Кіріспе

Вильгельм Маркс (1863–1946) – неміс судьясы, саясаткер және Католик орталық партиясының мүшесі. Веймар Республикасы кезінде ол Германияның канцлері қызметін екі рет атқарды: 1923–1925 және 1926–1928 жылдары, сондай-ақ 1925 жылы Пруссияның министр-президенті болып қысқа мерзімге қызмет етті. Барлығы 3 жыл 73 күн қызмет еткен ол Веймар Республикасы кезінде ең ұзақ қызмет еткен канцлер атанды. Он жыл бойы Германия империясының Рейхстагының депутаты болғаннан кейін, Маркс 1919 жылы Германияның жаңа конституциясын жасаған Веймар ұлттық ассамблеясына, ал 1920 жылы Республиканың Рейхстагына сайланды, онда ол нацистер билікке келгенге дейін қызмет етті. Канцлер ретінде ол Германияны 1923 жылғы жоғары инфляция мен бүлікшіл штаттардың үкіметтерінен өткізуге көмектесті. Келесі жылы оның үкіметі Германияның соғыс өтемақына байланысты туындаған дағдарысты аяқтауға тырысты, ал 1927 жылы Германияны Ұлттар лигасына сәтті қосты. Оның қызмет ету кезеңінде мемлекеттік қызметкерлерге отбасылық төлемдер және жан-жақты жұмыссыздықтан сақтандыру сияқты бірқатар прогрессивті заңдар қабылданды. 1932 жылы Рейхстагтан кеткеннен кейін Маркс түрлі азаматтық ұйымдарда жұмыс істеді. Ол нацистік кезеңде Германияда тұрып, 1946 жылы Бонн қаласында қайтыс болды.

Ерте өмір

Маркс 1863 жылы Кельн қаласында католик мектебінің директоры Иоганн Маркс (1822–1882) және оның әйелі Гертруда (1826–1909) отбасында дүниеге келді. Оның Барбара есімді қарындасы болды, ол кейін Кельн Урсулиндеріне жетекшілік етті. Маркс 1881 жылы Марзеленг гимназиясында орта білім беру туралы аттестат (Абитур) алды. Одан кейін 1881–1884 жылдары Бонн университетінде құқық тағылымдарын оқыды. Оқу кезінде ол Бонн қаласындағы Арминия католик студенттік бірлестігінің мүшесі болды. Маркс 1891 жылы Йоханна Веркоенге (1871–1946) үйленді. Олардың үш ұлы мен бір қызы болды. Тәуелсіз канцлер Вильгельм Куно Франция мен Бельгияның Рур аймағын оккупациялауына қарсы азаматтық наразылықты ұйымдастыруда Марксқа көмек сұрады. Маркс содан кейін Куно кабинетін Гюстав Стресеманн басқаратын үлкен коалициямен алмастыруға көмектесті, ол Неміс халық партиясының (DVP) өкілі болды. 1923 жылдың қараша айында Стресеманн үкіметі құлаған кезде Рейх президенті Фридрих Эберт Марксқа үкімет құруды тапсырды.

Бірінші кезең, 19231925

1923 жылғы 30 қарашада Маркс Орталық партия, оңшыл либералдық Неміс халық партиясы (ДВП), консервативті католик Бавария халық партиясы (БВП) және орталық-солшыл либералдық Неміс демократиялық партиясы (ДДП) негізінде өзінің азшылықтағы бірінші кабинетін құрды. Ол кезде Рейхтің қаржылық және экономикалық жағдайы ауыр болды – Германиядағы жоғары инфляция 1923 жылдың соңында шарықтау шығырына жетті – және орталық үкіметтің билігіне оң және солшыл штат үкіметтері, сондай-ақ Рейнландтағы сепаратизм қарсы шықты. Маркс 1923 жылғы желтоқсанда үкіметіне «халық пен Рейхтің қиын жағдайларын ескере отырып, қажетті және шұғыл деп санайтын шараларды қабылдау» құқығын берген «Қосымша өкілеттік беру» заңын қабылдауға ықпал етті. Үкіметтің жетістіктеріне Рентенмарка енгізілгеннен кейін валютаның тұрақтандырылуы, қаржылық консолидация, Рейх пен Баварияның оңшыл үкіметі арасындағы қақтығыстың шешілуі және Рейнландтың оккупацияланған аймақтарындағы шиеленістің азайтылуы кірді. 1924 жылғы мамыр сайлауынан кейін 3 маусымда екінші Маркс кабинеті құрылды. Бұл тағы да азшылық үкімет болды, оған Орталық партия, ДВП және ДДП кірді; ол 1924 жылғы желтоқсанға дейін сақталды. Оның басты назарында одақтастармен қарым-қатынас және батыстағы оккупацияланған аумақтарды қайта бақылауға алу мәселелері тұрды. Тамыз айында үкімет Германияның соғыс өтемақыларына байланысты дипломатиялық дағдарысты шешкен Доуес жоспарына қол қойды. 1924 жылғы желтоқсандағы Рейхстаг сайлауынан кейін Маркс кабинет құра алмады және 15 желтоқсанда отставкаға кетті. Ол 1925 жылғы 15 қаңтарға дейін, тәуелсіз Ханс Лютер канцлер болып тағайындалғанға дейін лауазымында қалды. Маркс 13,7 миллион дауыспен Гинденбургке (14,6 миллион дауыс) жеңілді. Сәуірде Отто Браун Марксты Пруссияның министр-президенті лауазымынан алмастырды. 1926 жылғы маусымда Германияның бұрынғы билеуші үйлерінің мүлкін өтемақысыз иемдену туралы референдум қажетті 50 пайыз дауысқа жетпеді. Маркс кабинеті референдумның сәтсіз аяқталуын бастан кешірді және көп ұзамай Германияны Ұлттар лигасына қабылдауға қол жеткізді. Ол 17 желтоқсан 1926 жылы SPD бастамасымен өткен сенімсіздік дауысынан жеңілгендіктен канцлер лауазымынан кетті. 1927 жылғы қаңтарда Маркс бұрынғы партиялармен бірге, бірақ оңшыл Германия Ұлттық халық партиясымен (ДНВП) жаңа үкімет құрды. Төртінші және соңғы Маркс кабинеті 1922 жылғы Республиканы қорғау туралы заңды ұзартты, бірақ ДНВП-ның қолдауын алу үшін ұзарту екі жылға шектелді. Сонымен қатар, ол жұмыс уақыты туралы заңды (1927 жылғы 14 сәуір) және 1927 жылғы 16 шілдедегі Жұмыспен қамту және жұмыссыздық сақтандыруы туралы заңды (Gesetz über Arbeitsvermittlung und Arbeitslosenversicherung) қабылдады, ол кешенді жұмыссыздық сақтандыру жүйесін құрды. 1933 жылы, нацистік Германияда Маркс өзі төрағалық еткен Католик Германиясы үшін халықтық қауымдастықтың ісінде айыпталды, бірақ оған қарсы айып 1935 жылы алынып тасталды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол Боннда тұруын жалғастырды, онда 1946 жылы қайтыс болды. Маркс Кельн қаласындағы Мелатен зиратында жерленген.