Кіріспе

Гастролит, сонымен қатар асқазан тасы немесе кеуек тасы деп те аталады, – бұл асқазан-ішек жолында сақталатын тас. Кейбір түрлердегі гастролиттер бұлшықетті кеуекте сақталады және тиісті кеулеу тістері жоқ жануарларда тамақты ұнтақтау үшін пайдаланылады. Басқа түрлерде тастар жұтылып, ас қорыту жүйесі арқылы өтеді және көбінесе жаңаларымен алмастырылады. Дәннің мөлшері жануардың өлшеміне және гастролиттің ас қорытудағы рөліне байланысты. Кейбір түрлер гастролиттерді салмақ ретінде пайдаланады. Құмнан бастап кесек тасқа дейінгі өлшемдегі бөлшектер тіркелген.

Этимология

Гастролит грек тіліндегі γαστήρ (gastēr) "асқазан" және λίθος (lithos) "тас" сөздерінен шыққан.

Пайда болуы

Тірі омыртқалы жануарлар арасында гастролиттер крокодилдер, аллигаторлар, шөп жейтін құстар, ескектер мен теңіз арыстандарында кең таралған. Шаруашылық құстарына ұсақ тас қажет. Страустар жұтқан тастардың ұзындығы айқын түрде 1,5 метрден асуы мүмкін. Бақаның дернәсілдерінде көзге көрінбейтін микрогастролиттер де табылды. Әртүрлі бақа түрлерінің дернәсілдері шөгінді және қиыршық тас жұту арқылы суда жүзу қабілетін жақсартады.

Ашу тарихы

1906 жылы Джордж Ребер Вейланд плезиозаврлар мен сауропод динозаврларының қалдықтарымен байланысты тозған және жылтыратылған кварц тастардың табылуын хабарлады және осы тастарды гастролиттер деп түсіндірді. 1907 жылы Барнум Браун өте тығыз байланыста, үйрек мүңкілді хадрозавр Клаозаврдың қазба қалдықтарымен бірге шағыл тастарды тапты және оларды гастролиттер деп интерпретациялады. Браун динозаврлардың ас қорыту жүйесінде тамақты ұнтақтауға көмектесетін гастролиттерді қолданғанын мойындаған алғашқы палеонтологтардың бірі болды. Басқа палеонтологтар оған көз жеткізбеді. 1932 жылы Фридрих фон Хуэне кеш Triassic шөгінділерінде прозауропод Sellosaurus қазба қалдықтарымен байланысты тастарды тапты және оларды гастролиттер деп түсіндірді. 1934 жылы Вайоминг штатының солтүстік-батысында орналасқан Хоу карьерінде динозавр сүйектерімен бірге оларға жататын гастролиттер де табылды. 1942 жылы Уильям Ли Стоукс кеш Юра дәуірінің қабаттарынан табылған сауропод динозаврларының қалдықтарында гастролиттердің бар екенін анықтады.

Сәйкестендіру

Геологтар, әдетте, динозавр тасты ас қорытуға пайдаланғанын қабылдамас бұрын бірнеше дәлелдерді қажет етеді. Біріншіден, тас барлық қабырғаларында дөңгелек болуы керек (ал кейбіреулері жылтыратылған), себебі динозаврдың ағазасындағы нағыз гастролит басқа тастар мен талшықты материалдардың әсерінен, тас тілгіш сияқты процесте әрекет ететін еді. Екіншіден, тас геологиялық жағдайындағы, яғни геологиялық контекстіндегі жыныстардан өзгеше болуы керек. Көптеген гастролиттер ұсақ дәнді көлдердің, саздың және батпақтардың шөгінділерінен табылған. Бұл орталар тыныш сулы және өзен немесе жағажай сияқты бұршақ тастар мен тас тастарды тасымалдамайды. Оливер Уингс тасты оны жұтқан динозаврдың қаңқасымен бірге табу қажет екенін айтады. Осы соңғы критерий анықтауда қиындық тудырады, өйткені контекстсіз табылған тегіс тастар (кейбір жағдайларда бұрыс болуы мүмкін) су немесе желмен жылтыратылған деп есептелуі мүмкін. Кристофер Х. Уиттел (1988,9) гастролиттердегі тозу үлгілерін сканерлеу электронды микроскопы арқылы талдауды бастады. Wings (2003) егер өлексе су ортасында өлгеннен кейін бірнеше күн сақталса, страустың гастролиттері қаңқадан тыс жерде табылатынын анықтады. Оның қорытындысы бойынша, бұл барлық құстарға (моадан басқа) қатысты болуы мүмкін, себебі олардың сүйектері ауамен толған, бұл суда қалған өлексенің гастролиттердің шығуына жеткілікті уақыт бойы шіруіне мүмкіндік береді. Гастролиттерді өзен немесе жағажайдағы дөңгелек тастардан бірнеше критерий бойынша ажыратуға болады: гастролиттер жоғары беттерінде өте жылтыратылған, ал ойыстар мен жарықтарда жылтырату аз немесе мүлдем жоқ, көбінесе тозыққан жануар тістерінің бетіне ұқсайды. Өзен немесе жағажайда тозыққан тастар, әсіресе күшті әсер ететін ортада, жоғары беттерінде жылтырату аз, көбінесе осы жоғары беттерде көптеген кішкентай шұңқырлар немесе жарықтар болады. Соңында, жоғары жылтыратылған гастролиттерде көбінесе асқазан қышқылымен байланысты болғандықтан пайда болған ұзын микроскопиялық жолақтар болады. Гастролиттердің көпшілігі жануар өлген кезде шашырап кеткендіктен және көбісі өзенге немесе жағажайға кіргендіктен, кейбір гастролиттерде осы тозу белгілерінің қоспасы кездеседі. Басқаларын басқа динозаврлар жұтқан болуы мүмкін, ал өте жылтыратылған гастролиттер бірнеше рет жұтылған болуы мүмкін. 2001 жылы Cedarosaurus гастролиттерін зерттеу барысында зерттелген гастролиттердің ешқайсысында гастролиттерді басқа кластардан ажырату үшін жиі қолданылатын "сабынды" текстура болған жоқ.

Cedarosaurus weiskopfae (Қара шаян)

2001 жылы Фрэнк Сандерс, Ким Мэнли және Кеннет Карпентер Седарозаврдың бір данасымен байланысты табылған 115 гастролитті зерттеген мақала жариялады.