Кіріспе
Жазу техникасы
Еркін жазу дәстүрлі түрде академиялық ортада қолданылатын жазуға дайындық техникасы ретінде қарастырылады, онда адам белгілі бір уақыт ішінде риторика, қағидалар және техникалық ережелерге көп көңіл бөлмей, үздіксіз жазады, кейде мұғалім берген нақты тапсырмадан жұмыс істейді. Еркін жазу көбінесе жартылай дайын немесе тіпті қолдануға жарамсыз материал тудырады, бірақ жазушыларға жазу келемін жеңуге және оларға сыннан қорқып, жазу процесінің мәтін жасау кезеңін тәжірибелеуге мүмкіндік бере отырып, сенімділікті арттыруға көмектеседі. Кейбір жазушылар осы техниканы тақырып бойынша алғашқы ойлар мен идеяларды жинау үшін де пайдаланады, көбінесе формалды жазудың алдындағы дайындық ретінде. Миға шабуыл жасаудан (брейнсторминг) айырмашылығы, онда идеялар тізімделеді немесе ұйымдастырылады, еркін жазылған абзац салыстырмалы түрде пішінсіз немесе құрылымсыз болады.
Тарих
Доротея Бранд еркін жазудың алғашқы жақтаушыларының бірі болды. Ол өзінің "Жазушы болу" (1934) атты кітабында оқырмандарға әр таңертең 15 минут отырып, мүмкіндігінше жылдам жазуды кеңес береді. Оның пікірінше, осылайша 15 минут жазу жазушыларға міндеттеме сезімінен құтылуға көмектеседі. Жазудың жалықтыратындығына сенудің орнына, жазушылар тек 15 минут уақыт бөлсе, идеяларын босатып, қағазға түсіре алады. Ол сондай-ақ, осы тәжірибе авторларға жазуды бастағанда ақ беттерден сескенбеуге көмектесетінін айтты. Питер Элбоу "Мұғалімсіз жазу" (1973) атты кітабында еркін жазуды дамытты. Ол жазудың босатылатын қызмет ретіндегі маңыздылығын атап көрсетті. "Еркін жазу" кезінде автор жазу барысында кез келген шектеулерден арыла алатынын айтты. Ол, әдеттегі жазуда адам қателерге тым көп назар аударып, қорқыныштан кейбір сөздер мен ойлардан қашатынын көрсетті. Керісінше, еркін жазу жазушыларды идеяларды жылдамырақ өндіруге итермелейді, себебі олар жаза отырып түзетуді ұмытады. Джулия Кэмерон "The Artist's Way" (1992) атты кітабы арқылы еркін жазу идеясын танымал етті. Ол "Таңертеңгі беттер" әдісін ұсынады, онда автор идеяларын шығару үшін әр таңертең үш бет жазуы керек. Ол мұны жазушылардың кедергілерін жеңуге көмектесетін пайдалы тәсіл деп санайды.
Техника
Бұл техника үздіксіз жазуды қамтиды, әдетте алдын ала белгіленген уақыт ішінде (көбінесе бес-он бес минут). Жазушы орфография мен грамматикаға назар бермей, түзетулер жасамайды. Егер жазушы жазуға тақырып таба алмаса, ол ойына келген идеялар туралы жазуын жалғастыра береді деп есептеледі. Жазушы тақырыптан ауытқып, ойларын еркін бағыттай алады. Кейде жазушы белгілі бір тақырыпқа назар аудара отырып, еркін жазуды қолдануы мүмкін, бұл оның ойларын қалыптастыруға көмектеседі. Осы тақырыпты кеңейте отырып, ойлар байланыс құруға және тақырып бойынша абстрактілі көзқарастарды жасауға мүмкіндік береді. Бұл техника жазушыға идеяларды негізгі контекстке түсіруден бұрын белгілі бір мәселені зерттеуге көмектеседі. Еңбекке еркін жазу көбінесе жазушының күнделікті әдетінің бір бөлігі ретінде жасалады. Сонымен қатар, көптеген жазу курстарында студенттерге мұндай күнделікті жаттығулар беріледі. Жазуды қалам мен қағазбен ғана емес, басқа тәсілдермен де жасауға болады. "Блог жазу" деп аталатын техника блог жазуды еркін жазумен біріктіреді, бірақ ережелер өзгертіліп, жазушы ұзақ уақытқа жазуды тоқтатпауы керек. Нәтижелік туынды жария етілуі мүмкін немесе жасырылуы мүмкін. Еркін жазу техникасы спонтанды, үздіксіз өрнекке баса назар береді, ойларды босатуға және жазу блогын жеңуге бағытталған, грамматика мен құрылымға мән бермейді. Бұл Дэвид Бартоломейдің жазуға қатысты тәсілінен өзгеше, ол студенттерді академиялық мәтіндер мен талқылауларға сыни тұрғыдан қарауға үйретуге баса назар аударады. Бұл құрылымдалған әдіс студенттерге жақсы негізделген және ұйымдасқан академиялық жұмыстар жазу қабілетін дамытуға көмектеседі, оларды өз жұмыстарын қолданыстағы ғылыми әдебиетпен байланыстыруға ынталандырады.
Тегін блогтардың дамуы
Ашық жазу онлайн платформалар мен орталықтар пайда болған сайын дамып келді. 2007 жылы Tumblr және 2006 жылы Twitter сияқты сайттардың арқасында интернет трафигі артты. Tumblr қолданушыларының саны төмендесе де, Twitter белсенді жазатын қолданушылардың ең ірі базасының бірін сақтап тұр.
Негізгі себептері
Еркін жазу – барлық адамның айтары бар және оны айтуға қабілетті деген болжамға негізделген, бірақ ақыл-ойдың көзі апатия, өзіне сын айту, өкпелеу, мерзімге қатысты алаңдаушылық, сәтсіздікке ұшырау немесе айыпталу қорқынышы, сондай-ақ басқа да түрлі қарсылықтармен тосылуы мүмкін. Еркін жазудың қабылданған қағидалары жазушыға кедергілерді жеңіп, тежелмейтін ағысқа қол жеткізу үшін жеткілікті күш жинауға көмектеседі, бұл тұжырымдама Луиза Данлап, Питер Элбоу және Натали Голдберг сияқты жазу шеберлерімен айқындалған. Еркін жазу – бұл ойлау процесін босату, студенттерге немесе жазушыларға арналған нәтижеге қол жеткізу немесе өнер көрсету емес.
Білім беруде қолдану
Көбінесе тегін жазу семинарлары өзін-өзі тануға бағытталған, кейде тіпті бастауыш мектеп оқушыларын оқытуда қолданылады. Бұл әдіс, көбінесе Натали Голдбергтің жазудың алғашқы төрт ережесі деп аталады, қабылдануы бойынша әлі де бірлік жоқ: Жазушы өзіне уақыт шектемесі қояды, бірден жиырма минутқа дейін жазып, содан кейін тоқтайды. Жазушы белгіленген уақытқа дейін қаламын тоқтатуға болмайды. Олар босқа қадалуға немесе жазғандарын оқуға үзіліс жасамауы керек. Олар жылдам, бірақ асықпастан жазуы керек. Жазушы грамматикаға, орфографияға, тыныс белгілеріне, әдемілікке немесе стильге назар бөлмеуі керек. Мұнда жазғандарын ешкім оқымайды. Жазғанның дұрыстығы мен сапасы маңызды емес, жазудың өзі маңызды. Егер жазушы тақырыптан қашықтап кетсе немесе идеялары бітсе, олар бәрібір жазуын жалғастыруы керек. Қажет болса, олар мағынасыз нәрселерді жаза алады немесе есіне келгенін жаза алады, немесе жай ғана қаламын қозғау үшін сызықтар салады: қаламды қоздырып тұру үшін кез келген нәрсе. Егер жазушы жазу кезінде жалықса немесе қобалжыса, олар өзін не мазалап жатқанын сұрап, сол туралы жазуы керек. Уақыт біткен соң, жазушы жазғандарын қарап, келесі тегін жазу сессиясында сақтап қалуға немесе кеңейтуге тұрарлық идеялар немесе сөз тіркестерін белгілеуі керек. Голдбергтің ережелері Джек Керуактың әзірлеген ережелеріне негізделген сияқты, ол оны бірнеше рет сілтейді. Керуак өзінің «Belief & Technique for Modern Prose» еңбегінде 30 «ереже» жасады. Керуактың «ережелері» бастаушы жазушылар үшін түсініксіз, тіпті құпия болғанымен, проза жазуды біраз уақыттан бері үйреніп жүргендер үшін Голдбергтің ережелерінен гөрі толық. Керуак осыларды «Spontaneous Prose» негізгі қағидаларымен толықтырды, және олар бірге оның проза жазу әдісінің негізін құрайды, сананың ағынының бір түрі. Керуак өзінің тәжірибесінің алдастырылуы ретінде Уильям Батлер Йейтстің «транс жазуын» келтіреді. Бұл көзқарас тегін жазудың сыншыл ойлау мен стратегиялық жоспарлауды қамтитын көп қырлы танымдық процестегі негізгі қадам ретінде қызмет ете алатынын көрсетеді. Проблеманы шешу эвристикасын қолдану арқылы жазушылар тегін жазуды тек шикі материалды өндіру үшін ғана емес, сонымен қатар осы идеяларды ұйымдастырылған, мақсатқа бағытталған ойларға айналдыру үшін де пайдалана алады. Бұл тәсіл тегін жазуды динамикалық және сызықты емес әрекет ретінде көрсетеді, жазушыларға мазмұнын жетілдіруге, әдеттегі жазу қиындықтарын шешуге және жалпы композициялық дағдыларын арттыруға арналған стратегияларды ұсынады. Тегін жазу итеративті даму процесіндегі техника ретінде қарастырылады, оның шығармашылықты ынталандыру, жеке өркендеуге мүмкіндік беру және құрылымды мәтіндерді дамытуға үлес қосу әлеуеті үшін бағаланады. Бұл көзқарас білім беру және жеке ортада тегін жазу туралы дәстүрлі түсінікті кеңейтеді, жазу практикасында оның көп қырлы рөлін көрсетеді. Питер Элбоу да тегін жазуды шығармашылық және сыншыл ойлауды жеңілдетудің маңызды құралы ретінде баса көрсетеді, оның жазу процесіндегі рөлін ерекше атап көрсетеді. Элбоудың жазудағы «бірінші реттік» және «екінші реттік» ойлау арасындағы айырмашылығы тегін жазуды бастапқыда шикі идеяларды қалыптастыруды жеңілдететін құрал ретінде көрсетеді (бірінші реттік ойлау), содан кейін жетілдіру мен талдау (екінші реттік ойлау) келеді. Жазудың мақсат қою, жоспарлау және проблеманы шешу сияқты бірнеше психикалық процестері бар. Тегін жазу бұл шеңберге проблеманы шешу әдісі ретінде кіреді, бұл процестерді шектеусіз ортада жеңілдетеді. Бұл тәсіл жазушыларға идеяларды еркін зерттеуге мүмкіндік береді, бұл олардың жазудағы қиындықтарды шешу қабілетін арттырады.
The writer gives themselves a time limit, writing for one to twenty minutes and then stopping. The writer should keep their hands moving until the time is up. They should not pause to stare into space or to read what they have written. They should write quickly but not in a hurry. The writer should pay no attention to grammar, spelling, punctuation, neatness, or style. Nobody else needs to read what they have produced here. The correctness and quality of what is written does not matter; the act of writing does. If the writer gets off the topic or runs out of ideas, they should keep writing anyway. If necessary, they can write nonsense or whatever comes into their head, or simply scribble: anything to keep the hand moving. If the writer feels bored or uncomfortable as they are writing, they should ask themselves what is bothering them and write about that. When the time is up, the writer should look over what they have written, and mark passages that contain ideas or phrases that might be worth keeping or elaborating on in a subsequent free writing session. Goldberg's rules appear to be based on those developed by Jack Kerouac, whom she cites several times. Kerouac developed 30 "rules" in his Belief & Technique for Modern Prose. While Kerouac's "rules" are elliptical and even cryptic for beginning writers, they are more comprehensive than Goldberg's for those who have practiced prose writing for some time. Kerouac supplemented these with his Essentials of Spontaneous Prose, and together they form the basis of his prose writing method, a form of narrative stream of consciousness. Kerouac himself cites the "trance writing" of William Butler Yeats as a precursor of his own practice. This perspective suggests that free writing can serve as a foundational step in a multifaceted cognitive process that includes critical thinking and strategic planning. By incorporating problem solving heuristics, writers can use free writing not only to generate raw material but also to transition those ideas into organized, coherent thoughts with clear objectives. This approach positions free writing as a dynamic and non linear activity, offering strategies for writers to refine their content, tackle common writing challenges, and enhance their overall composition skills. Free writing is considered a technique within the iterative development process, valued for its potential to encourage creativity, enable personal expression, and contribute to the development of structured texts. This perspective expands the conventional understanding of free writing in educational and personal settings, suggesting a multifaceted role in writing practices. Peter Elbow also emphasizes free writing as a crucial tool for facilitating both creative and critical thinking, highlighting its role in the writing process. Elbow's distinction between 'first order' and 'second order' thinking in writing showcases free writing as a tool that initially facilitates raw idea generation (first order thinking) before refinement and analysis (second order thinking). There are several mental processes integral to writing, like goal setting, planning, and problem solving. Free writing fits into this framework as a problem solving technique by facilitating these processes in an unrestricted environment. This approach enables writers to explore ideas freely, potentially enhancing their ability to tackle writing challenges by tapping into their cognitive resources without the constraints typically associated with more structured writing tasks.
Сын
Еркін жазудың тиімділігі жазу зерттеулері саласында әлі де даулы мәселе болып қала береді. Чарльз Пилч жазу алдында дайындыққа уақыт жетіспеуі академиялық талаптарға сай келмейтін жұмыстарға әкелуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Сонымен қатар, Пилч еркін жазумен айналысатын студенттер өз жұмыстарын қайта қарауға немесе түзетуге көбірек қарсылық көрсететінін және көбінесе шынайы емес жазу тудыратынын атап өтті. Мұны хаттар түрінде немесе тіпті жеке күнделікте де жасауға болады. Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей, эмоционалдық немесе ауыр оқиғалар туралы еркін жазу физикалық және эмоционалдық денсаулықты жақсартуға көмектеседі. Джеймс Пеннебейкердің зерттеулері күнделікті бірнеше минут бойы эмоциялар мен өткен оқиғалар туралы жеке жазу, жарақаттан немесе эмоционалдық қиындықтардан айығуға тырысатындарға пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеушілер тіпті студенттердің жеке еркін жазуы жұмыс жадының жақсаруымен байланысты екенін болжайды. Дональд М. Мюррей еркін жазуды жазу процесіндегі маңызды ашу құралы ретінде қарастырады. Еркін жазу, адамның өмірлік тәжірибесіндегі мағынаны табу және түсіндіру үшін тілді пайдаланудың осы зерттеу процесінде маңызды рөл атқарады. Ол жазушы мен оның тілі арасындағы динамикалық өзара әрекеттесуді жеңілдетеді, оларға тәжірибе жасауға, ойланып көруге және соңында өз идеяларын тұжырымды хабарламаларға жетілдіруге мүмкіндік береді. Еркін жазу арқылы жазушылар өз ойларының күрделілігімен күресе алады, бұл жазудың барлық салаларында нақты түсінік пен тиімді коммуникацияға әкеледі.