Кіріспе

ORP Orzeл – Екінші дүниежүзілік соғыста Польша Әскери-теңіз күштерінің қызметінде болған Orzeł классының суасты қайығы.

Құрылыс

Орзель 1936 жылдың 14 тамызында Голландияның «Де-Шельде» кеме жасау шебінде 205 нөмірлі тапсырыс ретінде салынды; 1938 жылдың 15 қаңтарында суға түсіріліп, 1939 жылдың 2 ақпанында қолданысқа берілді. Ол поляк және голланд инженерлерінің бірлескен кәсіпорнымен жобаланған, Балтық теңізінің шалшық сулары үшін біршама ірі заманауи үлгі болды.

Польша жорығы

Польшаға басып кірудің басында "Орзель" Оксюве портына тоқтады. Вёрек жоспары бойынша, су асты кемесі Балтық теңізінің белгіленген стратегиялық аймағында күзетке жіберілді. Экипажға "Шлезвиг-Гольштейн" пре-дредноут кемесіне, егер ол Данцигтен шықса, шабуыл жасау бұйрығы берілді. Жағдай тез нашарлағандықтан, "Орзель" 4 қыркүйекте өз секторын тастап, Балтық теңізіне қайта шегіне бастады. Су асты кемесі неміс "M3" және "M4" мина іздеуші кемелерінен шабуылға ұшырап, зақымдалды, бірақ сол күні кешке құрылудан құтылды.

Британияға қашу

Орзель экипажы зақымдану салдарынан Таллиннге (Эстония) баруға шешім қабылдады. Орзель 1939 жылдың 14 қыркүйегінде Таллинға жетті. 15 қыркүйекте капитан, лейтенант-коммандер Генрик Клоцковский, 8 қыркүйектен бері ауырып жүрген белгісіз ауруына ем алу үшін су асты кемесін тастауға мәжбүр болды. 1907 жылғы Гаага конвенциясының XIII бөлімі, 12-бабына сәйкес, "белдесуші кемелер" бейтарап портына кіре алады, бірақ онда "жиырма төрт сағаттан артық" қалуға тыйым салынған. Германияның талабы бойынша, Эстонияның әскери билігі кемеге кіріп, экипажды ұстады, барлық навигациялық құралдар мен карталарды тәркіледі және қару-жарақты алып тастауға кірісті. Бірақ, оның жиырма торпедасының он бесі ғана алынды, өйткені көтергіш кабель жасырын түрде, жаңа командир, бұрынғы бас офицер, лейтенант Ян Грузинский тарапынан саботаж жасалғаннан кейін үзілді. Орзель экипажы қашып құтылу үшін құпия жоспар жасады. 18 қыркүйек күні түн ортасында су асты кемесінің эстондық күзетшілері басылып алынды, тұғырлық арқандар кесілді және Орзель жолға шықты. Дабыл қағылды, ал оның басқару мұнарасы пулеметтен атылды. Жартылай су астында жүріп, Орзель порттың аузындағы сайға қақты, онда артиллериялық оқтар оның радио жабдығына зақым келтірді. Грузинский балласттық бөлімдерді толтырып, қайықты сайдан шығарды, содан кейін Фин шығанағынан шығып, британдық портқа баруды көздеді, экипаж радиода поляк су асты кемесінің Ұлыбританияда құрметпен қарсы алынғаны туралы хабар естіген болатын. Орзель Таллиннен екі эстондық күзетшіні кепіл ретінде алып қашып кетті. Орзель оқиғасын қамтыған эстондық және неміс баспасөздері ұсталған екі күзетшінің теңізде жоғалып кеткенін мәлімдеді. Грузинский оларды Швецияға жеткізіп, өз елдеріне қауіпсіз оралулары үшін киім, ақша және тамақпен қамтамасыз етті. Поляк экипажы "жер астынан оралғандар бірінші сыныпта саяхаттауға лайық" деп сенді. Орзельдің қашқандығын Кеңес Одағы мен Германия Эстонияның бейтараптығына қарсы шығу үшін пайдаланды. Орзельдің барлық навигациялық карталарын эстондық билік органдары алып тастағандықтан, капитан Грузинский неміс кемесін тоқтатып, карталарын алуға шешім қабылдады. Бірақ, кездескен неміс кемелері сауда кемелері емес, әскери кемелер болды. Су асты кемесінің жалғыз қалған навигациялық құралы – маяктардың тізімі еді. Оларды сілтеме ретінде пайдаланып, Орзель Балтық теңізінің жағалауымен, Данияны айналып, Солтүстік теңізге шықты, онда ол британдық және неміс күштерінің шабуылына ұшырады, өйткені радио жабдығы болмағандықтан өзін тану мүмкіндігі болмады. Гдынядан шыққаннан кейін қырық күн өткен соң Орзель Шотландияның шығыс жағалауына жетті. Радионы жөндеуге дейін ол теңіз түбінде жатты, содан кейін ағылшын тілінде хабарлама жіберу үшін суға көтерілді. Британдық әскери-теңіз күштерінің эсминеці келіп, оны портқа сүйемелдеді, британдықтар оның бірнеше апта бұрын батып кеткенін ойлағандықтан таң қалды. Орзель Эстониядан Ұлыбританияға дейінгі сапарында жау кемелерін баға алмады, бірақ Кеңес үкіметі оны 26 қыркүйекте Нарва шығанағында совет танкері "Металлистті" батып қалдырды деп айыптады және оқиғаны Эстонияға совет шабуылына себеп ретінде пайдаланды.

Норвегиялық науқан

Ремонттан кейін "Орзель" Корольдік теңіз күштерінің 2-ші суасты қайық бригадасына қосылды және патрульдеу міндеттері берілді. 1940 жылғы 8 сәуірде түстен кейін ол Норвегияның оңтүстігіндегі Лильсенд шағын портының жанында жасырын неміс әскер тасымалдау кемесін батырып, Норвегияға басып кіруге арналған жүздеген неміс әскерін қаза қылды. "Рио-де-Жанейро" Норвегияға шабуылға қатысу және Норвегия кампаниясының бастапқы кезеңі – "Везерюбунг" операциясының алғашқы соққысын беру үшін Бергенге бет алды. Сол күні кешкісін Норвегия парламентіне Норвегия теңіз күштері бірнеше жүз неміс сарбазын құтқарып алғаны және олардың кейбіреулері Норвегияны оккупациялау ниетін мойындағаны туралы хабар жетті, бірақ бұл хабарға сенбеді және теңіз күштеріне немесе жағалау күзетіне алдағы шабуыл туралы ескерту шаралары қабылданбады. Екі күннен кейін "Орзель" V 705 неміс мина тазартушы кемесіне торпеда атып, бірақ неміс кемесінің батқанын растамас бұрын суға сүңгіп кетті. Кеме торпедадан зақым алмады.

Жоғалту

1940 жылы 23 мамырда "Орзель" Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде жетінші патрульдік миссиясын бастады. 1 және 2 маусымда Розит теңіз базасынан радиохабарлар жіберіліп, қайыққа патрульдік аймағын өзгерту және Скагерракқа (Норвегия мен Швецияны Данияның Ютланд түбегінен бөліп тұратын бұғаз) бару бұйрық берілді. Ол теңізге шыққаннан бері ешқандай радиосигнал қабылданбады, ал 5 маусымда "Орзельге" базаға қайтуға бұйрық берілді. Бұйрыққа жауап келмеді. 1940 жылы 8 маусымда суасты қайығы ресми түрде жоғалған деп жарияланды. Нақты себебі белгісіз, бірақ көпшілік пікір бойынша "Орзель" Скагерракта немесе оның жанында британдық немесе неміс теңіз минасына шағылған болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, қайық британдық ұшақ тарапынан қателікпен батырылған болуы да мүмкін.

Ауадан ұшатын жерді іздеу

2008 және 2017 жылдар аралығында поляк экспедицияларының бірнешесі, жеке және мемлекеттік қаржыландырылған, жоғалып кеткен кездегі Солтүстік теңіз аймағын оның соңғы жатқан жерін табу үмітімен іздеді. Әртүрлі кемелердің қалдықтары табылды, бірақ «Орзел» олардың ішінде болған жоқ, кеменің тағдыры әлі де белгісіз. 2013 жылдың маусым айында Польша Әскери-теңіз күштері Солтүстік теңізде табылған белгісіз үлкен суасты кемесінің қалдықтары туралы хабарларға байланысты, кеменің «Орзел» болу мүмкіндігін тексеру үшін тағы бір экспедиция жүргізді. Қалдықтар зерттелді және анықталды. 2017 жылы тағы бір жеке экспедиция бұрын белгісіз болған қалдықты тапты және сонар деректеріне сүйене отырып, оны анықтады. Қазіргі уақытта іздеу жұмыстары логистикалық және бірінші экспедицияға дайындық кезеңіне өтуде.