Кіріспе

Күн аюы (Helarctos malayanus) – Ursidae тұқымдасына жататын (Helarctos тұқымдасының жалғыз түрі) Оңтүстік-Шығыс Азияның тропикалық ормандарында кездесетін аю. Бұл ең кішкентай аю түрі, иығында шамамен бір метрдей биіктікке жетеді және салмағы белгілі бір мөлшерде болады. Денесі мығым, ірі аяқтары, күшті иілген тырнақтары, кішкентай, дөңгелек құлақтары және қысқа тұмсығы бар. Жүні көбінесе қысқа және қара түсті, бірақ сұрдан қызылға дейін өзгеруі мүмкін. Күн аюы ерекше қызғылт-сары түсті кеудешесінен атын алған. Оның ерекше морфологиясы – ішке қарай бұрылған алдыңғы аяқтары, жалпақ кеудесі, үлкен тырнақтары бар күшті алдыңғы аяқтары – ағашқа өрмелеуге бейімделуін көрсетеді. Барлық аюлардың ішінде ең ағашқа жақын тіршілік ететіні, күн аюы өте жақсы ағашқа өрмелейді және күн сәулесінде жатады немесе жерден жоғары ағаштарда ұйықтайды. Көбінесе күндіз белсенді, бірақ адамдар көп жүретін жерлерде түнгі белсенділігі жиірек кездесуі мүмкін. Күн аюлары көбінесе жалғыз тіршілік етеді, бірақ кейде жұп болып кездеседі (мысалы, анасы мен баласы). Олар қыстамайды, мүмкін, жыл бойы тамақ жеткілікті болады. Барлық жейтін жануарлардың қатарына кіретін күн аюларының рационында құмырсқалар, аралар, қоңыздар, бал, термиттер және тұқымдар, сондай-ақ әртүрлі жемістер сияқты өсімдіктер бар; құстар мен еліктер сияқты омыртқалы жануарларды да кейде жейді. Олар жыл бойы көбейеді; жекелеген аюлар 2-4 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Бір немесе екі баладан тұратын туындылар шамамен үш жыл бойы анасымен бірге болады. Күн аюының таралған аймағы солтүстік-шығыс Үндістаннан солтүстікке қарай, содан кейін Бангладеш, Камбоджа, Мьянма, Лаос, Таиланд және Вьетнам арқылы Оңтүстік-Шығысқа қарай, Азия материгінде Бруней, Индонезия және Малайзияға дейін созылады. Осы аюларға ауыр орман кесу және тамақ үшін, сондай-ақ жабайы фауна саудасы үшін заңсыз аң аулау қауіп төндіреді; олар фермаларға, плантацияларға және бау-шабаларға кірген кезде адамдармен қақтығыстарда да зардап шегеді. 1990 жылдан бері жаһандық популяциясы 35% - ға төмендегені естілді. IUCN осы түрді осал түр ретінде тізімдеген.

Этимология

Күн аюы өзінің ерекше, қызғылт-сарыдан қаймақ түске дейін өзгеретін, жарты ай тәрізді көкірек дабылы үшін осылай аталған. Оның тағы бір аты – малай және индонезия тілдерінде "beruang madu", яғни бал аюы, себебі ол бал ұяларынан бал жеуді әдетке айналдырған.

Таксономия және филогенезия

Ғылыми атауы Ursus malayanus 1821 жылы Стэмфорд Раффлз ұсынған; ол алғаш рет Суматрадан кездесетін күн аюын сипаттады. 1825 жылы Томас Хорсфилд Борнеодан кездесетін күн аюын сипаттағанда, осы түрді жеке туысқа, Helarctos деп атады.

Ішкі түрлері мен таралуы

+ImageNameDistributionDescription/CommentsМалайялық күн аюы (H. m. malayanus) Малайялық күн аюы Азия материгінде және Суматрада таралған. Аю тұқымдасының ең кішкентай өкілі. Борнеолық күн аюы (H. m. euryspilus) Борнеолық күн аюы тек Борнеода ғана кездеседі. Оның бас сүйегі малайялық күн аюының бас сүйегінен кішірек. Пьер Мари Гюд 1901 жылы Аннамадан сипаттаған H. annamiticus жеке түр ретінде қарастырылмайды, бірақ H. m. malayanus-қа бағынышты, кішірек синоним ретінде жіктеледі. Бұл екі түрдің арасындағы генетикалық айырмашылықтар нақты емес. Ол монотипті түр саналады. Күн аюлары мен жалқау аюлардың (Melursus ursinus) арасында өнімді будандардың пайда болуына байланысты Helarctos-ты Melursus-тың синонимі ретінде қарастыру ұсынылған. Дегенмен, зерттеулер екі түрдің жақын туыс екендігі туралы әртүрлі пікірлерді көрсетті. Қоңыр аю/полярлық аюдың генетикалық тарихы екі қара аю/күн аю тарихынан шамамен (млн жыл бұрын) генетикалық тұрғыдан бөлініп шыққан деп есептеледі; күн аюы екі қара аюдан 6,26 және 5,09 млн жыл бұрын, сондай-ақ 5,89–3,51 млн жыл бұрын бөлініп шыққан болуы мүмкін. Аю түрлерінің ядролық гендерін зерттеу нәтижесінде жалқау аю мен күн аюының Ursinae аюларының арасында алғашқы таралу орын алғаны және олар монофилетикалық Ursus тобына кірмейтіні анықталды; сонымен қатар, аюлар арасындағы барлық байланыстар толыққанды анықталды.

Сипаттамалары

Күн аюы барлық аю түрлерінің ішіндегі ең кішісі. Ерекше кеуде белгісі, әдетте U пішіндес, бірақ кейде дөңгелек немесе дақты болып келеді, қызғылт сарыдан немесе ақшыл сарыдан, құмды түске немесе қаймақ түске дейін, тіпті ақ түске дейін өзгеріп тұрады. Кейбір жекелемелерде мұндай белгі болуы мүмкін емес. Алдыңғы лапалардың жиектері қоңыр немесе күрең түсті, ал табандары жүнсіз болады, бұл ағашқа көтерілуге бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін. Тырнақтары орақ тәрізді, алдыңғы тырнақтары ұзын және ауыр. Құйрығы ұзын. Сол аймақта тіршілік ететін Азиялық қара аюдың кеудесінде күн аюына ұқсас, кремді түсті белгілер болады, бірақ тырнақтарындағы белгілер әртүрлі. Тамақтанатын кезінде күн аюы өте ұзын тілін созып, жәндіктер мен балды алады. Тістері өте үлкен, әсіресе кәдімгі тістері, ал тістеу күшінің көрсеткіші дене мөлшеріне шаққанда жоғары, себебі толыққанды түсіндірілмеген; мүмкін, себебі ол тропикалық қатты ағаштарды күшті жақтары мен тырнақтарымен ашып, ішіндегі жәндіктерді, қуыршақтарды немесе балды іздейді. Басы денесіне пропорционалды түрде үлкен, кең және ауыр, бірақ құлақтары салыстырмалы түрде кішкентай; ауыз қуысы бас сүйегіне қарағанда кең. Олар көбінесе күндіз белсенді, бірақ адамдар көп жүретін жерлерде түнде де белсенді болуы мүмкін. Күн аюы өте жақсы ағашқа көтеріледі, күн сәулесінде жылынады немесе ағаштардың үстінде ұйықтайды. Олардың жатын орындары көбінесе құлаған қуыс ағаштардан тұрады, бірақ олар сонымен қатар қуыс бар тірі ағаштарда, құлаған ағаштар мен тамырлардың астындағы қуыстарда және жоғарыдағы ағаш бұтақтарында да демалады. Ол сонымен қатар тиімді жүзуші. Күн аюлары ұялшақ және оңаша жануарлар, әдетте адамдарға шабуыл жасамайды, егер оларды мазаласа немесе жарақаттанса немесе балаларымен бірге болса; олардың тартымды мінезі осы аюларды жиі қолға үйретіп, бұрын үй жануарлары ретінде ұстауға себеп болды. Олар көбінесе жалғыз өмір сүреді, бірақ кейде жұптарда (мысалы, анасы мен балалары) кездеседі. Жолбарыстар олардың басты жауы; солтүстік бұғылары мен леопардтар да күн аюларына жем болғандары тіркелген, бірақ мұндай жағдайлар салыстырмалы түрде сирек. Бір жағдайда жолбарыс пен күн аюының арасындағы қақтығыс ұзаққа созылып, екеуінің де өліміне әкелді. Тағы бір жағдайда Шығыс Калимантан жерінде үлкен торап питоны жабайы күн аюын жұтып қойған.

Диета

Күн аюлары – бәсекелес жейтін жануарлар. Олар құмырсқалар, аралар, қоңыздар, бал, термиттер, тұқымдар және әртүрлі жемістер сияқты кең ауқымды тағамдармен қоректенеді. Кейде құстар, еліктер, жұмыртқалар және бауырымен жорғалаушылар сияқты омыртқалы жануарларды да жеуі мүмкін. Олар көбінесе түнде азық іздейді. Күн аюлары ұзын, өткір тырнақтары мен тістерімен іші қуыс ағаштарды жарып, жабайы аралар мен балды іздейді. Олар термит үйінділерін бұзып, ішіндегісін жылдам жалап, сорып алады, сындырылған үйіндінің бөліктерін алдыңғы лапаларымен ұстап тұрады. Калимантан ормандарында жүргізілген зерттеуде Морасея, Бурсерасея және Миртасея туыстас жемістері жеміс диетасының 50% астамын құрады; жеміс жетіспеген кезде күн аюлары жәндіктермен қоректенуге көбірек бейімделеді. Борнеоның орталық бөлігіндегі зерттеулер көрсеткендей, күн аюлары Canarium pilosum (Бурсерасея тұқымдасына жататын ағаш) тұқымдарын таратуда маңызды рөл атқарады. Күн аюлары кокос пальмаларының ортасын жеп, емен сияқты майға толы тұқымдарды ұсатады.

Көбею

Күн аюлары полиэстросты; туылу жыл бойы жүзеге асырады. Острус бес-жеті күнге созылады. Күн аюлары екі-төрт жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Сингапурда олар жойылды. Дегенмен, күн аюлары егістіктерде, плантацияларда және жеміс бақшаларында кездеседі, онда олар зиянды жануарлар саналады. Төменгі Кинабатаган Сегама ылғалды жерлерінде жүргізілген зерттеу көрсеткендей, күн аюларынан қорқады, бірақ май пальмасы плантацияларында жиі кездеспейді; Борнео сақалды шошқалары, пілдер және макакалар егістерге әлдеқайда көп зиян келтіреді. Қазба қалдықтары оның плейстоцен дәуірінде солтүстікке қарай таралғанын көрсетеді; ол плейстоценнің ортасы мен соңында Яваға дейін оңтүстікке қарай таралған болуы мүмкін. Таиландтың орта плейстоценінен Stegodon, гаур, жабайы су бұқасы және басқа да тірі және жойылған сүтқоректілердің қалдықтары белгілі. Бүгінде олар бұрынғы ареалдарының көп бөлігінен, әсіресе Таиландтан жойылды; ареалдағы көптеген елдерде популяциясы азайып барады. Олар 1800 және 1900 жылдары Сингапурдан жоғалып кетті, бұл, мүмкін, кең ауқымды орманды жоюдың салдары болды. Күн аюларының саны Сандаландтан солтүстікке қарай азайып бара жатқан сияқты, және олардың саны ареалдың солтүстік және батыс шеттерінде ең төмен. Бұл жағдай, мүмкін, тарихи тұрғыдан бері қалыптасқан және адамның араласуының нәтижесі емес.

Қауіптер

IUCN Bear Specialist Group мәліметтері бойынша, 1990 жылдан бері күн аюларының саны шамамен 35%-ға төмендеді. Бангладеш және Қытайда олардың саны ерекше төмен, ал Вьетнамда келесі 30 жылда олардың саны 50-80%-ға дейін азаюы мүмкін деп болжануда. Мекеңдік ортаның фрагментациясы, әсіресе Борнео, Суматра және материктің кейбір аймақтарында күшейіп барады. Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және орман өрттері салдарынан туындаған ауыр орман кесу және жабайы жануарлар саудасы үшін аң аулау бүкіл ареал бойынша қауіпті құбылыстар болып табылады; адам-аю қақтығыстары салыстырмалы түрде аз қауіп төндіреді. 2007 жылы Шығыс Борнеода жүргізілген зерттеуде Эль-Ниньо құбылысынан туындаған құрғақшылық пен орман өрттері салдарынан мекен-жай мен тағамдық ресурстардың қатты жоғалуы тіркелді. Жыртқыштар туралы зерттеулердің жетіспеуіне байланысты, құжатталған жыртқыштық оқиғалар өте сирек. Борнео аралында күндізгі аюлардың ең осал күйінде питонмен ауланатыны анықталды. Питон күндізгі аюлар ұйықтағанда немесе баласын күтімінде болғанда шабуылдауға сәттілік танытады. Оңтүстік-Шығыс Азияда Panthera pardus (еркек барс) күндізгі аюдың баласын мойнынан ұстап тұрып суретке түсірілген. Бұл жағдай 2019 жылға дейін расталған екінші жыртқыш ретінде тіркелді. 1994-1997 жылдар аралығында Калимантан аймағында жүргізілген сауалнамалар барысында сұхбаттасушылар күндізгі аюларды аулауды мойындады және сол аймақтағы жергілікті халықтың күндізгі аю етін жейтінін көрсетті. Зерттеулер Сабах және Саравак штаттарындағы дәстүрлі қытай медицинасы (ДҚМ) дүкендерінде күндізгі аюдың мүшелері, мысалы, өт қабы және т.б. сатылып жатуының куәліктерін тапты. 2018 және 2019 жылдары Сабах және Саравактағы 24 орналасқан 128 ДҚМ сауда нүктесі тексерілді, және тексерілген сауда нүктелерінің 25%-ында аюдың бөліктері мен туындылары сатылымда болды, олардың көп бөлігі жергілікті күндізгі аюлардан алынған. Шығыс Калимантанның кокос және жылан жемісі плантацияларын қорғау үшін күндізгі аюлар ату немесе улану арқылы өлтірілді. TRAFFIC ұйымы 2011 жылы жариялаған есепте күндізгі аюлар, Азия қара аюлары және қоңыр аюлар Оңтүстік-Шығыс Азияда аюдың сарысы саудасы үшін арнайы нысана ретінде қарастырылатынын және Лаос, Вьетнам және Мьянма елдерінде аю шаруашылықтарында ұсталатынын көрсетті. Аймақтың бірнеше елінде браконьерлік кең таралған. Аң аулау қысымы тіпті кейбір қорғалған аумақтарда да артып келеді; Лаостағы Нам Ха ұлттық қорғалған аймағында аюларды нысанаға алатын тұзақтар табылды. Нагаландта (Солтүстік-Шығыс Үндістан) жүргізілген зерттеуде Факим және Нтангки ұлттық парктерінде күндізгі аюлардың сирек таралуы байқалды және тағамдық мақсаттағы және аю бөліктері саудасы үшін заңсыз аң аулау кеңінен таралғаны туралы хабарланды. Қорғау заңдары осы қауіптерді бақылауда тиімді болмады, себебі олардың нашар орындалуы және саудадан алынатын үлкен пайда.

Қорғау шаралары

Күн аюы IUCN Қызыл тізімінде осал түр ретінде тіркелген және CITES-тің I қосымшасына енгізілген. Вонг Сиу Те 2008 жылы Сабахта (Малайзия) Борней күн аюын сақтау орталығын құрды. Орталықтың мақсаты – жағдайы нашар тұтқында сақталған күн аюларын құтқарып, олардың әл-ауқатын жақсарту және оларды сақтау туралы хабардар ету. Малайя күн аюлары 1994 жылдың соңынан бері Халықаралық тұтқындықта өсіру бағдарламасының және Жануарлар бағы мен аквариумдар қауымдастығының түрлерді сақтап қалу жоспарына қатысады. Сол жылдан бері күн аюларының еуропалық тұқымдық тізілімі Германияның Кёльн қаласындағы зоологиялық бақта сақталып келеді.