Кіріспе

Иран провинциясы

Лорестан провинциясы (Лурстан, استان لرستان) – Иранның 31 провинциясының бірі. Ол елдің батыс бөлігінде, Загрос тауларында орналасқан және 28 392 км² аумақты құрайды. Оның астанасы – Хоррамабад қаласы. 2006 жылғы ұлттық халық санағы бойынша провинцияда 382 805 үй шаруашылығында 1 689 650 адам тұрды. 2011 жылғы ұлттық халық санағы 462 260 үйде 1 754 243 тұрғынды тіркеді. 2014 жылы 4-аймаққа жатқызылды. 2016 жылғы соңғы халық санағында Лорестан провинциясының халқы 509 025 үй шаруашылығында 1 760 649 адамға жетті.

Этимология

Лорестан атауы "Лурлар елі" деген мағынаны білдіреді.

Қажар дәуірі (1794-1925)

Қажар әулетінің Аға Мұхаммед Хан Қажар Лорестан халқының жанкешті қарсыласы болды және әулет аймақта тайпаларды бір-біріне қарсы қоятын, жарыс тудыратын (нефак афкани) саясатты қолданды. Аға Мұхаммед Хан Занд әулетін жеңіп, Иранды басып алғаннан кейін, Лорестанның түпкілікті халқы емес генералдар, ханзадалар және басқа да мәртебелі тұлғаларды тағайындады. Сонымен қатар, Лорестанның генерал-губернаторларының тәртіп сақтау және салық жинау үшін жеткілікті қарулы күштері болған жоқ. Қажар әулетінің Лорестанға, оның ішінде аумақтық тұтастығына, экономикалық құлдырауына, саяси тұрақсыздыққа, отырықшы халықтың азаюына және көшпелі мал шаруашылығының өсуіне зиянды әсері болды. Көшпелі мал шаруашылығының өсуіне Қажарлардың заң мен тәртіпті сақтауға қабілетсіздігі себеп болды, бұл өз кезегінде тайпалық тәуелсіздікті және тайпалардың өзін-өзі билеуін күшейтті, ал отырықшы халық өмірін және мүлкін өзі қорғауға мәжбүр болды. Осы кезеңде көшпелі малшы тайпалары патша жерін және қала тұрғындарына тиесілі жерлерді басып алып, мүліктеріне немесе егістік өнімдеріне бақылау жасай алмаған ауыл тұрғындарын көшпелілерге қосылуға немесе ауылдарын тастап кетуге итермеледі. Құрамбад жазығын Бахарванд тайпасы басып алды. 1917 жылы аймаққа сапар шеккен Сесил Ж. Эдмондс провинциядағы жалғыз қаланың Хоррамабад екенін және барлық ауылдардың қиратылғанын немесе тасталып кеткенін атап өтті. Ал 1836 жылы осы аймаққа барған Роулинсон: «Таңғы астан кейін мен ауылдар мен бақшалармен толы, өнімді егістік жерлері бар аймақтан, таулардың етегінен 5 шақырым қашықтықтағы Хоррамабадқа аттандым», - деп жазды.

Лорестанды жаулап алу

1920 жылдары Реза Шахтың Пахлави Иранын құруы мемлекет пен жергілікті халық арасындағы дәстүрлі қарым-қатынасты өзгертуді қажет етті. Бұл өзгеріс талабы 1922 жылдың көктемінде соғысқа және жергілікті халықты бағындыруға әкелді. Қала тұрғындарымен, сондай-ақ Сагванд және Бахарванд тайпаларының басшыларымен қолдау тапқанмен, көптеген тайпа басшылары Лорстанға мемлекеттік билікті қайтаруға күмәнмен қарады. 1924 жылы Лорстан тайпаларына жолдаған мәлімдемесінде Шах көшпелі мал шаруашылығын жабайылықпен теңестіріп, тайпалық өмір салтын жаңғыру мен прогреске кедергі деп атады. Анархиялық Лорстанды бағындыру Шах үшін экономикалық, саяси, әскери және символдық мағынаға ие болды және Хузестанды бағындыруға жол ашты. Лорстанды басып алу туралы сенімді деректер жоқ, сондай-ақ жергілікті халыққа қарсы жасалған қиянаттар туралы немесе кейбір тайпалардың Шахқа көмектесуі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Лаки тілінде сөйлейтін Бейранванд тайпасы мемлекет үшін ең қиындық тудырды. 1922 жылдың көктемінде Боруджердке жақын Силахор жазығында олармен мемлекеттік билік арасында қақтығыстар болды. Басқа тайпалар біртұтастық болмағандықтан Пахлави күштеріне қарсы шықпады, ал Лорстан губернаторы мемлекеттік өкіл болғандықтан Шахқа қарсы тұрудың орынды еместігін ойлады. Дегенмен, ол Лорстанды Шахтың билігін қолдамады, оны төмендетілген казак деп есептеді. 1923 жылдың желтоқсанында Шахтың шағын армиясы (шамамен 2500 адам) Хорамабадқа қарай жол тартты, бірақ оның алғашқы колоннасы Бейранванд тайпасы тарапынан толығымен талқандалып, қару-жарақтары мен оқ-дәрілері тоналып кетті. Екінші колонна Хорамабадты қоршаудан шыға алды және жергілікті халық оларды қарсы алды, себебі тайпалар қаладан алыс қыстауларда болды. Жаңа мемлекет жергілікті тұрғындарды лауазымды тұлғаларға тағайындады, соның ішінде Лорстанның ең күшті адамы Тархан ауданының әкімі болып тағайындалды, ал Сагванд тайпасының Шир Мохаммад Ханы губернатор мен армияның кеңесшісі болуы сұралды. Бахарванд басшылары армия мен тайпалар арасында қақтығыс болдырмау үшін көп еңбек етті, бірақ генерал Ахмади өлім жазасын орындады, нәтижесінде қан төгіліп, жаулық әрекеттер жалғасты. Бейранванд тайпасының көтерілісшілдері де, Бейранвандқа қарсы Шахты қолдаған тайпа басшылары да өлім жазасына кесілді. Бейранванд тайпасы қайтадан көтеріліс көтерді, ал басқа тайпалар жаңа мемлекетке сенімсіздік танытса да, қақтығыстан аулақ болды. Көтеріліс көтерген басқа тайпалар – курдтар, Чегинилер және Романдар. Олар жеңіске жетіп, соғысып, жеңіп, армияны тонады. Бұл жаңалық генерал Шах Бахтиді ашуландырып, ол өзінің күштерін аймаққа жіберді, бірақ оның әскері Хорамабадқа жетпеді, себебі Чегини оны ұстап алып, ұрып-соғып, 120-ға жуық адамын өлтірді. Армияның жеңілісі мен масқаралануы Бейранвандтарға жетті, олар армияға қарсы біріккен тайпалық шабуыл жасауға шақырды және Папи, Бахарванд, Чегини тайпалары мен Джудаки тайпасының жартысынан қолдау алды. Бұл тайпалар 1924 жылдың мамыр айының соңында Хорамабадқа ұжымдық шабуыл жасап, армияны қаладағы бекіністерге итермеледі, олар тайпалар алған оқ-дәрілердің салдарынан ауыр шығынға ұшырады. Содан кейін тайпалар қаланы 38 күн қоршауға алды, бұл генерал Шах Бахтиді Шахтың батасымен Боруджердке шегінуге мәжбүр етті. Алайда Сагванд басшылары генералды шегінуге келіспеуге көндірді, себебі армия жойылып кетеді және тайпалар оқ-дәрі мен азық-түлік жетіспеушілігіне байланысты ұзақ уақыт бойы шайқаса алмайды екенін атап өтті. Осы кезеңде армия Хорамабад халқынан үздіксіз қолдау алды. 1924 жылдың маусым айында генерал Ахмади армиясымен Хорамабадқа жіберілді және тайпалармен соғыс бастады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Қоршау кезінде тайпа мен мемлекет арасында қақтығысты аяқтау үшін келіссөздер жүргізілді, ал Бахарванд тайпасы тұтқынға алынған оқ-дәрілер мен басқа да мәселелерге байланысты тайпалық одақтан шыққан алғашқы тайпа болды. Юдаки, Папи және Чегини де соған ілесіп, Бейранванд тайпасын да кері шегінуге мәжбүрледі. Лорстанды басып алу шаһтың кейбір тайпалармен одақтасуына байланысты болды. Реза Шах 1924 жылдың жазында Лорстанға сапар шекті, Хузестанға шабуыл жасауды жоспарлаған болатын, ал Сагвандтармен бірге кейбір тайпалар Дезфулға армиямен бірге ешқандай оқиғасыз кірді.

География

Кең мағынада, ол Батыс Иранның Илам провинциясымен сәйкес келетін және Керманшахтан Фарсқа дейін солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 650 км-ге созылып, ені 150–180 км болатын аймақты қамтиды. Жер бедері негізінен таулардан тұрады, олардың көптеген жоталары Загрос тау тізбегінің бөлігі болып, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жалғасады. Орталық жотада 4000 м және одан да жоғары биіктіктегі, мәңгі қар сызығына жақын көптеген шыңдар бар. Ол Иранның ең маңызды өзендерінің бастауларын – Зайандеруд, Джарахи, Карун, Диз, Аби, Каркхех сияқты өзендерді сумен қамтамасыз етеді. Биік таулар арасында құнарлы жазықтар мен төменгі төбелі, суы мол аудандар жатыр. Облыстың ең биік нүктесі – Ошторанкух шыңы, оның биіктігі 4050 м. Облыстың ең оңтүстік бөлігіндегі төмен жатқан аймақтар теңіз деңгейінен шамамен 500 м биіктікте орналасқан. Сыртқы беткейлер емен, жаңғақ, миндаль және қайын ағаштарымен бірге орманды жамылғымен жабылған. Батыс Луристан – Загрос тауларының биік бөлігінде орналасқан бірнеше құнарлы аңғарлардың жиынтығы. Пушт-и-Кух аймағы Кабир Кух тауларының батыс етегінде жатыр. Піш-и-Кух аймағы Кабир Кухтың шығысында орналасқан. Бұл аймақта б.з.д. 3-мыңжылдықтың ортасынан бері қола дәуірінде адам қоныстану орындары болған.

Климат

Климат жағынан провинцияны үш бөлікке бөлуге болады. Боруджерд, Доруд, Азна, Нурабад және Алештар сияқты таулы аймақтарда қыс суық, ал жаз умеренный болады. Орталық аймақта көктем маусымы ақпанның ортасында басталып, мамырдың ортасына дейін жалғасады. Қоррамбад қаласы осы аймақта орналасқан. Дегенмен, оңтүстік аймақтар, мысалы, Поле-Дохтар және Папи, Хузестанның жылы ауа ағындарының ықпалында болады, сондықтан жазда ыстық, ал қыста салыстырмалы түрде умеренный болады.

Күрдтер

Лорестанның солтүстік бөлігі Лак тайпасының күрдтерімен қоныстанған, 1980 жылы провинция халқының 65% -дан астамын олар құраған. Лақтар Делфан, Доурех және Сельселех аудандарында тұрады, олардың ішінде Чегини, Итиванд, Какаванд, Нурали және Папи сияқты түрлі кіші тайпалар бар. Сонымен қатар, Боруджерд ауданының Ошторинан ауданында Хасанванд тайпасы қоныстанған. Алигударз, Азна, Кухдашт, Хоррамабад және Пол-е-Дохтар аудандары этникалық тұрғыдан аралас, күрд және лури тайпаларының өкілдері тұрады.