Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Urtica – Urticaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Көптеген түрлерінің қышқылдағыш түктері болады және оларды қышырлы немесе қышқылдағыш қышырлы деп атайды (соңғы атау U. dioica үшін ерекше қолданылады). Urtica атауы латын тіліндегі «қияңдау» деген сөзден шыққан. Қышқылдағыш түктерінің арқасында Urtica-ны шөп жейтін жануарлар сирек жейді, бірақ олар жәндіктерге пана береді. Талшығы ежелден адамдар тарапынан қолданылып келеді, сондай-ақ оны дайындауға болатын рецепттер де бар.
Сипаттама
Urtica түрлері бір жылдық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер ретінде өседі, сирек жағдайда бұталар. Олар түріне, орналасқан жеріне және қоректік жағдайына байланысты әртүрлі биіктікке жетеді. Көп жылдық түрлерінің жер астындағы тамырсабақтары болады. Жасыл бөліктерінде қышқылдандыратын түктер кездеседі. Олардың көбінесе төртбұрышты сабақтары тармақталған немесе тармақталмаған, тік, көтеріңкі немесе жайылып өседі. Көптеген жапырақтар мен сабақтар сабақтың қарама-қарсы жақтарында орналасқан. Жапырақ жапырақтары эллипстік, сүйірленген, жұмыртқа тәрізді немесе дөңгелек пішіндес болады. Жапырақ жапырақтарында әдетте үштен беске дейін, сирек жағдайда жетіге дейін желілер болады. Жапырақ шеттері әдетте тісті, орташа немесе ірі тісті болады. Көбінесе ұзақ сақталатын гүл жапырақтары бос немесе бірімен-бірі біріккен. Цистолиттер созылыңқы немесе дөңгелек пішіндес болады. 1874 жылы француз ботанигі Шарль Наудин Францияның оңтүстігіндегі Кольюреде 24 сағатқа созған қатты желдің қызамықтардың қышқылдандыратын түктерін бір аптаға дейін зиянсыз етуін анықтады.
Филогения
Бұл туыстың соңғы ортақ ата-тегі Еуразияда пайда болған, оның қазба қалдықтары Германия мен Ресейдің миоцен дәуірінен белгілі, кейіннен бүкіл әлемге тараған. Туыстың бірнеше түрі алыс қашықтыққа мұхит арқылы таралып кеткен, мысалы, Гавайаға тән Hesperocnide sandwicensis және Жаңа Зеландияға тән Urtica ferox.
Этимология
Urtica атауының латын тіліндегі түбірі "қию" немесе "жарақаттау" деген мағынаны білдіреді.
Экология
Қырылдаған түктерінің кесірінен Urtica түрлерін шөпқоректі жануарлар сирек жейді, бірақ олар құрттар, көбелек дернәсілдері және молықтар сияқты жәндіктерге пана береді. Сонымен қатар, оларды көптеген Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) дернәсілдері тұтынады, мысалы, Syricoris lacunana тортрикс молығы және бірнеше Nymphalidae, мысалы, Vanessa atalanta – қызыл адмирал көбелегі.
Уыттылық
Жалпы тісті түктерінен бөлек, Жаңа Зеландияда U. ferox көбінесе теріге тиген кезде улы өсімдік ретінде жіктеледі.
Қолданылуы
Қақырып талшығынан тоқылған мата Даниядағы қола дәуіріне жатқызылатын жерлеу орындарында табылған, сондай-ақ киім матасы, желкендер, балық аулау торлары және қағаз реттеу процесі арқылы (микробтық ферменттік ыдырау, зығыр өңдеу сияқты) өндірілген. Басқа өңдеу әдістеріне механикалық және химиялық әдістер кіреді.
Ас үй
Ортка сорпа, омлет, баница, пюре және басқа да тағамдардың құрамына кіреді. Мазандаранда (солтүстік Иран) осы өсімдікті пайдаланып сорпа (Āsh) жасалады. Қақырық дәстүрлі тәжірибелерде қақырық шайы, шырыны және сыра жасау үшін, сондай-ақ Корнуолл Ярг сияқты ірімшіктерді сақтау үшін қолданылды.
Азиялық
Тибет аскеті және қасиетті Миларепа ондаған жылдар бойы жалғыз медитация жасау арқылы тек қызылшамен ғана күш алған деседі; шашы мен терісі жасыл түске енген және ол 83 жасқа дейін өмір сүрді.
Кариб теңізі
Кариб теңізінің аңқау адамы Ананси, патшаның қызына үйлену үшін алып қызылшалы даланың үстінен балта шауып өту керектігі туралы әңгімеде кездеседі.