Кіріспе

Рослин шіркеуі, бұрын Санкт-Мэтьюдің колледждік шіркеуі деп аталған, Шотландияның Мидлотиандағы Рослин ауылында орналасқан 15 ғасырлық шотланд епископ шіркеуі. Шіркеу әулие Матай Евангелистіге арналған және 15 ғасырдың ортасында Рослин Гленнен жоғарыдағы кішкентай төбеде колледждік шіркеу ретінде (төрттен алтыға дейін қасиетті қызметкерлер мен екі бала хоршысы бар) құрылған. Шіркеуді Синклер әулетінің шот-нормандық тармағынан Кейтнесс графы Уильям Синклер негіздеген. Рослин шіркеуі Рослиндегі үшінші Синклер ғибадат орны, алғашқысы Рослин қамалында, екіншісі (оның құлап бара жатқан тіректерін бүгін де көруге болады) қазіргі Рослин зиратында орналасқан. Синклер колледжді күндіз-түні литургиялық сағаттарды тойлау және Синклер әулетінің қайтыс болған мүшелерін қоса алғанда, барлық адал жандар үшін католиктердің миссаларын өткізу үшін құрды. Осы кезеңде литургиялық ән салуды байыту үшін жай ән (бір мелодиялық желі) немесе полифония (дауыстық үйлесім) сияқты бай мұра пайдаланылды. Синклер дін қызметкерлері мен хоршыларды мәңгілік қолдау үшін қаржымен қамтамасыз етті. Дін қызметкерлері де жергілікті жұмыстармен айналысты. 1560 жылғы Шотландия реформациясынан кейін шіркеуде католиктердің ғибадат етуі тоқтатылды. Синклер әулеті 18 ғасырдың басына дейін католик дінін ұстанды. Айта кетерлігі, Синклер тегі Шотландияда пайда болғанмен, ол француз тегі де Сент-Клерден шыққан. 1700 жылдардың басынан 1861 жылға дейін шіркеу жалпы ғибадат үшін жабық болды. Кейіннен ол Шотландия епископ шіркеуінің рәсімдеріне сәйкес ғибадат орны ретінде қайта ашылды, ол Англикан қауымдастығының мүшесі болып табылады. 1914 жылы суфражистердің бомбалау және өртеу науқаны кезінде шіркеу бомбалаудың нысаны болды. 1980 жылдардың соңынан бері шіркеу Темплер орденімен, Киелі Граальмен және масондықпен байланысты болжамдық теориялардың тақырыбы болып келеді. Ол Дэн Браунның бестселлер романы «Да Винчи коды» (2003) мен оның 2006 жылғы киноадаптациясында осы рөлде маңызды орын алды. Орта ғасыр тарихшыларының пікірінше, бұл есептердің шындық негізі жоқ. Рослин шіркеуі жеке меншікте қала береді. Қазіргі иесі – Питер Сент-Клэр Эрскин, Рослиннің 7-ші графы.

Сәулет

Росслиннің бастапқы жоспарлары ешқашан табылған немесе жазылған емес, сондықтан шіркеудің қазіргі орналасуымен салынуы жоспарланған-жоқ па деген болжамдарға орын беріледі. Оның сәулеті Шотландиядағы ең көрнектілердің бірі саналады. Шіркеудің құрылысы 1456 жылдың 20 қыркүйегінде басталды, бірақ көбінесе 1446 жыл деп жазылған. Құрылыс күніне қатысты шатасу шіркеудің 1446 жылы Римнен колледж шіркеуін салуға қатысты құрылтайлық жарғысын алғандығынан туындады. Синклер қолөнершілеріне үйлер салып бітіргенге дейін шіркеуді салуға кіріспеді. Бастапқыда ғимараттың крест тәрізді болуы жоспарланған, бірақ ол толыққанды аяқталған жоқ. Тек хор ғана салынды, ал ретро-шатыр, яғни Әйелдер шатыры, бұрынғы қамалдың бір бөлігі саналған ескі криптке (Төменгі шатыр) салынды. Салынбаған кеме мен 90 футқа созылған трансепттердің негізі 19 ғасырда тіркелді. Әшекейлі ою-өрнектер соғылуына қырық жыл кетті. Құрылтайшының қайтысынан кейін жоспарланған кеме мен трансепттердің құрылысы қаржы жетіспеуінен, қызығушылықтың төмендеуінен немесе діни рәсімдер сәнінің өзгергенінен тоқтатылды. Төменгі шатыр (крипт немесе сакристия деп те аталады) Росслин шіркеуінің астындағы жерлеу күмбездерімен шатастырылмауы керек. Шіркеудің шығыс жағындағы үш бағана солтүстіктен оңтүстікке қарай: Бас бағана, Шебер бағана және ең танымал – Оқушы бағанасы деп аталады. Бұл бағаналардың атаулары кеш грузин дәуіріне жатады, ал осыған дейін оларды граф бағанасы, Шекина және ханзаде бағанасы деп атаған.

Үйреншік бағаны

Шіркеудің ең танымал сәулеттік ерекшеліктерінің бірі – «Шәкірт тірегі» немесе «Прентис тірегі». Бастапқыда «Принц тірегі» деп аталған (1778 жылғы «Рослин шіркеуінің есебі» құжатында) 18 ғасырдан бастап тараған аңызға байланысты уақыт өте келе аты өзгерген. Аңыз бойынша, шебер ұста шеберлігі жетілмеген шәкіртінің бағананы оюдың күрделі жұмысын түпнұсқаны көрмей орындай алатынына сенбеген. Шебер ұста түпнұсқаны өз көзімен көру үшін сапарға шығады, бірақ оралғанда, жас шәкірттің бағананы өзі бітіргенін көріп, ашуға булыққан. Ашудан безген шебер ұста балғасын алып, шәкіртін басына соғып, қазаға жеткізеді. Аңыз соңында, шебер ұста жасаған қылмысы үшін жаза ретінде оның беті бағананың қарама-қарсы бұрышына бейнеленген, ол шәкіртінің тірегіне мәңгі қарап тұрады. Дегенмен, мұндай кісі өлтіру болғанына ешқандай дәлел жоқ. Бағанаға жалғанған архитравта «Forte est vinum fortior est rex fortiores sunt mulieres super omnia vincit veritas» деген жазу бар: «Шарап күшті, патша одан да күшті, әйелдер одан да күшті, бірақ шындық бәрін жеңеді» (1 Езра, 3 және 4 тараулар). Автор Хеннинг Кловекорн бұл тіректі герман және норвегия мифологиясында кең таралған скандинавиялық Йггдрасил ағашының бір тамырының символы деп ұсынады. Ол тіректің табанындағы айдаһарларды Йггдрасил тамырының табанын жеп жатқан айдаһарлармен салыстырады және тіректің жоғарғы бөлігінде ағаш жапырақтары бейнеленгенін атап, шіркеудегі кельт және норвегия мифологиясына қатысты көптеген сілтемелерді ескере отырып, скандинавиялық/викингтік байланыстың мүмкін екенін айтады. Тіректің жалпы пішіні француз сәулетшісі Эжен Вайолет ле Дюк сипаттаған «шұжықтар жиынтығы» деп аталатын типке ұқсас. 1871 жылы «Шәкірт тірегінің» және шіркеудің іргелес бөлігінің толық көлемдегі гипстен жасалған көшірмесі жасалды, ол қазір Лондондағы Виктория және Альберт мұражайының көшірмелер залында сақталуда.

Кескіндеме

Росслинның көптеген күрделі ою-өрнектерінің арасында бағаналар мен аркалардан шығып тұрған 213 куб немесе "қораптар" бар, олардың үстінде әртүрлі өрнектер бейнеленген. Бұл өрнектердің қандай да бір нақты мағынасы бар-жоғы белгісіз. Көптеген адамдар оларға жасырылған ақпаратты табуға тырысты, бірақ ешқандай түсіндірме әзірге нақты дәлелдеме таппады. Өкінішке орай, осы "қораптардың" көпшілігі түпнұсқа емес, 19 ғасырда эрозиядан зақымданғаннан кейін жаңаларымен ауыстырылды. Соңғы кезде қораптарды түсіндірудің бір жолы оларды музыкалық партитура ретінде қарастыру болды. Қораптардағы мотивтер циматика ғылымында кездесетін геометриялық үлгілерге ұқсас. Бұл үлгілер ұнтақты тегіс бетке жайып, оны әртүрлі жиіліктерде қоздыру арқылы жасалады. Осы Хладни үлгілерін сол жиіліктерге сәйкес келетін музыкалық ноталармен салыстырып, Томас және Стюарт Митчеллдер әке-ұлы командасы Стюарттың "Росслин мотеті" деп атаған әнді жазды. Капелланың ішінде және сыртында 110-нан астам "Жасыл адамдардың" мүсіндері сақталған. Жасыл адамдар – бұл адам беттерінің мүсіндері, олардың айналасы жасыл жапырақтармен, көбінесе аузынан өсіп шыққан жапырақтармен безендірілген. Олар капелланың барлық бөлімдерінде кездеседі, соның ішінде Lady капелласында, шығыс қабырғасының екі орталық алтарының арасында. Басқа ою-өрнектерде де өсімдіктер бейнеленген, олардың ішінде бидай, шілтешек немесе лилиялар бар. Авторлар Роберт Ломас және Кристофер Найт капелладағы кейбір ою-өрнектердің шіркеу салынған кезде Еуропаға белгісіз болған жаңа дүние жүгерісінің немесе жүгерінің құлақтарын бейнелейтінін болжайды. Найт пен Ломас осы ою-өрнектерді Генри I Синклер, Оркни графының Колумбтан бұрын Америкаға сапар шеккені туралы идеяны қолдайтын дәлел ретінде қарастырады. Олар кітабында ботаник Адриан Дайердің әйелімен кездесулерін және Дайердің әйелінің оған жүгері деп саналған суреттің дұрыс екеніне Дайердің келісімін айтқанын жазады.

Сырғанақ

Шатыр бірнеше ұрпақ Синклерлердің жерленген орны болған; бір кезде шатырдың арт жағындағы төмен түсетін баспалдақ арқылы кіруге болатын. Бұл крипт көп жылдар бойы мөрленген, бұл Иса Мәсіхтің мумияланған басы, қасиетті Грааль, Темплиерлердің қазынасы немесе Шотландияның түпкілікті тәж киімдері сақталған кеңірек жер асты қорғанының тек алдыңғы бөлігі ғана екені туралы қайта-қайта айтылатын аңызға себеп болуы мүмкін. 1837 жылы Росслиннің 2-графы қайтыс болғанда, оның тілегі түпкілікті қорғанға жерлену болды. Бір апта бойы жан-жақты іздеу жүргізілді, бірақ бастапқы қорғанға кіретін жол табылған жоқ, сондықтан ол әйелінің қасында Леди Чапелде жерленді.

Шатырдың шыңы

2010 жылы жөндеу жұмыстары кезінде шатырдағы тік бұрыштар назарға алынды. Ұя салған қара қарғалар тік бұрыштарды тұрақсыз етіп қойғандықтан, оларды кірпіштен кірпішке дейін бөлшектеп алуға тура келді, соның нәтижесінде тас шеберлерінің араны бағып ұстау үшін арнайы жасаған қуыс табылды. Қазіргі кезде тасталып кеткен ара ұясы жергілікті шаруаларға анықтау үшін жіберілді.

1914 жылғы террористік бомбалау

Шатыр 1914 жылғы 11 шілдеде ғимарат ішінде бомба жарылғанда террористік шабуылға ұшырады. Бұл 1912–1914 жылдардағы суфражисткалардың бомбалау және өртеу науқанының бір бөлігі болды, онда суфражисткалар әйелдердің сайлау құқығы үшін күрестің аясында бүкіл ел бойынша саяси мақсаттағы бомбалау және өртеу шабуылдарын жүзеге асырды. Шіркеулер науқан кезінде ерекше нысанаға алынды, себебі Англия шіркеуі әйелдердің сайлау құқығына қарсылықты күшейтуге қатысқан деп есептелді. 1913 және 1914 жылдар аралығында ел бойынша 32 шіркеу шабуылға ұшырады. Шабуылға дейін Вестминстер аббаттығы мен Сент-Пол соборында да бомбалық шабуылдар болды. Шатыр тасталып, уақыт өте келе құлдырап, тозығы жетті. 1842 жылы қираған және өсіп кеткен шатырды королева Виктория барып көрді және оны сақтап қалу қажеттігін білдірді. 1862 жылы Рослиннің 3-ші графы Джеймс Александрдың тапсырысымен Дэвид Брайс шатырды қайта жаңарту жұмыстарын жүргізді. Шатыр 1862 жылғы 22 сәуірде қайта бағышталды, содан бері жексенбілік құлшылықтар қайтадан өткізіле бастады, енді 270 жылдан кейін алғаш рет Шотландия епископтық шіркеуінің қарауында. Рослин шатырының қоры 1995 жылы оның сақталуын және туристік мақсатта ашылуын қадағалау үшін құрылды. Шатыр 1997 және 2013 жылдар аралығында кең ауқымды консервациялық бағдарламадан өтті. Бұл бағдарламаға шатыр, тас, ою-өрнектер, витраждар және орган жөндеу жұмыстары кірді. Шатырдың үстіне он төрт жыл бойы болаттан жасалған жабын орнатылды. Бұл шіркеудің жаңбырдан зақымдануын болдырмау және оны толық кептіру үшін жасалды. Шатырды қайта жаңарту кезінде үш адамның қаңқасы табылды. 2011 жылдың соңына дейін тас құрылысын күрделі жөндеу жұмыстары аяқталды. Соңғы үлкен мұрағат 2010 жылдың тамызында алынып тасталды. 2011 жылдың шілдесінде жаңа келушілер орталығы ашылды. Шатырдың витраж терезелері мен органы толыққанды қалпына келтірілді. Жаңа жарықтандыру және жылыту жүйелері орнатылды. 2006 жылы тарихшы Луиза Йёман «Да Винчи Кодының» танымалдығынан пайда табуы үшін Рослин шатырының қорын сынады. 2013–2014 қаржы жылында Рослин шатырына 144 823 келуші келді, бұл 2007–2008 жылдардан бергі ең жоғары көрсеткіш (ол кезде «Да Винчи Кодының» танымалдылығы шарықталу кезінде) келушілер саны 159 000-ға жуық болды.

Альтернативті тарихтар

Росслин шіркеуі және Синклерлер туралы балама тарихтарды Эндрю Синклер мен Тим Уоллес Мерфи жариялаған, олар Темплерлер орденімен және Иса Мәсіхтің болжамды ұрпақтарымен байланыс туралы айтады. Әсіресе Тим Уоллес Мерфи мен Мэрилин Хопкинстің "Рекс Дьюс: Ренн-ле-Шатоның нағыз сыры және Исаның әулеті" (2000) және "Шындықты сақтаушылар: Рекс Дьюстің жалғасуы" (2005) кітаптары Синклерлер мен Росслин шіркеуіне қатысты Исаның қандық туысы туралы болжамға назар аударды. 2003 жылғы 3 қарашада ABC телеарнасында көрсетілген "Иса, Мария және Да Винчи" деректі фильмінде Нивен Синклер Иса Мәсіхтің ұрпақтары Синклер әулеттерінде бар екенін айтты. Бұл балама тарихтар салыстырмалы түрде жаңа, олар 1990 жылдардың басына дейін жатпайды. Рослин теорияларының алғашқысы – Майкл Бейгент, Ричард Ли және Генри Линкольннің 1982 жылы жарық көрген "The Holy Blood and the Holy Grail" (АҚШ-та "Святая кровь, Святой Грааль" деп қайта аталған) кітабы, ол Сион орденінің жалғандығымен байланысты Исаның қандық туысы туралы теорияны ұсынды, ал оның басты кейіпкері Пьер Плантард болды, ол бір кезде Пьер Плантард де Сент-Клер деген атты қабылдады.