Кіріспе
Корольдік әскери-теңіз флотының линкорлары
Орион класының линкорлары – 1910-жылдардың басында Корольдік әскери-теңіз флоты (RN) үшін салынған төрт дредноут линкорынан тұратын топ. RN үшін салынған алғашқы линкорлар, олар бұрынғы британдық дредноуттардан әлдеқайда үлкен болды және кейде "супердредноуттар" деп аталды. Бауырлас кемелер өздерінің қызметінің көп бөлігін 2-ші ұрыс эскадрильясына тағайындалып, кейде флагмандық кеме ретінде қызмет етті. 1914 жылдың соңында Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалаған неміс кемелерін тоқтатуға жасалған сәтсіз әрекеттен, 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасынан және 19 тамыздағы шешімсіз қақтығыстан басқа, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі олардың қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі реттік патрульдеу мен жаттығулардан тұрды. Орион линкорлары 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін ескірген деп танылды және келесі жылы резервке қойылды. 1922 жылы олардың бір бөлігі металл тескілеріне сатылды, ал бірі оқу кемесі ретінде пайдаланылды. 1923 жылдың соңында ол нысаналық кемеге айналдырылып, 1925 жылдың басында батырылды. Ең ұзақ қызмет еткен линкор 1921 жылдан бастап оқу кемесі ретінде пайдаланылды, содан кейін 1926 жылдың соңында ол да металл тескілеріне сатылды. Металл тескілеріне сүйреп әкеліп жеткізген кезде кеме қарап қалды; Thunderer қайта суға көтеріліп, кейін бұзылды.
Негізгі деректері мен дизайны
Бастапқы 1909–1910 жылдардағы Әскери-теңіз бағдарламасына екі дредноут және бір шайқас крейсері кірді, бірақ Англо-герман теңіздік қарулану жарысы салдарынан үкіметке қоғамдық қысымның нәтижесінде кейіннен алты дредноут және екі шайқас крейсеріне дейін арттырылды. Бастапқы екі линкордың бірі – және бұл бұрынғы линкордың жетілдірілген нұсқасы болды. 1909 жылдың сәуір айында бағдарламаға үшінші дредноут қосылды, ол ертерек дредноуттарда қолданылған қаруларға қарағанда күштірек қарулармен жабдықталуы тиіс болды. Осы сыныптың тағы үш кемесі, сондай-ақ тағы бір шайқас крейсері тамыз айында бекітілген резервтік бағдарламаның бір бөлігі болды. Барлық бұрынғы дредноуттардан айырмашылығы, олар 1906 жылғы бастапқы жобаның кезеңдік түрде жақсартылған нұсқалары болды, шығындар мен өлшемдермен шектелген, ал «Орион» класы үлкенірек қаруларды және қосымша броньды орналастыру қажеттілігімен жаңадан жасалған жоба болды. Қарулар кеме корпусының орта сызығында, бірін бірі басып озатын мұнараларда орналастырылды, бұл құрылым алғаш рет HMS Neptune кемесінде артқы басты мұнаралар үшін қолданылған. Бұл идеяны АҚШ Әскери-теңіз күштері өздерінің кемелерінде алғаш ұсынған, бірақ Корольдік Әскери-теңіз күштері (RN) тұжырымдаманы қабылдауға асықпады, өйткені төменгі мұнаралардың төбелеріндегі ашық көру қалқандарындағы қару-жараққа тигізетін әсерінен алаңдады. Бұрынғы кемелерден сақталған аз нәрселердің бірі – үш тіректі алдыңғы мачтаның орналасуы, оның бақылау платформасы алдыңғы түтікшенің артында орналасқан, бұл тік тіректі қайықтарды жүктеу үшін қолдауға мүмкіндік берді. Бұл ыстық түтікшенің газдары бақылау платформасын кейде тұруға жарамсыз ететініне кепілдік берді, бірақ Адмиралтейство кеңесі 1909–1910 жылдардағы барлық кемелер үшін осы талапты сақтады. Теңіз архитекторы және тарихшы Дэвид К. Браун бүкіл оқиға туралы былай деді: «Қанағаттанарлық келісімге қол жеткізу үшін сонша уақыт кеткені таңқаларлық, себебі бұл Теңіз қарулануының директорының (DNO) мұнаралардың төбелерінде көру қалқандарын орнату туралы талабы мен Джелликоның қайықтарды басқаруға деген құштарлығынан туды. Бұл қанағаттандырмайтын орналасулар оттық күшін азайтып, торпедадан қорғауға кедергі келтірді және шығындарды арттырды. DNO ретінде, кейін Бақылаушы ретінде Джеллико ертерек кемелердің қанағаттандырмайтын орналасуы үшін көп кінәні мойындауы керек».
Сипаттама
Орион класының кемелерінің жалпы ұзындығы 581 фут (177 м), ені 88 фут (27 м), қалыпты су батыру тереңдігі 27 фут (8 м) және толық су батыру тереңдігі 31 фут (9 м) болды. Олар қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде ығысты. Кемелердің экипажы аяқталу кезінде 738 офицер мен сарбаз, ал 1917 жылы 1107 адамды құрады. Кемелер Colossus класының үш машиналық бөлімшесінің орналасуын сақтап қалды. Олар екі жиынтық Парсон тікелей жетекті бу турбиналарымен жабдықталған. Сыртқы пернелік біліктері сыртқы машиналық бөлімшелердегі жоғары қысымды турбиналармен байланыстырылған, ал олардың шығарылған буы орталық машиналық бөлімшедегі төмен қысымды турбиналарды қозғалтып, ішкі біліктерді айналдырды. Турбиналар 18 су түтік қазандығынан алынған буды пайдаланды. Олардың қуаты жобаланған жылдамдық пен ат күшіне жетіп, теңіз сынақтарында Орион кемелері жобаланған көрсеткіштерін асып түсті. Олар көмірдің максималды мөлшерін және оның жануын күшейту үшін көмірге шашыратылатын жанар майдың қосымша мөлшерін тасыды. Бұл оларға круиздік жылдамдықпен қашықтыққа қанатын берді.
Қару-жарақ
Бұл кемелерде бірінші болып 13,5 дюймдік Mark V зеңбіректері орнатылды. Бұл қару жасалды, өйткені Корольдік Әскери-теңіз күштері (RN) бұрынғы 12 дюймдік Mark XI зеңбірегін одан әрі жетілдіру мүмкін емес деп санды және ұрыс күтілетін ұзақ қашықтықтарда тиімді болу үшін, сондай-ақ тереңдеу және жойғыш әсерге қол жеткізу үшін жаңа, калибрі үлкен зеңбірек қажет болды. Mark V зеңбірегінің бастапқы жылдамдығы Mark XI зеңбірегінен төмен болды, бұл зеңбірек трубасының тозуын едәуір азайтты. Жылдамдық төмендесе де, зеңбірек қашықтығы шамамен артық болды, себебі ауыр 13,5 дюймдік снаряд жеңіл және кіші 12 дюймдік снарядқа қарағанда бастапқы жылдамдығын ұзақ сақтап тұрды. "Орион" класындағы кемелер бес гидравликалық түрде басқарылатын, орталық сызықта орналасқан, екі зеңбіректік мұнаралармен жабдықталған, олар алдыңғы жағынан артқы жағына қарай "A", "B", "Q", "X" және "Y" деп белгіленген. Олар минутына екі оқ ату жылдамдығымен, 12 дюймдік Mark XI зеңбірегінен гөрі көп снарядтарды атты. Әр кемеде 80-100 снаряд тасымалданды. Зеңбіректердің максималды көтерілу бұрышы +15° болды, бұл оларға тиісті қашықтыққа оқ атуға мүмкіндік берді. Олар зеңбірек трубасынан шыққандағы жылдамдығы жоғары снарядтарды атты. Әр зеңбірекке 150 снарядтан берілді. Сонымен қатар, 4 3 фунттық салюттық зеңбіректер де болды. Кемелерде үш 21 дюймдік суасты торпедалық түтікше орнатылған, олардың бірі әрбір бортында, ал екіншісі кормада орналасқан, оларға 20 торпеда берілді. Егер қажет болса, әрбір кемедегі екі мұнара резервтік ретінде қолданылуы мүмкін болды. Бұл британдықтардың атыс басқару жүйесімен жабдықталған екінші дредноут кемесі болды, бірақ ол прототип еді. Бұл жүйе алдыңғы мачтаға, бақылау платформасының астына орнатылды және электрлік сигналдар арқылы мұнараларға бағытталды, мұнара экипажы осы сигналдарды орындауға тиіс болды. Атыс басқару жүйесі зеңбіректерді бір уақытта атып, снарядтардың жарылуын анықтауға көмектесті және толқындардың снарядтардың таралуына тигізетін әсерін азайтты. Орнатудың нақты мерзімі белгісіз болғамен, 1915 жылдың желтоқсанына дейін барлық төрт кемеде де атыс басқару жүйесі болды. 1914 жылдың соңында әрбір зеңбірек мұнарасына 9 футтық қашықтықты өлшеуге арналған аспаптар қосылды. Сонымен қатар, 1914 жылдың басында кемелерге Mark II немесе III Dreyer атыс басқару кестелері орнатылды. Ол Dumaresq және уақыт сағатының функцияларын біріктірді.
Қару-жарақ
Орион класының Круpp цементтелген бронясынан жасалған су сызығының белдеуі алдыңғы және артқы бастиондар арасында 12 дюйм қалыңдыққа ие болды, ол орталық броньды цитадельдің сыртына қарай азайтылды, бірақ мұрын немесе кормаға жетпеді. Белдеу кеменің қабырғасын ортаңғы палубадан бастап, су сызығының астындағы 1 метрге дейін жапты, ал төменгі жиегінде жұқарады. Оның үстінде 8 дюймдік бронялық қабат орналасқан. Алдыңғы көлбеу бөлімдер су сызығы мен жоғарғы броньды белдеулерді "А" бастионымен байланыстырды. Сол сияқты, артқы бөлімдер броньды белдеулерді "Y" бастионымен байланыстырды, бірақ олардың қалыңдығы 8 дюймды құрады. Бастиондардың ашық беттері негізгі палубадан жоғарырақ қалың бронямен қорғалды, ал төменгі жағына қарай жұқарады. Оқ мұнараларының алдыңғы беті қалың, ал қабырғалары 8 дюймды, ал шатыры 3 дюймды құрады. Төрт броньды палубаның қалыңдығы орталық броньды цитадельдің сыртында көбірек болды. Бақылау мұнарасының алдыңғы және бүйір жақтары 11 дюймдік плиталармен қорғалған, бірақ шатыры 3 дюйм қалыңдыққа ие болды. Бақылау мұнарасының артындағы және үстіндегі бақылау мұнарасының қабырғалары 6 дюймды, ал кормадағы торпедалық басқару мұнарасының қабырғалары 3 дюймды, ал шатыры 2 дюймды құрады. Colossus класындағы кемелер сияқты, Orion кемелері де қозғалтқыштар мен қазандықтарды қорғайтын торпедаға қарсы бөлімдерді жойды, ескі dreadnought-тардағы схемаға оралып, оларды тек қана журналдардың сыртына орналастырды, қалыңдығы әртүрлі болды. Қазандық түтікшелері қалың бронялық плиталармен қорғалған.
Өзгерістер
1914 жылы "Б" мұнарасының төбесіне кішкентай арақашықтық өлшегіш орнатылды; басқа кемелерде де орнатылған болуы мүмкін. Сол жылы апалы-сіңлілілердің палубадағы қарулары казематтарға енгізілді. 1914 жылдың қазан айына қарай әр кемеге QF зениттік екі пуля орнатылды. 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасынан кейін палубаға қосымша бронь қосылды. Сол кезде артқы құрылымнан үш-төрт 4 дюймдік пуля алынып тасталды. 1917 жылдың сәуір айына қарай кемелер 4 дюймдік зениттік пуляның орнын 3 дюймдік пулямен ауыстырды. 1917–1918 жылдары әр кемеге бір-екі ұшу платформасы орнатылды; олар мұнаралардың төбесінде орнатылды және зеңбіректерге дейін созылды. Conqueror мен Thunderer кемелері "Б" және "X" мұнараларында, ал қалғандары "Б" және "Q" мұнараларында, сондай-ақ біреуі "Б" мұнарасында болды. 1921 жылға қарай алдыңғы құрылымға жоғары бұрышты арақашықтық өлшегіш орнатылды. Thunderer кемесінің қосалқы қарулануы 1921 жылдың ақпан-майы аралығында оқу кемесіне айналдырылған кезде сегіз пуляға дейін азайтылды.
Скарборо, Хартлпул және Уитби
40-шы бөлме, Адмиралтействодағы сигналдық барлау ұйымы, желтоқсанның ортасында I Скаут тобының төрт жауынгерлік крейсерін пайдаланып, Скарборо, Хартлпул және Уитбиге неміс шабуылының жоспарлары бар неміс радиохабарларын шифрлады. Радиохабарларда Хипперді 14 дредноут және 8 пре-дредноуттан тұратын Ашық теңіз флоты күшейтетіні айтылмаған. Екі жақтың кемелері 15 желтоқсанда өз базаларынан шықты, британдықтар неміс кемелерін кері жолда тосқауылға түсіруді ниеттенді. Британдықтар 2-ші БС (вице-адмирал сэр Джордж Варрендер) басқаруындағы алты дредноутты – Орион және оның бауырлары Монарх пен Конкурерді, сондай-ақ 1-ші жауынгерлік крейсер эскадрильясын (вице-адмирал сэр Дэвид Битти) жинады. 16 желтоқсан күні таңертеңгі қараңғыда және қатты ауа райында екі жақтың алғы күзет күштері бір-біріне соқтығысты. Немістер алғашқы атыс алмасуда басымдық алып, бірнеше британдық эсминецтерін қиратып жіберді, бірақ Ашық теңіз флотының қолбасшысы адмирал Фридрих фон Ингеноль таңертең британдық эсминецтердің жаппай шабуылынан қауіптеніп, кемелеріне кері бұруға бұйрық берді. Британдықтардың тиімсіз байланысы мен қателіктері Хиппердің жауынгерлік крейсерлермен қақтығысудан қашуына мүмкіндік берді. 27 желтоқсанда "Conqueror" кемесі қатты ауа райы мен нашар көрінуде "Grand Fleet" кемесі "Scapa Flow" портына оралғанда "Monarch" кемесіне кездейсоқ соқтығысты. Соңғы кемеге бір айдан кем уақыт жөндеу жұмыстары қажет болды, ал "Conqueror" 1915 жылдың наурызына дейін қызметке қайта оралмады.
Ютландия шайқасы
Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, Ашық теңіз флоты 1916 жылғы 31 мамырдың таңында Хиппердің әскери крейсерлеріне көмек көрсету үшін Jade Bight-тен шықты, олардың міндеті – сүйкімділік таныту еді. 40-шы бөлім неміс радиохабарламаларын қайтадан ұстап, шифрлады, онда операция жоспарлары бар еді, сондықтан Адмиралтейство Ұлы флотқа Ашық теңіз флотын кесіп, жою үшін түні бойы шабуылға өтуге бұйрық берді. Джелликоның кемелері Шотландияның Кромарти қаласынан келген 2-ші ББ-мен 31 мамыр күні таңертең кездескен соң, Ұлы флоттың негізгі күштерін әрқайсысы төрт дредноуттан тұратын параллель колонналарға ұйымдастырды. 2-ББ-ның екі дивизиясы сол жақта (шығыста), 4-ББ ортада және 1-ББ оң жақта орналасты. Джеллико Ұлы флотқа сол жаққа бұрылып, Ашық теңіз флотымен кездесуге дайындалып, тізім құруға бұйрық бергенде, бұл 2-ББ-ны табиғи түрде соғыс тізімінің алдына қойды. Шабуылдың басында "Conqueror" және "Thunderer" зақымдалған жеңіл крейсерге атыс жасады, бірақ нәтижесі белгісіз болды. Екі кеме де неміс дредноуттарына шабуыл жасады, бірақ ешқандай тиімді соққы беруге қол жеткізбеді. "Monarch" және "Orion", керісінше, "Wiesbaden" кемесіне атыс жасамады, бірақ бірнеше неміс дредноуттарын нысанаға алды. Екеуі де екі соғыс кемесін бір реттен соқты, олар жеңіл зақымдар алды, ал әскери крейсер бес рет соққыға ұшырады, бұл оған елеулі зиян келтірді. Осы кемелер шайқаста аса қатыспады, олардың ешқайсысы негізгі қаруларынан 57 оқтың артық атып шығармады.
Кейінгі қызмет
Ұлы флот 1916 жылғы 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжып келе жатқан Ашық теңіз флотына шабуыл жасау үшін шықты, бірақ бірқатар қате байланыстар мен жаңылысулар Джелликоудың неміс флотын портқа қайтып келгенге дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция барысында неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Әскери-теңіз министрлігі келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға басып кірмесе немесе оны қолайлы жағдайда шайқасқа мәжбүр ету мүмкіндігі болмаса, теңізге шықпайтынын белгіледі. Ұлы флоттың қалған бөлігімен бірге олар 1918 жылғы 23 сәуір күні түстен кейін радиохабарламалар арқылы Ашық теңіз флотының Норвегияға бағытталған британдық конвойді ұстап алуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін теңізде екенін білді. Немістер британдықтардан тым алшақ кетіп, оларды ұстап алу мүмкін болмады, және ешқандай оқ атылмады. 21 қарашада неміс флоты капитуляциялағанда, олар Шотландиядағы Розит портында болды. 1919 жылдың ақпан айына дейін 2-ші Жеңіл флот құрамында болды, бірақ мамыр айында 3-ші Жеңіл флотқа ауыстырылды. 1919 жылдың соңында 3-ші Жеңіл флот таратылды, ал олар Портлендтегі резервтік флотқа ауыстырылды, бірақ «Монарх» 1920 жылдың басында Портсмутқа ауыстырылды. «Монарх» пен «Тундерер» 1920 жылдың жазында уақытша қайта жұмысқа алынып, Жерорта теңізіне және кері саяхатқа әскер тасымалдады. «Конкерор» «Орионды» Портсмутқа ертіп, 1921 жылдың ортасында оны флагмандық кеме ретінде алмастырды, ал соңғы кеме қайтадан әскер тасымалдау үшін уақытша жұмысқа алынды. «Тундерер» 1921 жылы теңіз курсанттарына арналған оқу кемесіне айналдырылды, ал «Орион» әскери қызметтен босатылғаннан кейін артиллериялық оқу кемесі болды. Вашингтондық теңіз келісімінің шарттарына сәйкес, «Орион» мен «Конкерор» 1922 жылы металл тескілеуге сатылды және келесі жылы бөлшектелді; «Монарх» бастапқыда сатуға шығарылды, бірақ оның орнына корпусы сақталды. 1923 жылы ол нысаналық кемеге айналдырылды және 1925 жылдың басында батып кеткенге дейін бомбалар мен снарядтардың әсерін сынау үшін пайдаланылды. «Тундерер» – соңғы сақталған кеме болды және 1926 жылдың соңында сатылды. Ол металл тескілеу алаңына бара жатқан жолда Нортумберлендтегі Блайт портының кіреберісінде қарап қалды, бірақ қайтадан суға көтеріліп, келесі жылы бөлшектелді.