Кіріспе

Кортона (итал. Cortona) — Италияның Тоскана облысы, Ареццо провинциясындағы қала және коммуна. Ареццодан кейін Валь-ди-Кьяна аймағының маңызды мәдени және өнер орталығы болып табылады.

Топонимика

Кортона латын тіліндегі Cortōna және этруск тіліндегі 𐌂𐌖𐌓𐌕𐌖𐌍 (curtun, 𐌍𐌖𐌕𐌓𐌖𐌂) сөздерінен туындаған. Тіл білімі маманы Гельмут Рикстің сөзіне сәйкес, этруск тіліндегі этникалық атау curthute (curѳute) болған, ол Сиена провинциясындағы Киузи қаласындағы жазуда рулық атау ретінде кездеседі.

Этруск дәуірі

Этрусктердің қатысы археологиялық тұрғыдан Вилланован кезеңінің соңынан табылды, ал қаланың Умбриялық тегіне қатысты мұндай дәлел жоқ. Б.з.д. 8-7 ғасырлары аралығында ол Этруск лигасының маңызды мүшесі немесе лукумонияға айналды. Көптеген жағдайларда Кортона өзінің стратегиялық орнының арқасында өте қуатты қалаға айналды, бұл жақын жердегі аумақты кеңінен бақылауға мүмкіндік берді. Б.з.д. 4 ғасырда этрусктер қаланы 3 шақырымға дейін қоршап тұрған мықты қабырғаларды, қала маңына шашырап орналасқан "мелон" қабірлерін және Италиядағы бірегей мысал – сфинкстермен әшекейленген монументалды жерлеу алтарын (Содоның Тумулус II) салды. Бұл жерде сонымен қатар этрус тіліндегі ең ұзын жазулардың бірі сақталған қола тақта да табылды. Б.з.д. 310 жылы көптеген этруск қалалары Римге бағынды, ал Кортона Риммен одақ жасады, бірақ бұл одақ бұзылып, Трасимен көліне жақын жерде қақтығысқа әкелді.

Рим дәуірі

Кортона ақырында Рим колониясына айналып, Корито деген атпен белгіленді. Рим үкімдігі кезінде Кортона көптеген ықпалын жоғалтты. Кассия жолы – орталық Этрурия арқылы өтетін Римнің негізгі қанаты, Кортонаны айналып өтіп, тікелей Киузиден Ареццоға дейін жалғасты. Екінші Пуника соғысы кезінде Ганнибал Кортонаны қоршап, шабуыл жасады. Тразименоның танымал шайқасы шалқары алыс емес жерде болды, ал шайқас алаңынан үлкен алыс емес Оссая ауылы өлгендердің денелері жиналған жер болғандықтан, сүйек сақтау орны ретінде аталды. Рим кезеңінен қалған іздер кейбір жергілікті ауылдардың аттарында да көрініс береді, атап айтқанда, Метеллиано – патшалық Метелли әулетінің топонимінен алынған, ал Кассия жолының жанындағы ежелгі бақылау бекеті орналасқан Центоя – Рим әскерінің бір бөлімі болған жүздікке байланысты. 450 жылы готтар Кортонаны жаулап алды. Готика соғысының соңғы сатыларында (535–554) Кортона тоналып, қиратылды.

Кейінгі тарих

Кортона 13 ғасырда өз валютасымен гибеллиндік қала-мемлекетке айналды. 1325 жылдан 1409 жылға дейін Раниери Касали әулеті қалаға сәтті басшылық етті. 1409 жылы Неапольдің Ладислав I-і тарапынан басып алынғаннан кейін, Кортона 1411 жылы Медичилерге сатылды. 1737 жылы Медичи әулетінің үлкен тармағы тоқтатылып, Кортона Лоррейн үйінің билігіне өтті. Италияның Біріккен соғыстарынан кейін Тоскана – Кортонаны қоса – Италия Корольдігінің бір бөлігіне айналды.

Кортонаның құрылуы туралы аңыз

Кортонаның негізі классикалық дәуірге дейінгі мифтермен байланысты. Бұл мифтер кейіннен, әсіресе Козимо I де Медичи кезінде қайта жаңартылды. XVII ғасырдағы Джакомо Лауроның, Аннио да Витербоның жазбаларынан өңделген "Нұсқаулық" кітабында Нұх Ұлы топан судан кейін 108 жыл өткен соң Тибр және Палья өзендері арқылы Вальдикианаға келгені айтылады. Ол бұл жерді Италиядағы басқа кез келген жерден артық көрді, себебі ол өте құнарлы болды және онда отыз жыл тұрды. Нұхтың ұрпақтарының бірі – оның ұлы Краньо болды. Ол төбеге шығып, биік орналасуын, көркем жазирасын және тыныш ауа райын ұнатып, Ұлы топан судан кейін 273 жылда Кортона қаласын сол жерде салды.

Негізгі көрікті жерлер

Кортона сәулетінің ерекшелігі ортағасырлық стильде, тік және тар көшелермен еңіс беткейде орналасқан. Гарибальди алаңынан (жергілікті тұрғындар бұл жерді Piazza Carbonaia деп әлі де атайды) Вальдикиананың толық көрінісі ашылады, соның ішінде Трасимен көлі де көрінеді – бұл жерде б.з.д. 217 жылы Ханнибал рим армиясын тұтқынға алған (Трасимен көлі шайқасы). Кортона археологиялық паркі этруск қала-мемлекетінің қызықты қалдықтарын сақтайды, оларға ежелгі қабырғалар, ғимараттар және салтанатты қабірлер жатады. Этруск қала-мемлекеті ретіндегі тарихынан қалған көптеген қызықты ескерткіштер сақталған. Айналасындағы жерде ежелгі қабырғалардың бөліктері, ғимараттар мен рәсімдік қабірлер кездеседі. Этруск қала қабырғасының кейбір бөліктері бүгінде қазіргі қабырғаның негізі ретінде көрініп тұр. Қаланың басты көшесі – Via Nazionale, еңісі жоқ жалғыз көше, және жергілікті тұрғындар оны әлі де Ruga Piana деп атайды. Кортонадан тыс жерде Оссаядағы рим вилласы мен жақын төбелердегі римдік жолдар бар, олармен бүгінде де саяхаттауға болады. Palazzo Casali, сондай-ақ Palazzo Pretorio деп те аталады, Etruscan Академиясының мұражайына ие, онда этруск, рим және египеттік өркениеттерден, сондай-ақ орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінен шыққан өнер туындылары мен артефакттар қойылған. Etruscan Академиясының мұражайы 1727 жылы Онофрио Балделлидің жинақтары мен кітапханасы негізінде құрылды. Оның ең танымал көне артефактілерінің бірі – 1840 жылы Кортонаның жанындағы Фраттадан табылған қоладан жасалған шам (лампадарио), кейін Академия оны 1600 флоренциялық скудиге сатып алды. Оның иконографиясында (16 шамның астында) панапайпа немесе екі флейтада ойнайтын Силен, сондай-ақ сиреналар мен арпиялардың бейнелері бар. Толқындарды, дельфиндерді және басқа да қауіпті теңіз жануарларын бейнелейтін аймақтарда тілі шығып тұрған горгонға ұқсас бет бейнеленген. Әр шамның арасында Ахелостың мүйізді басы орналасқан. Шам б.з.д. 4 ғасырдың екінші жартысындағы маңызды солтүстік этруск діни орталығынан шыққан деп есептеледі. Кейінгі (б.з.д. 2 ғасыр) жазуда бұл шам Мусни отбасының қалауымен құрбандық мақсатында қайта арналғаны көрсетілген. Мұражайда тағы бірнеше маңызды этруск қола туындылары бар. Жақын жердегі этруск қабірлеріне Tanella di Pitagora (Камуциядан төбенің ортасында) кіреді: қабірдің тас қабырғасы ашық көрінеді, бірақ бұрын топырақ үйіндісімен жабылған. Екі қабір Il Sodo төбесінде, ал үшіншісі – Камюкияның өзінде орналасқан. Il Sodo I, "Il Melone" деп белгілі "Grotta Sergardi", шеңбер пішіндес, ішкі бөлмелерге апаратын параллель дәліздерге ашылатын дәлізден тұрады. Бөлмелер тас плиткалармен қаланған, бірақ қабырғалар дөңгеленген кірпіштерден жасалған. Бұл қабірді аралауға болады. Il Sodo II-де жауынгерлерді жеп жатқан сфинкстер бейнеленген үлкен тас сатылы құрбандық алаңы орналасқан. Қаланың ең бағалы өнер туындылары – Фра Анжеликоның Епархиялық мұражайдағы екі панносы: «Жариялану» және «Киелілермен бірге Ана мен бала». Осы суретшінің сақталған үшінші туындысы – Сан-Доменико шіркеуінің кіреберісінің үстіндегі фреска, ол 1436 жылы Кортонада болған кезінде салынған. Епархиялық мұражайда Джузеппе Мария Креспидің, «Lo Spagnuolo» деп белгілі суретшінің «Святая Маргаританың экстазы» атты туындылары да қойылған. Академия мұражайында Кортониялық суретші Джино Северинидің 1916 жылғы «Аналық сезім» картинасы бар. Сонымен қатар Пьетро да Кортонаның туындыларының үлгілерін де көруге болады. 1504 жылы салынған Брамасоль вилласы 2003 жылы түсірілген «Тоскан күнінің астында» фильміне түсірілім алаңы ретінде пайдаланылды.

Оссаяның императорлық вилласы

Император вилласы б.з.б. 1 ғасырдан бастап б.з. 6 ғасырына дейін қоныстанған. Үлкен, сәнді, созылған террассалы виллаға алдымен консул Вибий Пансае отбасы, одан кейін император Августың немерелері және тақ мұрагерлері Гай Цезарь мен Луций Цезарь ие болды.

Қайта өрлеу дәуірінің сәулет өнері

Санта-Мария-Нуова 1554 жылы Джорджио Вазари салған, грек кресті орналасқан күмбезді шіркеу. Ішінде күмбездің фонарын тіреп тұратын төрт үлкен бағана орналасқан. Екі жағында кресттің төрт қанаты күмбездік қабырғалармен жабылған, ал бұрыштарда төрт кішкентай күмбез көтеріледі. Шіркеудің ішінде Алессандро Аллоридің "Тууы" картинасы, Баччо Чиарпидің "Сан-Карло Борромео обадан зардап шеккендерге қасиетті тағам беруі" және Эмполидің "Жариялануы" суреттері бар. Ғибадатхананың жағдайы нашар, ішкі бөлігі келушілерге жабық. Санта-Мария-делле-Грацие-аль-Кальцинайо 1484–1515 жылдары Франческо ди Джорджио Мартинимен "Мадонна-дель-Кальцинайо" деп аталатын қасиетті Мария Ананың керемет бейнесін сақтау үшін салынған. Бұл бейне бастапқыда әк ыдысының – кальцинаионың ағаш қабырғасына салынған. Кемеге орталықтандырылған Ренессанс стилі қолданылды: ғимараттың шығыс бөлігі көбінесе орталықтандырылған формаға айналдырылып, Флоренция соборына ұқсас үлкен күмбезбен аяқталды. Жаңадан қалпына келтірілген ішкі кеңістікте ерекше биік аркалар бар.

Көлік

Кортонаға пойызбен баруға болады: ең жақын станса – Камуция Кортона. Сонымен қатар, Теронтола Кортона станциясы Теронтола ауданында орналасқан. Екі станса да Флоренция–Рим темір жолында жатыр, ал Теронтола Кортона станциясы Фолиньоға қарайтын желімен де қиылысады. Флоренция, Рим және Фолиньодан (Перужа арқылы) тікелей пойыз қатынасы бар.

Шарап

2000 жылы Кортона DOC (Denominazione di Origine Controllata) құрылды, оның құрамында 14 түрлі шарап өндіріп, сапасын бақылайтын 29 мүше бар.

Танымал мәдениетте

Кортона Конанның саяхат бағдарламасының бірінде маңызды орын алды, онда Конан О'Брайен мен Джордан Шлански (шоудың атқарушы продюсерлерінің бірі) Италияға сапар шегеді. Шлански Кортонаға жиі келіп тұратындықтан, қала әкімі оған тұрақ орны сыйлайды және О'Брайенді өзінің сүйікті мейрамханасына апарады, онда ол азық-түлік, шарап және айналасы туралы түсіндіруге тырысады, бірақ бұл әрекеті аса сәтті болмайды. Кортона сонымен қатар Франсис Мейстің "Тоскана күннің астында" атты кітабында және осы кітап негізінде түсірілген, Диана Лейн басты рөлде ойнаған фильмде де көрсетілген. Ол Кортонаға экскурсияға барып, қала шетінде вилла сатып алады. Кортона "Баффи – вампирлерді жоюшы" сериалының 1-ші маусымының 8-ші эпизодында: "Мен, робот, сен, Джейн" атты бөлімде де пайда болады, онда дін қызметкерлері тобы сиқырлы ритуал арқылы Молох демонын кітапқа қамап қояды.