Кіріспе

Гогорё Кореясының 19-шы патшасы (391–413 жж.)

Гванггето Ұлы (374–413, билеген жылдары 391–413) – Гогорёнің он тоғызыншы монархы. Оның толық аты "Гукгангсаңда жерленген, кең аумақты кеңейткен, жоғарғы патша" деген мағынаны білдіреді, кейде Хотаеваң деп қысқартылады. Гванггето билеген кезде Гогорё алтын ғасырға енді, қуатты империяға айналып, Шығыс Азиядағы ірі державалардың біріне айналды. Гванггето батыс Манжуриядағы қытай тайпаларына, Ішкі Моңғолия мен Ресейдің Приморье аймағындағы көптеген халықтар мен тайпаларға, сондай-ақ Корея түбегінің үштен екі бөлігін бақылау үшін Кореяның орталық аймағындағы Хан өзені аңғарына қатысты зор табыстарға қол жеткізіп, жаулап алды. 399 жылы Кореяның оңтүстік-шығыс мемлекеті Силла, жапон архипелагынан келген Бэкже әскерлері мен олардың Ва одақтастарының шабуылдарына байланысты Гогорёдан көмек сұрады. Ол жауларын жеңіп, Силланы де-факто протекторат ретінде бекітті, соның арқасында басқа корей мемлекеттерін бағындырып, Гогорё билігі астында Корея түбегін шартты түрде біріктірді. Батыс жорықтарында ол Кейінгі Ян империясының сяньбэйлерін жеңіп, Ляодун түбегін жаулап алды.

Гванггетоның еңбегі Гванггето стеласында жазылған, ол 414 жылы оның қабірі орналасқан деп саналатын Цзяньде (қазіргі Қытай мен Солтүстік Корея шекарасында) орнатылған. Оның ұлы және мұрагері Чансу салған Гванггето Ұлына арналған ескерткіш – әлемдегі ең ірі мүсінді стела.

Туған жері мен шыққан тегі

Гванггетоның туған кезінде Гогурё бұрынғыдай күшті болмаған. 371 жылы, Гванггетоның тууына үш жыл бұрын, Гунчжоның басшылығымен Баекдже патшалығы Гогурёны күйретін жеңіске ұшыратып, монарх Гогуквонды өлтіріп, Пхеньянды тонады. Баекдже Шығыс Азиядағы басты күштердің біріне айналды. Баекдженің ықпалы Корея түбегімен ғана шектелмей, теңіз арқылы Қытайдағы Ляоси мен Шаньдунға, әлсіреген Ерте Цинь мемлекетін пайдаланып, және Жапон архипелагындағы Кюсюға дейін жетті. Гогурё болашақ шабуылдардан қорғану үшін, сондай-ақ құқықтық жүйесін жаңартуға және әскери реформалар жүргізуге уақыт табу үшін, қауіпті көршілері Сянбей мен Роранмен қақтығыстардан сақтануға тырысты. Гогуквонның ізбасары Сосурим Баекджемен келісім мен татуласу саясатын қабылдады және буддизмді Гогурёның әлеуметтік және саяси жүйелеріне таратуға бағытталған ішкі саясатқа көшті. Бұған қоса, Баекдже мен прото-монғол Сянбейден Гогурёнің тапқан жеңілістерінің нәтижесінде, Сосурим болашақта мұндай жеңілістерге жол бермеу үшін әскери реформалар жасады.

Билікке көтерілу және Бэкчеге қарсы науқандар

Гванггето 391 жылы әкесі Гогокянның қайтысынан кейін оның орнын басады. Гванггето таққа отырған кезде Еоннак («Мәңгілік қуаныш») дәуір атамын және «императорға» тең болатын Тхэванг («Жоғары Патша») атағын қабылдады, осылайша Қытай императорларымен тең екенін көрсетті. Жауап ретінде, Бэкче патшасы Асин 393 жылы Гогорёға қарсы шабуыл жасады, бірақ жеңілді. Асин 394 жылы тағы да Гогорёға шабуыл жасады, бірақ қайтадан жеңілді. Келесі жылы, 396 жылы Гванггето Хан өзенін пайдаланып, құрлық және теңіз арқылы Уирьесеонгқа шабуыл жасап, Бэкжені жеңді, соның салдарынан бір ханзаде мен 10 министрді тұтқынға алды.

Солтүстік жаулап алулар

395 жылы оңтүстікте Баекжеге қарсы жорылы жалғасып жатқанда, Гвангаэто батысқа қарай Ляо өзеніндегі Хитан Байли тайпасына шабуыл жасап, 3 тайпаны және 600-700 лагерді жойды. 398 жылы Гвангаэто солтүстік-шығыстағы Сушен халқын бағындырды. 400 жылы Гвангаэто Силлада Баекже, Гая және Ва әскерлерімен айналысып жатқанда, қазіргі Ляониндегі Муронг тайпасы құрған Кейінгі Ян мемлекеті Гогурёға шабуыл жасады. Гвангаэто Сяньбэй әскерлерін кері тартты. 402 жылы Гвангаэто Кейінгі Ян астанасының жанындағы 宿軍城 (Сугунсон) деп аталатын маңызды бекініс қамалдады. 405 және 406 жылдары Кейінгі Ян әскерлері Ляодун (405 жылы 遼東城, 406 жылы 木底城) қалаларындағы Гогурё бекіністеріне шабуыл жасады, бірақ екі рет те жеңіліске ұшырады. 410 жылы Гвангаэто солтүстік-шығыстағы Шығыс Буйеоға шабуыл жасады. 392 жылдан бері Гогурёда саяси аманат ретінде тұрған ол Силлаға қайтарылып, Силла патшасы болып тағайындалды. 404 жылы Гвангаэто бір кезде Дайфан округінің оңтүстік шекарасына жасаған Ва (жапон архипелагынан келген) шабуылын тойтарды, жауға зор шығын келтірді.

Өлім және мұра

Гвангето 413 жылы 39 жасында белгісіз аурудан қайтыс болды. Оның орнын үлкен ұлы Чансу басты, ол 79 жыл бойы 98 жасқа дейін Когурёны биледі.

Гвангетоның жаулаулары корей тарихының гүлдену шегі деп есептеледі, ол Солтүстік-Шығыс Азияда зор империя құрып, нығайтты және Кореяның үш патшалығын өзінің ықпалына біріктірді. Гвангето өзінің дәуірінің атын "Еңнақ – мәңгілік қуаныш" деп атады, Гогурё монархтарын Қытай материгіндегі монархтармен теңестіріп, ғылымда үлкен жетістіктерге жетті. Корейлер Гвангетоны корей тарихындағы ең ұлы батырлардың бірі деп санайды және оны корей ұлтшылдығының қуатты символы ретінде қарастырады. 414 жылы Чансу орнатқан 6,39 метрлік Гвангето стеласы 19 ғасырдың соңында қайта табылды.

Кино және теледидар

Ю Сын Хо және Бэ Ён Джун 2007 жылғы MBC телесериалы "Аңыз" басты рөлін сомдады. Ли Тэгон 2011–2012 жылдардағы KBS1 телесериалы "Гвангаэто, Ұлы жаулаушы" басты рөлін ойнады. Ли До Ёб 2017 жылғы KBS1 деректі-драмалық фильмі "Корея тарихы" басты рөлін сомдады.

Ойындар

Популярлы және жүлделі корей ойыны Hero for Kakao-да Гвангаэто ойнауға болатын кейіпкер ретінде ұсынылған. Age of Empires: World Domination, серияның иесі Microsoft компаниясымен бірлесіп жасалған мобильдік ойын, Гвангаэтоны Корея цивилизациясының таңдаулы батыры ретінде қосады.

Басқалар

Халықаралық таэквондо федерациясы Гвангаэто Ұлының құрметіне арнап үлгі, немесе теуль жасады. Үлгінің схемасы Гвангаэтоның аумақтық кеңеюін және жоғалған жерлерді қайтарып алуын бейнелейді, ал 39 қозғалыс Гвангаэтоның 391 жылы таққа отырған жылдың алғашқы екі санын көрсетеді.