Кіріспе

Мыңжылдықтар бойы созылған көші-қондар сериясы болған Банту экспансиясы – Батыс-Орталық Африка аймағындағы бастапқы орталықтан тараған протобанту тілдес топтың ірі көші-қондары еді. Осы процесте протобанту тілінде сөйлейтін қоныс аударушылар бұрыннан бар аңшы-жинаушылар мен мал өсірушілер тобын ығыстырып, жойды немесе сіңірді. Бұл кеңеюді тілдік деректер де растайды – Экваторлық Африканың оңтүстігіндегі көптеген тілдер өте ұқсас, бұл олардың алғашқы сөйлеушілерінің ортақ мәдени тамырынан шыққандығын көрсетеді. Атлантика-Конго тілдер отбасының бір тармағын құрайтын банту тілдерінің тілдік ядросы Камерунның оңтүстік аймақтарында орналасқан. Генетикалық деректер де Орталық Африкадан ірі көші-қон болғанын көрсетеді, жергілікті тұрғындармен әртүрлі дәрежеде араласу орын алған. Ал екінші, және мүмкін басқа да көші-қондар Африканың Атлантикалық жағалауымен оңтүстікке қарай, қазіргі Конго Республикасы, Габон, Камерун, Демократиялық Конго Республикасы және Анголаға, немесе Конго өзені жүйесінің оңтүстікке қарай ағатын көптеген салаларымен ішкі аймаққа қарай бағытталды. Бұл экспансия б.з. 300 жылға дейін Оңтүстік Африкаға жеткен болуы мүмкін.

Кеңейту туралы теориялар

Бантушылар бантулардың кеңеюі Камерун мен Нигерия арасындағы таулы жерлерде басталған деп санайды. Мұндағы шекаралық аймақтарды қамтитын 60 000 км² Мамбилла аймағында "үйде қалған бантулардың" іздері табылды, себебі банту тілінде сөйлейтін көпшілік аймақтан кетіп қалды. Аймақтағы Жан Хураль (1979, 1986 және 1988) мен Ригоберт Туше (2000) жүргізген жеке зерттеулердің археологиялық дәлелдері б.з.д. 3000 жылдан бері мәдени сабақтастықты көрсетеді. Баменда жотасының көптеген топтары (бүгінгі күнге дейін 2000 жылдан бері қоныстанған), Мамбилла аймағымен жақын байланыста және оңтүстікке орналасқан, солтүстіктен Мамбилла аймағына қарай көшіп келген ежелгі тарихы бар. Бастапқыда археологтар банту тілінде сөйлейтін халықтардың аймақтың ежелгі мәдениеттерінде археологиялық ұқсастықтарды таба алады деп ойлады. Тіл білімі мамандары тілдерді жіктеп, туыстық қатынастардың генеалогиялық кестесін жасап, материалдық мәдениет элементтерін қайта құруға болады деп сенді. Олар кеңеюдің себебі ауыл шаруашылығының дамуы, керамика жасау және темірді пайдалану болды деп санайды, бұл жаңа экологиялық аймақтарды игеруге мүмкіндік берді. 1966 жылы Роланд Оливер осы байланыстарды ұсынып, ақылға қонымды гипотеза ретінде жариялады. Гипотеза бойынша, банту кеңеюі Оңтүстік Африканы бұрын мекендеген аңшы-жинаушы прото-хоисан халықтарын ығыстырды немесе оларды сіңіріп алды. Шығыс және Оңтүстік Африкада банту тілінде сөйлейтін халықтар басқа туыс емес кушит және нилот тілдерінде сөйлейтін халықтардан мал шаруашылығын қабылдаған болуы мүмкін. Мал өсіру практикалары банту тілді көшіп келушілерден бірнеше ғасыр бұрын алыс оңтүстікке жетті. Археологиялық, тіл білімі, генетикалық және экологиялық дәлелдер банту кеңеюі маңызды адамдардың қоныс аударуы болды деген тұжырымды қолдайды. Жалпы алғанда, Камерун/Нигерия шекаралық аймағынан Сахара төменгі Африканың көп бөлігіне банту тілінде сөйлейтін халықтардың қозғалысы континенттің генетикалық құрылымын түбегейлі өзгертті және көшіп келушілер мен жергілікті халықтардың араласуына әкелді. 2023 жылы 14 африкалық елдегі 143 халықтан алынған 1487 банту тілінде сөйлейтін адамдардың генетикалық зерттеуі кеңеюдің Батыс Африкада шамамен 4000 жыл бұрын болғанын көрсетті. Нәтижелер банту тілінде сөйлейтін халықтар кеңейген аймақтардағы жергілікті топтардан маңызды ген ағынын алғанын көрсетті. Тіс дәлелдеріне сүйене отырып, Ирландия (2016) Батыс Африка мен прото-банту халықтарының ортақ ата-бабалары Сахараның батыс аймағында, Гоберодағы Киффиан кезеңінде пайда болған болуы мүмкін деп қорытындылады, және 7000 ж.б.д. Жасыл Сахараның шөлге айналуы салдарынан Сахарадан Батыс Африканың әртүрлі бөліктеріне (мысалы, Бенин, Камерун, Гана, Нигерия, Того) оңтүстікке қарай көшіп кеткен болуы мүмкін. Нигерия мен Камеруннан ауыл шаруашылығымен айналысатын прото-банту халықтары көшіп келе бастады, көші-қон барысында б.з.д. 2500-1200 жылдар аралығында Шығыс банту халықтары (мысалы, Конго Демократиялық Республикасы) және Батыс банту халықтарына (мысалы, Конго, Габон) бөлінді. Көптеген батуа топтары банту тілдерінде сөйлейді, бірақ олардың сөздік қорының маңызды бөлігі банту тілінен емес. Бұл сөздіктің көп бөлігі ботаникалық, бал жинаумен байланысты немесе орманға арналған және батыс батуа топтары арасында ортақ. Бұл батыстағы тәуелсіз батуа (мбенга немесе "баака") тілінің қалдығы болуы мүмкін деп ұсынылған.

Оңтүстік Африка

Банту кеңеюіне дейін Қойсан тілінде сөйлейтін халықтар Оңтүстік Африканы мекендеген. Олардың көптеген ұрпақтары басқа халықтармен араласып, басқа тілдерге көшкен. Азық-түлік іздеу арқасында күн көріп жатқандарының бір бөлігі Калахари шөлінің құрғақ аймақтарындағы көрші шаруаларға жұмыс істеу арқылы табыстарын толықтырады, ал Нама халқының үлкен тобы Намибия мен іргелес Оңтүстік Африкада мал өсіру дәстүрін сақтап келеді.

Оңтүстік-шығыс Африка

Бантулардың Оңтүстік-Шығыс Африкаға келгенге дейін, кушит тілінде сөйлейтін халықтар Эфиопияның жоталарынан және одан солтүсқарайғы аймақтардан осы өңірге көшіп келген. Алғашқы толқындар Оңтүстік кушит тілінде сөйлейтін адамдардан тұрды, олар шамамен 5000 жыл бұрын Түркана көлінің маңына және Танзанияның бір бөлігіне қоныстанды. Көп ғасырлар өткен соң, шамамен 1000 жылдары, Шығыс кушит тілінде сөйлейтін кейбір адамдар Солтүстік және жағалау Кениясына да қоныстанды. Банту кеңеюінен бұрын, койсан тілінде сөйлейтін аңшы-жинаушылар да Оңтүстік-Шығыс Африкада тұрған. Нило-сахара тілінде сөйлейтін малшылар осы аймақтың банту кеңеюіне дейінгі тұрғындарының үшінші тобын құрады.

Кеңейту

Лингвистикалық, археологиялық және генетикалық деректер Банту экспансиясы кезінде "Батыс Африка және Шығыс Африка банту тілдерінде сөйлейтін адамдардың Оңтүстік Африкаға тәуелсіз көші-қон толқындары болғанын" көрсетеді. Кейбір аймақтарда генетикалық деректер Банту тілдерінің таралуының негізгі себебі халықтың айтарлықтай жаңару болғанын ұсынады. Ал басқа жерлерде Банту тілінің таралуы, көптеген басқа тілдер сияқты, халық генетикасының деректерімен толық немесе басым халық алмасусыз (мысалы, тіл ауысуы және келген және жергілікті халықтардың араласуы) жүргені куәландырылған. Мысалы, бір зерттеу Африкалық пигмейлерде немесе Мозамбикте банту тілінде сөйлейтін адамдарда осылай болғанын көрсетті. Банту тілі жергілікті халықтардың тіл ауысуы арқылы қабылданған, ал бұрынғы африкалық тілдерде сөйлеген, қазір жоғалған африкалық тілдер тобынан шыққан болуы мүмкін, олардың ықпалы жергілікті банту тілдерінде сақталған (мысалы, жергілікті банту тілдеріндегі дыбыстық элементтер).

3000 б.з.б. 500 ж. б.з.б.

Батыс Африкадағы негізгі аймақтан банту тілінде сөйлейтін халықтың таралуы шамамен б.з.д. 4000–3500 жылдары басталған болуы мүмкін. Алғашқы модельдер ерте сөйлеушілердің темірді де, егіншілікті де пайдаланғанын болжағанмен, олардың темірді қолданғанына нақты археологиялық дәлелдер б.з.д. 400 жылға дейін табылмады, бірақ олар егіншілікпен айналысқан. Кристофер Эрреттің сөзінше, батыс тармағы, тілдік ерекшеліктерімен көзге түспеген, Конго өзен жүйесінің жағалауы мен негізгі өзендерін оңтүстікке қарай бағыттап, шамамен б.з.д. 500 жылы Анголаның орталық бөлігіне жеткен. Осы аймақта таралу кезінде адамдар қоныстанғаны белгілі, ал пигмейлер олардың ең жақын туыстары болып саналады. Дегенмен, Кабиндада жүргізілген мтДНҚ генетикалық зерттеулері қазіргі кезде тек Батыс Африкада пайда болған хаплогруппалардың табылуын көрсетті, ал банту халықтарының ерекше L0 хаплогруппасы жоқ, бұл толық халық алмасуға нұсқайды. Алайда, Оңтүстік Африкада одан да күрделі араласулар болған болуы мүмкін. Шығысқа қарай банту тілінде сөйлейтін қауымдар Орталық Африканың үлкен тропикалық ормандарына жеткен, ал б.з.д. 500 жылы алғашқы топтар Конго Демократиялық Республикасы, Ангола және Замбияның қазіргі аумақтарындағы саванналарға қарай жылжуды бастады. Тағы бір көші-қон толқыны 3000 жыл бұрын (б.з.д. 1000 жыл) шығысқа қарай жылжып, Шығыс Африканың Ұлы көлдері маңында жаңа ірі халық орталығын құрды, онда бай орта тығыз халықты қамтамасыз етті. Уреве мәдениеті б.з.д. 650–550 жылдары аралығында Ұлы көлдер аймағына үстемдік еткен. Бұл Африкадағы ең көне темір қорыту орталықтарының бірі болды. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында Ұлы көлдер аймағындағы банту тілінде сөйлейтін қауымдар темірді өңдеу технологиясын жетілдіріп, көміртекті болат өндіруге қол жеткізді. Ұлы көлдер аймағынан оңтүстік-шығысқа қарай шағын топтардың жылжуы жылдам болды, ал бастапқы қоныстар су көздеріне жақын жағалау мен өзендер бойында шашырап орналасқан, себебі судан алыс аудандарда шаруашылық жүргізу қиын болды. Археологиялық зерттеулер б.з.д. 100–300 жылдары Танзаниядағы Мисаса және Кениядағы Квале жағалауларында банту тілінде сөйлейтін қауымдардың болғанын көрсетті. Бұл қауымдар жағалаудағы жергілікті халықтармен бірігіп, араласып, үйленді. 300–1000 жылдары аралығында Үнді мұхитының ежелгі сауда жолына қатысу арқылы олар араб және үнді саудагерлерімен байланыс орнатып, суахили мәдениетінің қалыптасуына ықпал етті. Басқа да алғашқы топтар біздің заманымыздың 300 жылы Оңтүстік Африкадағы қазіргі Квазулу-Наталға, ал 500 жылы қазіргі Лимпопо провинциясына (бұрынғы Солтүстік Трансваль) жеткен.

11 ғасырдан 17 ғасырға дейін

11-16 ғасырлар аралығында жергілікті биліктерден гөрі ірі аумақты және күшті банту тілінде сөйлейтін мемлекеттер пайда бола бастады. Атақты ертедегі мемлекеттерге қазіргі Ангола және Конго Демократиялық Республикасындағы Конго Корольдігі, Ұлы көлдер аймағындағы Буньёро-Китара Корольдігі, қазіргі Оңтүстік Африкадағы Мапунгбуве Корольдігі (шамамен 1075-1220 жылдары) және Мономатапа патшаларының Ұлы Зимбабве кешенін салған Замбези өзені жатады. Осы кезеңнің басында Суахили қала-мемлекеттері де құрылды. Олар Ламу, Момбаса, Килва, Пате және Малинди қалаларындағы сұлтандықтарды қамтиды. Суахилилер Ұлы Зимбабве сияқты ішкі мемлекеттермен сауда жасады.

Сын

Манфред К.Х. Эггерт "Орталық Африканың жаңбырлы ормандарындағы қазіргі археологиялық жазбалар өте сирек және осы себепті Банту тілінде сөйлейтін халықтың ормандарға тұрақты түрде қоныстануының, тіпті ірі масштабты қозғалысының айғағы ретінде қабылдануға көз жеткізбейді" деді.