Кіріспе
Lobelia – гүлді өсімдіктер туысы. Campanulaceae тұқымдасына жататын, 415 түрі бар гүлді өсімдіктер туысы. Олар негізінен тропикалық және жылы орташа белдеулерде, сондай-ақ кейбір түрлері салқын орташа белдеулерде кең таралған. Бұл өсімдіктер жалпы түрде лобелия деп аталады.
Lobelia (/l//oʊ/'/b//iː//l//i//ə//, //l//ə// /) is a genus of flowering plants in the family Campanulaceae comprising 415 species, with a subcosmopolitan distribution primarily in tropical to warm temperate regions of the world, a few species extending into cooler temperate regions. They are known generally as lobelias.
Сипаттама
Lobelia туысына көптеген ірі және шағын бір жылдық, көп жылдық және бұталы, төзімді және нәзік түрлер кіреді, олар әртүрлі өмір сүру орталарынан және түрлі түстерде кездеседі. Көптеген түрлер бір-бірінен мүлдем өзгеше болып көрінеді. Дегенмен, барлығында қарапайым, кезектесіп орналасқан жапырақтары және бес бөлігі бар екі ерінді құбыр тәрізді гүлдері бар. Жоғарғы екі бөлігі тік, ал төменгі үш бөлігі жапқыштай болып жайылуы мүмкін. Гүлдеу көбінесе көп және гүлдің түсі аса жарық, сондықтан олар безендіру үшін бақта өсірілуге кеңінен таралған. Lobelia, көптеген басқа лобелиоидтық туыстардың бастапқы түрі болып саналады; сондықтан ол жоғары парафилетикалық және кладистикалық тұрғыдан жақсы туыс емес. Мысалы, Гавайи түрлері (қазір бірнеше туысқа бөлінген), 15 миллион жыл бұрын суға батқан Гавайи аралына бір рет әкелінген, бұл, болжам бойынша, Lobelia subg. Tupa-дан шыққан. Жаңа Зеландиядағы зерттеу Hypsela, Isotoma және Pratia жергілікті түрлерін Lobelia деп қарастыру қажет деген қорытындыға келді.
Экология
Лобелия түрлері кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдерінің тағамы ретінде қолданылады, оның ішінде жиекті қаріпше (Setaceous Hebrew Character) да бар.
Өсіру және пайдалану
Бірнеше түрі бақшаларда сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Оларға Lobelia cardinalis syn. Lobelia fulgens (кардинал гүлі немесе үнділік қызғылт), Lobelia siphilitica (көк лобелия) және жиектеуге және терезе жәшіктеріне қолданылатын Lobelia erinus жатады.
Гибридтер
Көптеген гибридтер шығарылды, оның ішінде Лобелия × speciosa ерекше аталады, ол L. fulgens, L. cardinalis және L. siphilitica-дан алынған гибрид. "Желпуіш гибридтері" деген термин де қолданылады. Бұл өсімдік қысқа мерзімді қырауға төзімді және құнарлы, ылғалды топырақ қажет етеді. Ол жазғы гүлзарларға немесе контейнерлерде өсіруге қолайлы. 'Kompliment Scharlach' және 'Pink Elephant' сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін марапатталды.
have gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Дәстүрлі медицина
Қазіргі заманғы дәстүрлі медицинада ең көп қолданылатын түр – Lobelia inflata (үнді қақпағы). Лобелияны жүрек-қан тамырлары ауруларына қолдану жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Лобелия Аппалачи таулы аймағының дәстүрлі медицинасында "асмадор" ретінде қолданылған. Бұрын екі түрі – L. siphilitica және L. cardinalis сифилис ауруын емдеуге пайдалы деп есептелген. 19 ғасырдың басында АҚШ-та дәрігер Сэмюэл Томсон лобелияның емдік қолданысын кеңінен танымал етті. Лобелиннің никотинге ұқсастығына байланысты, лобелияны ішке қабылдау сезімтал топтар үшін, оның ішінде балалар, жүкті әйелдер және жүрек аурулары бар адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін. Шамадан тыс қолданған жағдайда құлайтынырақ пен құсу тудыруы мүмкін. Жүкті әйелдерге қолдануға ұсынылмайды және оны қолдануды білікті маман жүргізуі тиіс. Сонымен қатар, оның құрамында лобеллиционицин деп аталатын зат бар, ол бас айналуға себеп болуы мүмкін.
Химиялық құрамдас бөліктер
Lobelia inflata тұнбалары лобелин қамтиды, ал Lobelia chinensis тұнбалары апигенин, лобелин, лобеланин, изолобеланин, лобеланидин, кверцетин, кумариндер, глюкозидтер және басқа да флавоноидтарды қамтиды.
Мексикалық лобелиялар
Мексика мен Орталық Америкаға тән шамамен он бір түрдің гүлдерінде өскірлер болады. Бұл өскірлі лобелиялар монофилеттік топ құрайтын сияқты. Көпшілігі Heterotoma (немесе кейде Calcaratolobelia) туысына жатқызылған. Дегенмен, олардың Lobelia anatina сияқты ең жақын туыстары Lobelia туысына жататындықтан, Купман мен Айерс оларды Lobelia туысына жіктейді.