Кіріспе

1941 жылы Корольдік теңіз күштерінің "Illustrious" класындағы әуе кемесі – HMS Victorious, "Illustrious" және "Formidable" кемелерінен кейінгі үшінші "Illustrious" класындағы әуе кемесі болды. 1936 жылғы теңіздік бағдарлама бойынша тапсырыс берілген ол 1937 жылы Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Vickers Armstrong кеме жасаушылығында салынды және екі жыл өткен соң, 1939 жылы теңізге сүргінше шығарылды. Атлантика шайқасындағы қызметке сүйемелдеу кемелерінің қажеттілігі артып, сондықтан ол 1941 жылға дейін пайдалануға берілмеді. 1941 және 1942 жылдардағы қызметіне "Bismarck" соғыс кемесіне қарсы, бірнеше Арктикалық конвойлерге және "Pedestal" операциясына қатысу кірді. 1943 жылы ол АҚШ Теңіз күштеріне уақытша берілді және үшінші флот құрамында Тынық мұхитының оңтүстік-батысында қызмет етті. 1944 жылы "Victorious" "Tirpitz" кемесіне қарсы бірнеше шабуылға қатысты. Неміс теңіз күштерінен туындаған қауіп сейілген соң, ол алдымен Коломбодағы Шығыс флотына, содан кейін Жапонияға қарсы соғыстың соңғы кезеңдері үшін Тынық мұхитына жіберілді. Соғыстан кейін, ол резервте болды және 1950-1958 жылдар аралығында Корольдік теңіз күштерінің барлық кемелері арасында ең толыққанды қайта жаңартудан өтті. Бұл қайта жаңартуға ангар палубасы деңгейінен жоғары жаңа суперқұрылым, жаңа бұрышты ұшу палубасы, жаңа қазандықтар, сондай-ақ 50 нысананы қадағалап, олардың маңыздылығын бағалай алатын 984 типті радар және деректер желісі, және кемеде орналасқан қуатты компьютерлерді орнату кірді. 1967 жылы Ұлыбританияның теңіз күштерінің азаюы, Индонезия-Малайзия қақтығысының аяқталуы және жөндеу кезінде болған өрт, оны қызметтен үш-бес жыл ертерек шығаруға себеп болды, және ол 1969 жылы сүзіліп кетті.

Құрылыс

"Victorious" – 1936 жылғы Корольдік Әскери-теңіз флотының құрылыс бағдарламасы бойынша Vickers Armstrong компаниясынан тапсырыс берілген екі "Illustrious" класындағы авианосецтің бірі болды. Жаңа авианосецтердің құны әрқайсысы 2,395,000 фунт стерлингке бағаланды. "Victorious" авианосеці 1937 жылғы 4 мамырда Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Vickers' Walker кеме құрылыс орнатылысында, Admiralty Job Number J4035 және заводтық номер 11 ретінде салынды. Арматура плиталарының жетіспеуі құрылысты баяулатты, ал "Victorious" 1939 жылғы 14 қыркүйекте, лорд-канцлер Томас Инскиптің әйелі Аугуста Инскиптің спонсоры болуымен суға түсірілді. Авианосец 1941 жылғы 29 наурызда кеме құрылыс орнатылысында қолданысқа енгізіліп, 1941 жылғы 16 сәуірде тестілеулерге және Росайт кемежайына бару үшін Walker-ден шықты.

Бисмарк оқиғасы

Жаңадан іске қосылған әуе кемесіне берілген алғашқы міндет – Мальтаға Hawker Hurricane истребительдерін жеткізу болды. 1941 жылдың 14 мамырында Розитте 48 "Хуррикен" истребительдері "Викториус" кемесіне тиелінді. 15 мамырда ол "Скапа-Флоу" кемесіне қатысып, Жерорта теңізіне WS 8B конвойына қосылды. Неміс линкоры "Бисмарк" және крейсері "Принц Эйгеннің" шығуынан кейін, "Викториус", толық жұмыс істемегеніне және жеткіліксіз әуе күшіне (825-ші теңіз әуе эскадрильясының тоғыз екіұшақты "Фейри Свордфиш" торпедалық бомбалаушыларынан және "Фейри Фулмар" истребительдерінің бір тобынан тұратын) қарамастан, "Бисмарк" пен "Принц Эйгенді" іздеуге қатысуға бұйрық алды, 22 мамырдың кешінде "Скапа-Флоудан" линкормен, жеңіл крейсермен және 4 жеңіл крейсермен бірге шықты. 1941 жылдың 24 мамырының кешінде "Викториус" неміс линкорын іздеу үшін тоғыз "Свордфиш" және содан кейін үш "Фулмар" ұшақтарын ұшырды, кейін бірінші үш "Фулмарды" ауыстыру үшін тағы екі "Фулмар" ұшағы ұшырылды. Евгений Эсмондтың басқаруымен "Свордфиш" ұшақтары нашар ауа райында ұшып, ұшаққа қарсы артиллериядан қарсылыққа қарамастан "Бисмаркқа" шабуыл жасап, 320 мм броньды белдеуге торпедамен соқты. Шабуыл кезінде ешқандай ұшақ атып түсірілмеді, бірақ екі "Фулмар" қараңғыда кемені таба алмағандықтан, жаңбырлы ауа райының күшеюіне және кеменің навигациялық маяғының істен шығуына байланысты апатқа ұшырады. "Викториус" қуып жете беруге қатыспады, "Бисмарк" кемесінің рульдік механизмін бұзған ұшақтар, осылайша үш күннен кейін оның батып кетуіне себеп болды. Эсмонд осы оқиғаға қатысқаны үшін DSO орденін алды.

Конвой және басқа да Арктикалық міндеттер

1941 жылдың 31 мамырында «Викториус» тағы бір рет «Харрикейн» ұшақтарын жеткізу үшін жолға шықты, WS 8X әскерлік конвойымен бірге сапарлады. 1941 жылдың 4 маусымында «Викториус» кемесінің 825 эскадрильясына қарасты «Свордфиш» ұшағы Азор аралдарының солтүстігінде неміс «Гонзенхайм» көліктік кемесін байқады. «Гонзенхайм» бастапқыда «Бисмарк» кемесін қолдауға арналған, бірақ кейін 5 маусымда жауынгерлік кеме мен крейсер жақындағанда, өзінен-өзі суға батырылды. 8 қазан күні «Викториус» Норвегия жағалауындағы кемелерге қарсы тағы бір шабуыл жасады, оның «Альбакор» ұшақтары бомбамен екі сауда кемесіне зиян келтірді. 1941 жылдың қарашасында шифрланған неміс «Энигма» сигналдары неміс әскери кемелері «Адмирал Шеер» мен «Тирпицтің» Атлантика мұхитына шығуын көрсетті. «Викториус» соғыс кемелерімен бірге Исландияға жіберілді. Ол американдық «Айдахо» және «Миссисипи» соғыс кемелерімен, сондай-ақ «Уичита» және «Тоскалуза» крейсерлерімен бірге жұмыс істеп, Дания бұғазында кез келген қашуды ұстап алу үшін күзеттік қызмет атқарды. Адольф Гитлер 17 қарашада жоспарланған шабуылды тоқтатқандықтан, «Викториус» 1941 жылдың соңына дейін кез келген қашуды тоқтату үшін Отандық флотпен бірге күзеттік қызметін жалғастырды. 1942 жылдың 19 ақпанында «Викториус» соғыс кемесінің, крейсердің және жеті эсминшінің қатысуымен Скапа-Флоудан шығып, Тромсё аймағындағы кемелерге шабуыл жасады, бірақ 21 ақпанда Корольдік әскери-теңіз күштерінің жағалау командасының ұшағы Норвегияға қарай бет алған неміс крейсерлері «Адмирал Шеер» және «Принц Эугенді» байқады. Британдық күштер неміс кемелерін ұстауға тырысты, олар байқалғаннан кейін Германияға қайтып бұрылды. 22/23 ақпан түнінде «Викториус» 10 және 7 «Альбакордан» тұратын екі күшті Шер мен «Принц Эугенді» іздеу және шабуылдау үшін жіберді, бірақ олар нашар көріну жағдайында нысандарын таба алмады. Операция кезінде үш «Альбакор» ұшағы жоғалып кетті. Неміс күштері зардап шекпеді, өйткені «Принц Эуген» британдық теңізшілердің торпедасынан зардап шекті, оны жөндеуге бірнеше ай уақыт кетті. 1942 жылдың наурыз айында қазіргі уақытта Солтүстік Норвегияда орналасқан «Тирпицтің» қаупінен кейін, Отандық флот Арктикадағы PQ 12 (шығу) және QP 8 (қайту) конвойларын қорғау үшін күшті күштерді, соның ішінде «Викториус» кемесін жұмылдырды. 1942 жылдың 6 наурызында «Тирпиц» және үш эсминец «Спортпаласт» операциясы аясында екі конвойға шабуыл жасау үшін Тронхеймнен шықты. 1942 жылдың 7 наурызында неміс эсминцы «Фридрих Инн» 8-ші QP конвойынан қалған кеңес жүк кемесі «Изхорамен» кездесті. Кеме суға бату алдында радио арқылы су үстіндегі кемеден шабуыл жасалғанын хабарлады, британдықтарға неміс күштері теңізде және конвойлардың жанында екенін хабарлады. Сигналдық барлау «Тирпицтің» Норвегияға қайтып бара жатқанын көрсеткенде, «Викториусқа» неміс жауынгерлік кемесін іздеп, оған шабуыл жасау тапсырылды. Алты «Альбакор» 9 наурызда сағат 06:40-та «Викториус» кемесінен ұшып шығып, «Тирпицті» іздеді, содан кейін 07:32-де 12 торпедамен қаруланған «Альбакор» ұшақтары соққы жасады. Бір іздеу ұшағы «Тирпицті» байқап, соққы күшін нысанаға бағыттады, бірақ «Альбакорлар» шабуыл жасағанда, шабуыл сәтсіз аяқталды, барлық торпедалар өткіріп жіберілді және екі «Альбакор» атып түсірілді. 1942 жылдың наурыз айының соңғы аптасында «Викториус» PQ 13 және QP 9 конвойларын қорғауға кірді. Кемеде 20 метрлік толқындар кеменің алдыңғы жағын және алдыңғы қалқандарын бүгіп, зақымдануды жөндеу үшін Розитте қысқа уақытқа жөндеуді талап етті. «Викториус» 1942 жылдың сәуір айының қалған бөлігінде Арктикалық конвойларды паналауды жалғастырды, PQ 14 және QP 10 конвойларын паналауға көмектесті. Сәуірдің соңынан маусымға дейін ағылшын-американдық күштер (оның ішінде АҚШ кемелері «Вашингтон», «Таскалуза» және «Вичита») PQ 16, QP 12, PQ 17 және QP 13 конвойларын қамтыды, содан кейін «Викториус» Скапа-Флоуға оралды. АҚШ-та қызмет еткен кезінде оған «Робин» радиошағылымы берілді және ол бейресми түрде «USS Robin» деп аталды. Атлантиканы Гриноктан, Бермудтың императорлық бекініс колониясындағы Корольдік әскери-теңіз кемежайы арқылы кесіп өткеннен кейін, 1943 жылдың қаңтарында АҚШ-та Норфолк әскери-теңіз кемежайында қайта жөндеу үшін. Оның «Фейри Альбакор» торпедалық бомбалаушылары «Грумман Авенджермен» ауыстырылды, бұл тұтқындаушы сымдарды күшейтуді талап етті. Ұшу палубасының артқы жағына жаңа «7 сым» қосылды, бұл палуба кеңістігін ұлғайтты. Сонымен қатар, «Викториус» АҚШ-тың YB типті ұшақтарды іздеу жүйесімен, TBS (Көмектер арасындағы сөйлесу) жүйесімен, жер бетіндегі және әуедегі іздеу радарларымен, тік сызу тақтасымен және американдық шифрлау машиналарымен жабдықталды. Қосымша 20 мм және 40 мм ұшаққа қарсы пулялар, американдық Mark 51 атыс басқару директоры орнатылды. Ангар палубасына басқару станциясы қосылды және экипаж кеңістіктері үшін жаңа өрт сөндіру жүйесі орнатылды. «Викториус» 14 ақпанда Панама каналынан өтіп, Тынық мұхитында АҚШ күштерімен жұмыс істеді. Оның экипажы дифтерия індетіне шалдықты және 21 ақпанда оған әуе арқылы медициналық жабдықтар жіберілді. «Викториус» 1943 жылдың наурыз айында Перл-Харборға келді және «Грумман Авенджер» ұшақтарына арналған британдық сымдар тым жеңіл болғандықтан ауыр тұтқындаушы сымдармен жабдықталды. Қосымша ұшаққа қарсы пулялар да орнатылды. Ол Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитына, 17 мамырда Нумеаға, Жаңа Каледонияға келді, «Саратогамен» бірге 1-ші авиациялық дивизионды құрады. Ол бірден бір аптаға 14-ші тапсырма тобымен, соның ішінде «Саратогамен» және «Норт Каролина», «Массачусетс» және «Индиана» жауынгерлік кемелерімен бірге жапондық флот қызметі туралы хабарланған жерлерді шолып өтті, бірақ байланысқа түспеді. Апаттар салдарынан алты ұшақ жоғалып кетті. Дивизияны басқаратын вице-адмирал Дьюитт Рэмси маусым айында бағалау жаттығуларын және күзеттік шолуларды жүргізіп, «Викториус» жойғыш ұшақтарды басқаруда жоғары екенін, бірақ олардың салмағына байланысты «Авенджер» ұшақтарын нашар басқаратынын анықтады. Сәйкесінше, ол 832 эскадрильясын FAA «Саратогаға» аударды және АҚШ 3-ші авиациялық тобын «Викториусқа» аударды. Содан кейін «Викториус» негізгі рөлі жойғыш ұшақтарды қамтамасыз ету болды және «Саратога» көбінесе шабуылдарды жүзеге асырды. 27 маусымда TF14 тапсырма тобы 36.3 болып қайта аталды және Жаңа Гвинеяға шабуыл жасауға (Операция «Дөңгелек» бөлігі) жалдамалы күштерді қамтамасыз ету үшін сапарлады. «Викториус» келесі 28 күн бойы теңізде үздіксіз шайқас операцияларында болды, бұл британдық авиатасымалдама үшін рекордты көрсеткіш, 12 223 шақырымды орташа жылдамдықпен жүзіп өтті және 614 соққы жасады. 25 шілдеде Нумеаға оралған «Викториус» үйге қайтарылды. Жапондықтарда Рэмсидің екі авиатасымалдамасына қарағанда төрт авиатасымалдамасы болғанымен, олар өз артықшылықтарын пайдалануға ниеттенбегені және жаңа «Эссекс» класындағы екі авиатасымалдама Перл-Харборға күтілгеннен бұрын жеткені анық болды. «Викториус» 31 шілдеде Перл-Харборға кетті, «Саратоганы» ауыстыру үшін «Авенджерлерін» қалдырды, «Индиана» жауынгерлік кемесімен бірге сапарлады және жол бойы 165 суастына қарсы шолу жасады. Ол сонымен қатар өз мерзімін аяқтаған американдық ұшқыштарды және екі жапондық әскери тұтқынды тасымалдады. Сан-Диегода қысқа тоқтағаннан кейін «Викториус» 26 тамызда Панама каналынан өтіп, 1 қыркүйекте Норфолк әскери-теңіз кемежайына келді, онда арнайы американдық жабдықтар алынып тасталды. Үйге қайтып келген «Викториус» 26 қыркүйекте Клайдтағы Гринокке келді, онда ұшақтар мен жабдықтар түсірілді, жөндеу күтілді.

Тирпицке шабуыл

1943 жылдың желтоқсанынан 1944 жылдың наурызына дейін "Викториус" Ливерпульде жөндеуден өтті, онда жаңа радар орнатылды. Үш күннен кейін әскери топ Скапа-Флоуға оралды. "Викториус" сәуір және мамыр айларында Тирпицке тағы үш шабуылға қатысуы жоспарланған еді (Планета, Браун және Тайгер тырнағы операциялары), бірақ нашар ауа райының салдарынан олар жойылды және олардың орнына кемелерге қарсы шабуылдар ұйымдастырылды. 30 мамырда U 957 қайығы "Викториусқа" қарсы акустикалық торпедалық шабуыл жасады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Ұзақ дайындықтан кейін "Викториус" жапондық нысандарға қарсы әуе шабуылдарына қатысты. Біріншісі 25 шілдедегі "Кримсон" операциясы болды, ол HMS Illustriousпен бірлесіп Суматрадағы Сабанг маңындағы әуежайларға шабуыл жасады. Тамыздың соңында ол Суматраға жасалған әуе шабуылдары кезінде (Бумеранг операциясы) АҚШ армиясының ұшақтарына әуе-теңіз құтқару қызметін көрсеткен Шығыс флот кемелерін әуеден қорғады. 29 тамызда HMS Illustrious және Indomitable кемелерімен бірге, HMS Howe сүйемелдеуімен "Викториус" Паданг, Индароенг және Эммахавен қалаларына әуе шабуылы жасады. Ұзақ үзілістен кейін 18 қыркүйекте "Victorious" және "Indomitable" Суматрадағы Сиглидегі теміржол түйіндеріне шабуыл жасады, содан кейін Никобар аралдарының фотоға түсіруін жүргізді (Light операциясы). Light операциясы кезінде HMS Spirit кемесіне "достық оттан" зақым келді, әртенсәтте, ешкім зардап шекпеді.

Окинава

Ақпан айының басында "Викториус" Сиднейдегі "Таск-Форс 113" (TF113) құрамына қосылып, АҚШ-тың 5-ші флотына қызмет етуге дайындық жасады. Айдың соңында TF113 Сиднейден Жаңа Гвинеяның солтүстігіндегі Манус аралына аттанды, содан кейін 25 наурызда Улитидегі 5-ші АҚШ флотына қосылып, "Таск-Форс 57" (TF57) ретінде Окинаваға американдық шабуылға қолдау көрсетті. Британдық күштерге жүктелген міндет – Сакисима Гунтодағы әуежайларды заласыздандыру болды. Наурыздың соңынан 25 мамырға дейін британдық "Victorious", "Illustrious" (кейіннен "Formidable" ауыстырды), "Indefatigable" және "Indomitable" әуе кемелері вице-адмирал Филип Виан басқаратын 1-ші әуе кемелері эскадрильясын құрады және Сакисима аралдарындағы (Iceberg I және Iceberg II операциялары) және Формозадағы (Iceberg Oolong операциясы) әуежайларға қарсы операцияларға қатысты. Бірақ, көбінесе британдық авиация жапондық ірі теңіз базаларына қарсы шабуылдардан тыс қалды; американдықтар саяси себептермен осы мақсаттарды өзіне сақтап қалуды қалаған.

Соғыс аяқталды

1945 жылдың 10 тамызында «Викториус» кемесі «Таск-Форс 37» (TF37) тобымен бірге Жапонияға жоспарланған шабуылға дайындалу үшін Манус аралына аттануға жоспарланған еді. 15 тамызда Жапонияның капитуляциясы шабуылды мәнсіз етті. Британдық Тынық мұхиты флотының (БТМФ) қолбасшысы бір күнге операцияларды жалғастыруға келісті, бірақ британдық жағдайлар одан әрі кешіктіруге мүмкіндік бермеді және отын тапшылығы шешілмейтін мәселе болды. 1944 жылдың соңында Үнді мұхитында «Викториус» кемесінің басқару жүйесінде болған бұзылыстардың жалғасқаны күдіктелді. 1946-1947 жылдардың қысында «Викториус» кемесінде «Хокер Си Фьюри» (Mark 10) ұшағымен алғашқы палубалық сынақтар өтті, нәтижесінде 1947 жылдың басында авиатасымалдау операцияларына рұқсат берілді. «Викториус» кемесі әскери міндеттерін орындағаннан кейін, 15 қаңтарда 1947 жылы Девонпортта резервке жіберілді. Сол жылдың маусымынан бастап Портсмут кемежайында қосымша жатын орындар мен оқу сыныптары құрылды. 1947 жылдың 1 қазанында ол Отандық флоттың оқу эскадрильясына қосылды. 1949 жылы Розитте қайта жөндеуден өтіп, бірнеше оқу рейстеріне және Отандық флоттың жаттығуларына қатысты. Кеме 1950-1958 жылдар аралығында Портсмут кемежайында кең ауқымды жөндеуден өтіп, жаңғыртылды. Жаңа технологияларды енгізу үшін үнемі дизайн өзгертілуіне байланысты бұл сегіз жылдан астам уақытқа созылды. Жөндеу құны 5 миллион фунттан 30 миллион фунтқа дейін өсті, бұл көп жағынан жаңа кеме болды. Оның корпусы кеңейтіліп, тереңдетіліп, ұзартылды; оның машиналары Фостер Уилер қазандықтарымен ауыстырылды; оның ангарының биіктігі арттырылды; 3 дюймдік (76 мм) қару-жарақ орнатылды; толық бұрышты ұшу палубасы (8 градус) және бу катапульттары қосылды. Оның радарлық жабдықтары заманауи жабдықтарды қосу үшін кеңінен өзгертілді және кемеге орнатылған алғашқы 984 типті 3D радарлық жүйе кірді. 50 ұшақтан тұратын толық әуе тобын пайдалануға үміттенгенмен, реактивтік ұшақтардың көлемінің жылдам өсуі оны 28 ұшақтан (вертолеттерді қоса алғанда) артық жұмыс істеуге шектеді. 1958 жылдың 25 қыркүйегінде командир Дж. Д. Расселл «Викториус» кемесіне алғаш рет қонғаннан кейін сәтсіз әрекеттен кейін өзінің «Супермарин Сцимитар» ұшағымен суға батып кетті. Құтқару ілмегі тұтқыр сымға іліге бірақ, сым дұрыс орнатылмағандықтан жыртылып, ұшақ баяу түрде жағаға құлады. Ол өте баяу батып кетті, бірақ ұшақты күзеткен тікұшақ экипажы пилотты босата алмады және капитан Расселлдің шатырын ашып, кейін жапқаны көрінді, бұл ауыр конструкцияға гравитацияның әсері болуы мүмкін. Ағыстағы қалған жеті «Сцимитар» Йеуилтонға бұрылды. 1960 жылы, 1958 жылдың 14 қаңтарында Отандық флотқа қайта оралғаннан кейін, Атлант және Жерорта теңіздерінде жұмыс істеп, «Британдық фильмде суға батыру!» фильмін түсіргенде өзін және HMS Ark Royal-ді бейнеледі. Бұл соғыстан кейінгі модификациялар оның сыртқы түрін айтарлықтай өзгерткеніне қарамастан болды – бұрышты палуба мен 984 типті «іздестіру шамдары» радары қосылды. «Викториус» кемесінде кіші офицер ретінде қызмет еткен актер Кеннет Мор ойдан шығарылған Адмиралтейство операциялар директорының рөлін ойнады. Ол «Викториус» кемесін 20 мыңға жуық әскерді Таяу Шығысқа жеткізу үшін Клайд өзенінде құралып жатқан WS 8B конвойынан ажырату туралы бұйрық бергенін көрсетті. 1961 жылдың шілдесінде Кувейтке қолдау көрсету үшін «Вантаж» операциясына қатысты. Кейін 1961 жылы ол Қиыр Шығыс флотына қосылу үшін теңізге шықты. 1964 жылы ол көрші Индонезияның аумақтық кеңеюіне қарсы жаңа тәуелсіз Малайзия мемлекетіне қолдау көрсетті. Оның Сунда бұғазы арқылы өтуі 1964 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Сунда бұғазы дағдарысына әкелді, ол Индонезия «Викториус» кемесіне Ломбок бұғазы арқылы қайтуға рұқсат беруімен бейбіт түрде шешілді. 1966 жылдың сәуір айында ол тағы да Қиыр Шығыс флотында бір жыл қызмет етті, осы кезеңде ол АҚШ-тың «Фантом F 4» ұшағын «Ренджерден» қондырып, ұшырып, 1967 жылдың маусымынан бастап жөндеу үшін Ұлыбританияға оралды.