Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
ORP Orzeл – Екінші дүниежүзілік соғыста Польша Әскери-теңіз күштерінің қызметінде болған Orzeł классының суасты қайығы.
Polish WWII submarine
ORP Orzeł was an Orzeł class submarine of the Polish Navy that served during WWII.
Құрылыс
Орзель 1936 жылдың 14 тамызында Голландияның «Де-Шельде» кеме жасау шебінде 205 нөмірлі тапсырыс ретінде салынды; 1938 жылдың 15 қаңтарында суға түсіріліп, 1939 жылдың 2 ақпанында қолданысқа берілді. Ол поляк және голланд инженерлерінің бірлескен кәсіпорнымен жобаланған, Балтық теңізінің шалшық сулары үшін біршама ірі заманауи үлгі болды.
Orzeł was laid down 14 August 1936 at the Dutch shipyard De Schelde, as the Job No. 205; launched on 15 January 1938, and commissioned on 2 February 1939. She was a modern design (designed by the joint venture of Polish and Dutch engineers), albeit quite large for the shallow waters of the Baltic Sea.
Польша жорығы
Польшаға басып кірудің басында "Орзель" Оксюве портына тоқтады. Вёрек жоспары бойынша, су асты кемесі Балтық теңізінің белгіленген стратегиялық аймағында күзетке жіберілді. Экипажға "Шлезвиг-Гольштейн" пре-дредноут кемесіне, егер ол Данцигтен шықса, шабуыл жасау бұйрығы берілді. Жағдай тез нашарлағандықтан, "Орзель" 4 қыркүйекте өз секторын тастап, Балтық теңізіне қайта шегіне бастады. Су асты кемесі неміс "M3" және "M4" мина іздеуші кемелерінен шабуылға ұшырап, зақымдалды, бірақ сол күні кешке құрылудан құтылды.
At the beginning of the invasion of Poland Orzeł was docked in Oksywie. As per the Worek Plan, the submarine was deployed on patrol in a designated strategic zone of the Baltic Sea. The crew received orders to attack the pre dreadnought Schleswig Holstein, should it leave Danzig. With the situation rapidly deteriorating, Orzel abandoned its sector on 4 September and began to withdraw into the Baltic Sea. The submarine was attacked by the German minesweepers M3 and M4 and was damaged but evaded destruction that evening.
Британияға қашу
Орзель экипажы зақымдану салдарынан Таллиннге (Эстония) баруға шешім қабылдады. Орзель 1939 жылдың 14 қыркүйегінде Таллинға жетті. 15 қыркүйекте капитан, лейтенант-коммандер Генрик Клоцковский, 8 қыркүйектен бері ауырып жүрген белгісіз ауруына ем алу үшін су асты кемесін тастауға мәжбүр болды. 1907 жылғы Гаага конвенциясының XIII бөлімі, 12-бабына сәйкес, "белдесуші кемелер" бейтарап портына кіре алады, бірақ онда "жиырма төрт сағаттан артық" қалуға тыйым салынған. Германияның талабы бойынша, Эстонияның әскери билігі кемеге кіріп, экипажды ұстады, барлық навигациялық құралдар мен карталарды тәркіледі және қару-жарақты алып тастауға кірісті. Бірақ, оның жиырма торпедасының он бесі ғана алынды, өйткені көтергіш кабель жасырын түрде, жаңа командир, бұрынғы бас офицер, лейтенант Ян Грузинский тарапынан саботаж жасалғаннан кейін үзілді. Орзель экипажы қашып құтылу үшін құпия жоспар жасады. 18 қыркүйек күні түн ортасында су асты кемесінің эстондық күзетшілері басылып алынды, тұғырлық арқандар кесілді және Орзель жолға шықты. Дабыл қағылды, ал оның басқару мұнарасы пулеметтен атылды. Жартылай су астында жүріп, Орзель порттың аузындағы сайға қақты, онда артиллериялық оқтар оның радио жабдығына зақым келтірді. Грузинский балласттық бөлімдерді толтырып, қайықты сайдан шығарды, содан кейін Фин шығанағынан шығып, британдық портқа баруды көздеді, экипаж радиода поляк су асты кемесінің Ұлыбританияда құрметпен қарсы алынғаны туралы хабар естіген болатын. Орзель Таллиннен екі эстондық күзетшіні кепіл ретінде алып қашып кетті. Орзель оқиғасын қамтыған эстондық және неміс баспасөздері ұсталған екі күзетшінің теңізде жоғалып кеткенін мәлімдеді. Грузинский оларды Швецияға жеткізіп, өз елдеріне қауіпсіз оралулары үшін киім, ақша және тамақпен қамтамасыз етті. Поляк экипажы "жер астынан оралғандар бірінші сыныпта саяхаттауға лайық" деп сенді. Орзельдің қашқандығын Кеңес Одағы мен Германия Эстонияның бейтараптығына қарсы шығу үшін пайдаланды. Орзельдің барлық навигациялық карталарын эстондық билік органдары алып тастағандықтан, капитан Грузинский неміс кемесін тоқтатып, карталарын алуға шешім қабылдады. Бірақ, кездескен неміс кемелері сауда кемелері емес, әскери кемелер болды. Су асты кемесінің жалғыз қалған навигациялық құралы – маяктардың тізімі еді. Оларды сілтеме ретінде пайдаланып, Орзель Балтық теңізінің жағалауымен, Данияны айналып, Солтүстік теңізге шықты, онда ол британдық және неміс күштерінің шабуылына ұшырады, өйткені радио жабдығы болмағандықтан өзін тану мүмкіндігі болмады. Гдынядан шыққаннан кейін қырық күн өткен соң Орзель Шотландияның шығыс жағалауына жетті. Радионы жөндеуге дейін ол теңіз түбінде жатты, содан кейін ағылшын тілінде хабарлама жіберу үшін суға көтерілді. Британдық әскери-теңіз күштерінің эсминеці келіп, оны портқа сүйемелдеді, британдықтар оның бірнеше апта бұрын батып кеткенін ойлағандықтан таң қалды. Орзель Эстониядан Ұлыбританияға дейінгі сапарында жау кемелерін баға алмады, бірақ Кеңес үкіметі оны 26 қыркүйекте Нарва шығанағында совет танкері "Металлистті" батып қалдырды деп айыптады және оқиғаны Эстонияға совет шабуылына себеп ретінде пайдаланды.
Orzels crew decided to head to Tallinn, Estonia as a result of the damage. Orzeł reached Tallinn on 14 September 1939. On 15 September the captain, Lieutenant Commander Henryk Kłoczkowski, was forced to leave the submarine to undergo hospital treatment for an unknown illness he had been suffering from since 8 September. Under the Hague Convention of 1907, section XIII, Article 12, "belligerent ships" could enter a neutral port but were forbidden from remaining there for "more than twenty four hours." At the insistence of Germany, the Estonian military authorities boarded the ship, interned the crew, confiscated all the navigation aids and maps, and commenced removing all her armaments. However, only fifteen of her twenty torpedoes were removed before the hoist cable parted; this was because it had been secretly sabotaged by her new commander, former chief officer, Lieutenant Jan Grudzinski. The crew of Orzeł conspired to carry out a daring escape. Around midnight on 18 September, the submarine's Estonian guards were overpowered, the mooring lines were cut, and Orzeł got under way. The alarm was raised, and her conning tower was peppered by machine gun fire. Running half submerged, Orzeł ran aground on a bar at the harbour mouth, where artillery fire damaged her wireless equipment. Grudzinski managed to get the boat off the bar by blowing her tanks, and she proceeded out of the Gulf of Finland, intending to sail for a British port, the crew having heard a radio report that the Polish submarine had been welcomed in Britain. Orzel escaped from Tallinn with two Estonian guards on board as hostages. The Estonian and German press covering the Orzeł incident declared the two captured guards missing at sea. Grudzinski set them ashore in Sweden, providing them with clothing, money, and food for their safe return to homeland. The Polish crew believed that "those returning from the underworld deserve to travel first class only". The escape of the submarine Orzeł was used by the Soviet Union and Germany to challenge Estonian neutrality. Since Orzełs navigational charts had all been removed by the Estonian authorities, Captain Grudzinski resolved to stop a German ship and take her charts. However, the only German vessels encountered were warships rather than merchantmen. The submarine's sole remaining navigational aid was a list of lighthouses, and using these as a reference, Orzeł followed a course along the Baltic coast, around Denmark, and out into the North Sea, where she came under attack by British as well as German forces, since without her wireless equipment she had no means of identifying herself. Forty days after she had originally sailed from Gdynia, Orzeł made landfall, off the east coast of Scotland. She lay on the bottom until emergency repairs were made to the radio, then surfaced to transmit a message in English. A Royal Navy destroyer then came out and escorted her into port, to the surprise of the British who had thought her sunk already weeks earlier. Orzeł sank no enemy vessels during her journey from Estonia to Britain, but Soviet authorities blamed her for sinking the Soviet tanker Metallist in Narva Bay on 26 September, and used the incident as a pretext for the Soviet invasion of Estonia.
Норвегиялық науқан
Ремонттан кейін "Орзель" Корольдік теңіз күштерінің 2-ші суасты қайық бригадасына қосылды және патрульдеу міндеттері берілді. 1940 жылғы 8 сәуірде түстен кейін ол Норвегияның оңтүстігіндегі Лильсенд шағын портының жанында жасырын неміс әскер тасымалдау кемесін батырып, Норвегияға басып кіруге арналған жүздеген неміс әскерін қаза қылды. "Рио-де-Жанейро" Норвегияға шабуылға қатысу және Норвегия кампаниясының бастапқы кезеңі – "Везерюбунг" операциясының алғашқы соққысын беру үшін Бергенге бет алды. Сол күні кешкісін Норвегия парламентіне Норвегия теңіз күштері бірнеше жүз неміс сарбазын құтқарып алғаны және олардың кейбіреулері Норвегияны оккупациялау ниетін мойындағаны туралы хабар жетті, бірақ бұл хабарға сенбеді және теңіз күштеріне немесе жағалау күзетіне алдағы шабуыл туралы ескерту шаралары қабылданбады. Екі күннен кейін "Орзель" V 705 неміс мина тазартушы кемесіне торпеда атып, бірақ неміс кемесінің батқанын растамас бұрын суға сүңгіп кетті. Кеме торпедадан зақым алмады.
After a refit, Orzeł was assigned to the Royal Navy's 2nd Submarine Flotilla and was assigned to patrol missions. Shortly after noon on 8 April 1940 she sank the clandestine German troopship off the small harbour village of Lillesand in southern Norway, killing hundreds of German troops intended for the invasion of Norway. Rio de Janeiro was heading to Bergen in order to take part in the initial landings of Operation Weserübung – the invasion of Norway and opening move of the Norwegian Campaign. News that several hundred German soldiers were rescued by the Norwegian Navy and some had admitted their intention to occupy Norway reached the Norwegian parliament that evening, but the news was dismissed and no steps were taken to alert their Navy or Coast Guard of the impending invasion. Two days later Orzeł fired a torpedo at a German minesweeper V 705; however, she was forced to dive before the sinking of the German ship could be confirmed. The ship was not damaged by the torpedoes.
Жоғалту
1940 жылы 23 мамырда "Орзель" Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде жетінші патрульдік миссиясын бастады. 1 және 2 маусымда Розит теңіз базасынан радиохабарлар жіберіліп, қайыққа патрульдік аймағын өзгерту және Скагерракқа (Норвегия мен Швецияны Данияның Ютланд түбегінен бөліп тұратын бұғаз) бару бұйрық берілді. Ол теңізге шыққаннан бері ешқандай радиосигнал қабылданбады, ал 5 маусымда "Орзельге" базаға қайтуға бұйрық берілді. Бұйрыққа жауап келмеді. 1940 жылы 8 маусымда суасты қайығы ресми түрде жоғалған деп жарияланды. Нақты себебі белгісіз, бірақ көпшілік пікір бойынша "Орзель" Скагерракта немесе оның жанында британдық немесе неміс теңіз минасына шағылған болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, қайық британдық ұшақ тарапынан қателікпен батырылған болуы да мүмкін.
On 23 May 1940, Orzeł departed on its seventh patrol in the central North Sea. On 1 and 2 June, radio messages were transmitted from the Rosyth Naval base ordering the boat to alter its patrol area and proceed to the Skagerrak (the strait separating Norway and Sweden from the Danish Jutland peninsula). No radio signals had been received from her since she had sailed, and on 5 June Orzeł was ordered to return to base. No reception was acknowledged. On 8 June 1940 the submarine was officially declared lost. The true cause is unknown, although it is commonly believed Orzeł most likely struck a British or German sea mine in or near the Skagerrak. Another theory suggests the boat may have been sunk mistakenly by a British aircraft.
Ауадан ұшатын жерді іздеу
2008 және 2017 жылдар аралығында поляк экспедицияларының бірнешесі, жеке және мемлекеттік қаржыландырылған, жоғалып кеткен кездегі Солтүстік теңіз аймағын оның соңғы жатқан жерін табу үмітімен іздеді. Әртүрлі кемелердің қалдықтары табылды, бірақ «Орзел» олардың ішінде болған жоқ, кеменің тағдыры әлі де белгісіз. 2013 жылдың маусым айында Польша Әскери-теңіз күштері Солтүстік теңізде табылған белгісіз үлкен суасты кемесінің қалдықтары туралы хабарларға байланысты, кеменің «Орзел» болу мүмкіндігін тексеру үшін тағы бір экспедиция жүргізді. Қалдықтар зерттелді және анықталды. 2017 жылы тағы бір жеке экспедиция бұрын белгісіз болған қалдықты тапты және сонар деректеріне сүйене отырып, оны анықтады. Қазіргі уақытта іздеу жұмыстары логистикалық және бірінші экспедицияға дайындық кезеңіне өтуде.
Between 2008 and 2017 a number of Polish expeditions, both private and public funded, searched the region of North Sea where she went missing with the hope of finding her final resting place. Wrecks of various other ships have been located, but Orzeł has not been among them, and the fate of the ship remains unknown. In June 2013 the Polish Navy, following reports of a wreck of an unknown large submarine found in the North Sea, conducted one more expedition to check whether the ship could be Orzeł. The wreck was surveyed and identified as In 2017 another private expedition found a previously unknown wreck which they identified to be most likely based on sonar data. The search is currently entering the logistics and preparations phase for the first expedition.