қабылдады. Umbellularia californica ағаш өңдеуде де пайдаланылады. Ол акустикалық гитаралардың қабырғасын және артқы бөлігін жасауға қолданылатын тон ағаштарының бірі саналады. Ағаш өте қатты және құрылысы жұқа, сонымен қатар тостағандар, қасықтар және басқа да ұсақ бұйымдар жасауға қолданылады және "мирт ағашы" деп сатылады. Ол әсемдік үшін де өсіріледі, туған жерінде де, солтүстікке қарай Тынық мұхитының жағалауында Канаданың Ванкуверіне дейін, сондай-ақ Батыс Еуропада да кездеседі. Оны қоршау немесе желден қорғайтын тіреу ретінде отырғызуға болады. Жапырақтарды төсек матрасының арасына салып, маса шағудың алдын алуға немесе олардан құтылуға болады. Ағаш жиһаз жасауда, әсіресе әсем өрнектелген нұсқаларында қолданылады.

"Миртуд" ақшасы

"Мирта ағашы" – заңды төлем құралы ретінде әлі күнге дейін қолданылатын жалғыз ағаш. 1933 жылы Франклин Рузвельттің сайлануы мен қызметке кірісуі арасындағы "үмітсіздік кезеңінде" Орегон штатының Норт-Бенд қаласындағы жалғыз банк – "First National" уақытша жабылуға мәжбүр болды, бұл Норт-Бенд қаласы үшін ақша ағыны дағдарысын тудырды. Қала бұл мәселені газет басу станогында мирта ағашынан жасалған дискілерді қадап, өз валютасын шығару арқылы шешті. 25 центтен 10 долларға дейінгі номиналдағы бұл монеталар қызметкерлерге жалақы төлеу үшін қолданылды, ал қала оларды қолма-қол ақшаға айырбастауға уәде берді. Бірақ банк қайта ашылғанда және қала азаматтардан мирта ағашынан жасалған ақшаларын әкеліп, айырбастауға шақырғанда, көптеген адамдар оларды коллекциялық заттар ретінде сақтап қалды. Бірнеше рет өтініш білдіргеннен кейін қала бұл токендердің Норт-Бенд қаласында мәңгілікке заңды төлем құралы болып қалатынын жариялады. Айналымға шығарылмаған токендер сирек кездесетіні және тарихи маңызы барлығынан бағалы болып кетті. Қазіргі таңда 10 толық жиынтықтан да аз сақталған деп есептеледі.