Калифорниялық қарақшы: Тибурсио Васкес өмірі мен қылмыстары

Кіріспе

Калифорниялық бандит

Тибурсио Васкес (11 сәуір 1835 – 19 наурыз 1875) – 1854 жылдан 1874 жылға дейін Калифорнияда белсенді болған калифорнио бандиті. Лос-Анджелестен 64 шақырым солтүстікке орналасқан Васкес жартастары оның көптеген жасырынған жерлерінің бірі болды және оның құрметіне аталды.

Ерте өмір

Тибурсио Васкес 1835 жылдың 11 сәуірінде Мексиканың Монтерей қаласында (қазіргі Калифорния штаты, АҚШ) Хосе Герменгильдо Васкес пен Мария Гвадалупе Кантуа отбасында дүниеге келді. Испан дәстүріне сәйкес, Васкестің тууы оның есімін алған әулие Тибурцийдің мерекесі күні тойланды. Сондықтан ол өзінің туған күнін 1835 жылдың 11 тамызы деп санады. Оның әкесінің әкесі 1776 жылы Де Анза экспедициясымен бірге Альта-Калифорнияға келген. Ол орташа жағдайдағы, орта тапқа жататын, жер иесі болған отбасында өсті. Бұл жер Мексика үкіметі тарапынан оның әкесінің испан солдаты ретіндегі әскери қызметі үшін берілген еді. Ол көп уақытын әкесінің және інісі Фелипе Васкестің ранчоларында өткізіп, мал шаруашылығының іскерліктерін үйренді. Жасынан-ақ оның мергендікке және атқа мінуге шебер екені байқалды. Васкез дене бітімінде кішкентай, шамамен 1 метр 80 сантиметр (6 фут) болған. Ол Монтерейдегі әлеуметтік өмірде белсенділік танытып, қалада өткізілетін кештер мен билерге қатынуды ұнатты. Оның отбасы оны үкімет құрған мемлекеттік мектепке жіберді, онда ол сол кезде сирек кездесетін екі тілді – ағылшын және испан тілдерін жетік меңгерді. 1852 жылы Васкез Калифорнияның ең қауіпті қарақшыларының бірі – Анастасио Гарсияның шәкіртіне айналды. 1854 жылы Васкез Гарсиямен болған төбелес кезінде Монтерей полиция қызметкері Уильям Хардмоунттың қаза тауып, оқиғаға куә болды. Васкез өзінің қатысы бар екенін жоққа шығарды, бірақ қашқындап, заңнан тыс қалды. Альта-Калифорния мемлекет ретінде жойылғаннан кейін (кейіннен АҚШ-тың Калифорния штатына айналды), және енді Мексика билігінде болмағаннан кейін, Калифорнияда жерді иелену үшін шығыс штаттары мен аумақтарынан мыңдаған қоныс аударушылар келді. Бұл көптеген мексикалықтарды назарынан тыс қалғандай сезіндірді. Васкез кейіннен оның (кешірек жасаған) қылмыстары отарлаушылар мен ақ «солтүстік америкалықтардың» (norteamericanos) жасаған кемсітушіліктеріне жауап екенін мәлімдеді, сондай-ақ ол мексикалық-американдықтардың құқықтарын қорғаушы екенін айтты. Келесі 20 жыл бойы Васкес пен Гарсия Монтерей округіндегі Роуч Белчер қастықтарында жетекші рөлдер атқарды, бұл қақтығыс Гарсияның 1875 жылы дарға асылуымен аяқталды.

Tiburcio Vásquez was born in Monterey, Alta California, Mexico (present day California, United States) on April 11, 1835 to José Hermenegildo Vásquez and María Guadalupe Cantúa. In accordance with Spanish tradition, Vásquez's birth was celebrated on the saint’s feast day of his namesake, St. Tiburtius; thus, he always referred to his birthday as August 11, 1835. His great grandfather came to Alta California with the De Anza Expedition of 1776. He grew up in a moderately well off, middle class family who owned land, granted to them by the Mexican government, due to his father’s military service as a Spanish soldier. He spent plenty of time on his father’s and his Uncle Felipe Vásquez’s ranchos, learning the skills of ranching. He was noted as excellent in marksmanship and horsemanship from a young age. Vásquez was slightly built, and about 5 feet (2 m). He flourished in Monterey’s early social scene, and he loved to attend the balls and dances that were popular in town. His family had sent him to a public school established by the government where he became proficient in both English and Spanish, an uncommon skill for the times. By 1852, Vásquez had become a protégé of Anastacio García, one of California's most dangerous bandits. In 1854, Vásquez was present at the slaying of Monterey Constable William Hardmount, during a fight with García at a fandango. Vásquez denied any involvement in the murder, yet still fled, becoming an outlaw. With Alta California ceasing to exist (once becoming the U. S. state of California), and no longer under Mexican governance, thousands of settlers from states and territories further east arrived to claim land in California. This left many Mexicans feeling slighted and forgotten; Vásquez would later claim that his (eventual) crimes were retribution for discrimination by the settlers and white norteamericanos (‘North Americans’), insisting that he was a defender of Mexican American rights. For the next 20 years, Vásquez and García played leading roles in Monterey County's murderous Roach Belcher feud, ending when García was executed by hanging in 1875.

Солтүстік Калифорния

1856 жылы шерифтің тобы Васкезді Ньюхолл маңында жылқы ұрлап жүрген кезде ұстады, ал ол келесі бес жылды Сан-Квентин түрмесінде өткізді. Ол жерде Васкез жиырма сотталғанның өліміне әкеп соққан төрт қанды түрмеден қашуды ұйымдастырып, оған қатысты. 1866 жылы ол Сонома округінде көптеген ұрлық, мал ұрлығы және қарақшылық шабуылдары жасады. Ол Петалумадағы дүкенді тонағаннан кейін тұтқындалып, тағы үш жылға түрмеге жабылды. Оның "ерекше белгісі" – "құрбандарының қолын артына байлап, бетін жерге тигізіп, топыраққа тастау" еді. 1870 жылы Васкес қарақшылар тобын ұйымдастырды, оның ішінде әйгілі Хуан Сото және кейін Прокопио Бустаманте болды. Көптеген қарақшылық шабуылдардан кейін Васкез Санта-Круз полиция қызметкері Роберт Лидделлмен болған атыс кезінде ауыр жарақат алды. Васкез қашып құтылуға үлкерді, ал оның қарындастары оны емдеп, сауықтырды. 1873 жылы ол штатта, содан кейін бүкіл елде танымал болды. Васкез бен оның тобы Сан-Бенито округіндегі Tres Pinos, қазіргі Paicines қаласындағы Snyder дүкенінен 2200 доллар ұрлады. Үшеуі өлтірілді, бірақ Васкез оларды өлтірген жоқ. Шерифтер Васкезді іздеуді бастады, ал губернатор Ньютон Бут оның басына 1000 доллар сыйақы белгіледі. Сан-Хосе шерифі Джон Х. Адамс топты Оңтүстік Калифорнияға қуып жеткізді; Васкез атыс-шабыстан кейін қашып кетті.

Оңтүстік Калифорния

Васкес біраз уақыт бойы Оңтүстік Калифорнияда жасырынды, онда ол көп танылмаған еді. Екі ең сенімді адамымен бірге ол ежелгі Тежон асуынан өтіп, Антилопа аңғары арқылы сапар шегіп, Жим Хефнердің Элизабет көліндегі ранчосында демалды. Васкестің інісі Франсиско жақын маңда тұрды. Демалыстан кейін Васкез Литлрок-Крикке бет бұрды, ол оның Оңтүстік Калифорниядағы алғашқы тығынына айналды. Васкез мексикалық-американдық қауымдастықта танымал болды және оның Санта-Розадан Солтүстік Калифорниядан Оңтүстіктегі Лос-Анджелесқа дейін көптеген достары мен туыстары болды. Ол әдемі, сауатты және тартымды, гитарада ойнайтын, шебер биші еді. Әйелдер оған қызығатын, оның көптеген махаббат оқиғалары болды. Ол романтикалық романдар оқып, әйел жанкүйерлеріне өлеңдер жазуды ұнататын. Ол бірнеше рет үйленген әйелдермен қарым-қатынас жасады, олардың бірі соңында оның құлдырауына себеп болды. Васкез Сан-Хоакин аңғарына қайтып келді. 1873 жылдың 10 қарашасында ол және оның тобы Фресно округіндегі Миллертон қаласындағы Джонс дүкенін тонады. 1873 жылдың 26 желтоқсанында ол және оның бандасы Фресно округіндегі Кингстон қаласын тонап, барлық дүкендерді тонап, 2500 доллар ақша мен зергерлік бұйымдарды алып кетті. Губернатор Бут Калифорния штатының заң шығарушы органына Васкезді қолға алу үшін 15 000 долларға дейін жұмсауға рұхсат берді. Санта-Клара, Монтерей, Сан-Хоакин, Фресно және Туларе округтерінде жасақтар құрылды. 1874 жылдың қаңтарында Бут Васкезді тірі ұстағанға 3000 доллар, ал өлген күйде әкелгенге 2000 доллар сыйақы ұсынды. Ақпан айында бұл сыйақылар тиісінше 8000 және 6000 долларға дейін арттырылды. Аламеда округінің шерифі Гарри Морс Васкезді іздеуге арнайы тағайындалды. Бейкерсфилдке қарай бет алған Васкез бен банда мүшесі Клодовео Чавес қазір Ұрылар тынысы деп белгілі Иньокерн маңындағы жартасқа жетті. Сол жерде, Койота ойығында, олар Серро Гордо кен орындарынан келген дилижансты тонады, ол Оуэнс көлінің жанындағы күміс кеніштер еді. Тонау кезінде Васкез өкіміне бағынбаған адамды атып жаралады. Банда Элизабет көлі мен Соледад каньонына көшті, дилижансты 300 долларға тонап, қазіргі Актонның жанында алты жылқы мен арба ұрлады, сондай-ақ жалғыз саяхатшыларды тонады. Васкездің қазір Васкез жартастары деп белгілі жерде тығындап жүргеніне сенді. Бұл тау жыныстары оған және оның бандасына тығын табуға қолайлы болды. Жазық үңгірлер, терең жарықтар және көптеген үстіңгі жартастар кез келген жасақ үшін лабиринт құрды. Ең биік жартастың биіктігі 46 метр болатын, ол тамаша қарау тұғыры қызметін атқарды. Келесі екі ай бойы Васкез назардан тыс қалды. Алайда, ол тұтқындалуына әкелген қателік жасады. 1874 жылдың 15 сәуірінде ол және оның бандасы көрнекті қой шаруасы Алессандро Репетті амалсыз босату үшін ұстады. Лос-Анджелестен келген жасақтар банданы Сан-Габриэль тауларында қоршауға тырысты, бірақ Васкез бен оның адамдары тағы да қашып кетті.

Vásquez hid for a while in Southern California, where he was less well known. With his two most trusted men, he rode over the old Tejon Pass, through the Antelope Valley, and rested at Jim Hefner's ranch at Elizabeth Lake. Vásquez's brother, Francisco, lived nearby. After resting, Vásquez rode on to Littlerock Creek, which became his first Southern California hideout. Vásquez was popular in the Mexican American community, and had many friends and family members from Santa Rosa in Northern California to Los Angeles in the south. He was handsome, literate and charming, played guitar, and was a skillful dancer. Women were attracted to him, and he had many love affairs. He enjoyed reading romantic novels and writing poetry for his female admirers. He had several affairs with married women, one of which eventually led to his downfall. Vásquez returned to the San Joaquin Valley. On November 10, 1873, he and his gang robbed the Jones store at Millerton in Fresno County. On December 26, 1873, he and his band sacked the town of Kingston in Fresno County, robbing all the businesses and making off with $2,500 in cash and jewelry. Governor Booth was now authorized by the California State Legislature to spend up to $15,000 to bring the law down on Vásquez. Posses were formed in Santa Clara, Monterey, San Joaquin, Fresno, and Tulare counties. In January 1874, Booth offered $3,000 for Vásquez's capture alive, and $2,000 if he was brought back dead. These rewards were increased in February to $8,000 and $6,000, respectively. Alameda County Sheriff Harry Morse was assigned specifically to track down Vásquez. Heading towards Bakersfield, Vásquez and gang member Clodoveo Chávez rode to the rock promontory near Inyokern now known as Robbers Roost. Near that spot, at Coyote Holes, they robbed a stagecoach from the Cerro Gordo Mines, which were silver mines near Owens Lake. During the robbery Vásquez shot and wounded a man who did not obey his orders. The gang moved to Elizabeth Lake and Soledad Canyon, robbing a stage coach of $300, stealing six horses and a wagon near present day Acton, and robbing lone travelers. Vásquez was believed to be hiding out at what are now known as Vásquez Rocks. These rock formations proved a formidable hideout for him and his gang. Shallow caves, deep crevices, and numerous overhangs created a maze for any posse to thread. The tallest rock, 150 feet (46 m) high, provided an excellent lookout point. For the next two months, Vásquez escaped attention. However, he then made an error that led to his capture. On April 15, 1874, he and his band held the prominent sheepman Alessandro Repetto for ransom. Pursuing posses from Los Angeles almost trapped the gang in the San Gabriel Mountains, but once again, Vásquez and his men escaped.

Тұтқындау және өлтіру

Васкез батысқа қарай орналасқан "Грек Джордж" Караламбоның саман үйінде тұруға орналасты. Грек Джордж – Армияның түйе корпусында генерал Эдвард Ф. Билге түйе айдаған бұрынғы адам. Васкез өзінің қарындасының қызын азғып, жүкті қылған деген айып таралды. Қыздың отбасы немесе Грек Джорджтың әйелінің туыстары Васкезді Лос-Анджелес округінің шерифі Уильям Р. Роулендке жасырды. Роуленд ранчоға жасақ жіберіп, Васкезді 1874 жылдың 14 мамырында тұтқынға алды. Грек Джорджтың саман үйі қазіргі Melrose Place-тің жанында, Батыс Голливудта орналасқан, кейіннен бірнеше онжылдықтан соң киноиндустрия орналасқан жерге өте жақын болды. Васкез Лос-Анджелес округінің түрмесінде тоғыз күн отырды. Ол көптеген газет тілшілерінен сұхбат алу туралы өтініш алды, бірақ тек үшеуімен келісті: екеуі Сан-Франциско Хроникасынан және біреуі Лос-Анджелес Стардан. Ол Калифорнияны Мексика билігіне қайтаруды мақсат еткенін айтты. Өзінің адал адам екенін және ешкімді өлтірмегенін мәлімдеді. Мамырдың соңында Васкезді пароходпен Сан-Францискоға жеткізді. Соңында ол Сан-Хоседе сотталды. Васкез көптеген испан тілді калифорниялықтардың арасында жылдам танымал болды. Ол өзінің заңнан тыс екенін мойындады, бірақ ешкімді өлтірмегенін қайта-қайта айтты. Оның банда мүшесі Клодовео Чавес жазған деген хат Wells Fargo посылкасына тасталды. Чавес Tres Pinos-тағы адамдарды Васкез емес, өзі атып тастағанын жазды. Дегенмен, сотта Васкез Tres Pinos шабуылына қатысқанын мойындады. Тонау кезінде болған кез келген кісі өлтіруге барлық қатысушылар бірдей кінәлі болғандықтан, Васкездің оқ атып-атпағаны заңды тұрғыдан маңызды емес еді. 1875 жылдың қаңтар айында Васкез кісі өлтіргені үшін сотталып, асылуға үкім шығарылды. Оның соты төрт күнге созылды, ал қазылар алқасы Tres Pinos тонауындағы бір кісі өлтіруде оны кінәлі деп тапқанға дейін екі сағат ойланды. Васкездің түрмесіне әлі де көп адам келіп тұрды, олардың көп бөлігі әйелдер еді. Ол автограф беріп, суретке түсті. Васкез түрме терезесінен түскен суреттерін сатып, түскен ақшаны заңдық қорғанысына жұмсады. Сотталғаннан кейін ол кешірім сұрады, бірақ губернатор Ромуальдо Пачеко оны қабылдамады. Васкез 1875 жылдың 19 наурызында Сан-Хоседе өлімге бейбіт қарсы келді. Ол 39 жаста болды.

Vásquez took up residence at the adobe home of "Greek George" Caralambo in the northwest corner of Rancho La Brea, located 200 yards (183 m) south of the present day Sunset Strip in West Hollywood. Greek George was a former camel driver for General Edward F. Beale in the Army Camel Corps. Allegedly, Vásquez seduced and impregnated his own niece. Either the girl's family or Greek George's wife's family betrayed Vásquez to Los Angeles County Sheriff William R. Rowland. Rowland sent a posse to the ranch and captured Vásquez on May 14, 1874. Greek George's adobe was situated near the present day Melrose Place in West Hollywood, very close to where the movie industry set up shop a few decades later. Vásquez remained in the Los Angeles County jail for nine days. He had numerous requests for interviews by many newspaper reporters, but agreed to see only three: two from the San Francisco Chronicle and one from the Los Angeles Star. He told them his aim was to return California to Mexican rule. He insisted he was an honorable man and claimed he had never killed anyone. In late May, Vásquez was moved by steamship to San Francisco. He eventually stood trial in San Jose. Vásquez quickly became a celebrity among many of his fellow Hispanic Californians. He admitted that he was an outlaw, but again denied he had ever killed anyone. A note purportedly written by Clodoveo Chávez, one of his gang members, was dropped into a Wells Fargo box. Chávez wrote that he, not Vásquez, had shot the men at Tres Pinos. Nevertheless, at his trial Vásquez admitted participating in the Tres Pinos raid. Since all the participants in the robbery were equally guilty of any murder that took place during its commission, whether or not Vásquez actually pulled the trigger was legally irrelevant. In January 1875, Vásquez was convicted and sentenced to hang for murder. His trial had taken four days and the jury deliberated for only two hours before finally finding him guilty of one count of murder in the Tres Pinos robbery. Visitors still flocked to Vásquez's jail cell, many of them women. He signed autographs and posed for photographs. Vásquez sold the photos from the window of his cell and used the money to pay for his legal defense. After his conviction, he appealed for clemency. It was denied by Governor Romualdo Pacheco. Vásquez calmly met his fate in San Jose on March 19, 1875. He was 39 years old.

Мұра

Васкестің мұрасы оның өлім жазасына кесілгеннен бергі жылдар бойы көп пікірталас тудырды. Ол қайтыс болғаннан кейін ұзақ уақыт бойы халық мәдениетінде Васкес тек Оңтүстік-Батыстың қауіпті қарақшысы ретінде қарастырылды. Чикано азаматтық құқықтары қозғалысы осы көзқарасқа қарсы тұрған чикано ғылымы мен өнерінің жариялануына ықпал етті және Васкесті әділетсіздіктің құрбаны және аңгло-американдық дискриминацияға қарсы күрескен тұлға ретінде бейнеледі. Чикано ғалымдары мен суретшілері Васкестің тарихын Мексика-Америка соғысынан кейін калифорниялықтарға қарсы жүрген дискриминацияның мысалы ретінде пайдаланды. Күні бүгінге дейін көптеген адамдар Васкестің қабіріне барып, құрмет көрсетеді. Ол Санта-Клара, Калифорниядағы Санта-Клара миссиялық зиратына жерленді. Жоғары топтағы калифорниялық отбасынан шыққан Васкес, Зорро атты бандит-батыр кейіпкерінің бірнеше прототипінің бірі болған деп саналады. Актер Энтони Карузо "Ғасырлар оқиғалары" фильмінде Васкестің рөлін сомдады. Арманд Алзамора (1928–2009) Стэнли Эндрюс жүргізген "Өлім аңғарының күндері" атты телесериалдың 1957 жылғы "Соңғы жаман адам" эпизодында Васкестің рөлін ойнады. Эпизод Васкестің қылмыстық жолының бастауы, Калифорнияны АҚШ-тың басып алуына деген қарсылығы, түрмеден қашуы және 39 жасында асылып өлтіруі туралы айтады. Васкес 1982 жылы шыққан Луис Вальдестің "Бандидо!" атты пьесасының басты кейіпкері болды, ол танымал чикано драматургі және режиссері еді. Пьеса Тибурсио Васкестің тарихын 20-шы ғасырдың соңында жас чиканолар мен чиканастардың жаңа буынына таныстыруға көмектесті. Сатиралық көзқарас арқылы Вальдес Васкестің өмірін тек Тағдырдың көрінісі туралы дәстүрлі мифологияны сынау үшін ғана емес, сонымен қатар мексикалық американдықтарға қатысты зиянды стереотиптерді жоқ ету үшін де пайдаланды. Вальдестің басқа шығармаларындағыдай, кедейлік және Васкес сияқты калифорниялықтарға қарсы дискриминация тақырыптары қазіргі күнге дейін чикано қауымдастығының алдында тұрған ұрпақтар аралық әлеуметтік-саяси мәселелерге назар аудару үшін қолданылады. 1971 жылы, Чикано құқықтары қозғалысының қарыстыру кезеңінде, Аламеда, Калифорниядағы жергілікті ұйымдардың коалициясы, оның ішінде Браун Беретс, Васкестің есімімен аталатын коммерциялық емес денсаулық сақтау клиникасын құрды, оның мақсаты чикано және мигранттар қауымдастықтары арасындағы денсаулық сақтаудағы теңсіздіктермен күресу болды. Тибурсио Васкеске тиесілі сандық және пышақ Миссион-Хиллстегі Андрес Пико Адобиде, Сан-Фернандо аңғарының тарихи қоғамының коллекциясының бір бөлігі ретінде қойылған.

Vásquez's legacy has been subject to much debate over the ensuing decades since his execution. For quite a long time after his death, popular culture tended to regard Vásquez as a mere dangerous bandit of the Southwest. The Chicano Civil Rights Movement prompted the publication of Chicano scholarship and artistic works that challenged this notion and instead posited a more nuanced perspective on Vásquez as a victim of injustice and resistance fighter against Anglo American discrimination. Chicano scholars and artists used Vásquez's story as an example of the persistent anti Californio discrimination following the Mexican American War. To this day, many continue to visit and pay respects to Vásquez's grave. He was buried in Santa Clara Mission Cemetery in Santa Clara, California. With his upper class Californio background, Vásquez is thought to have been one of several sources for the bandit hero character Zorro. The actor Anthony Caruso played Vásquez in Stories of the Century. Armand Alzamora (1928–2009) played Vásquez in the 1957 episode, "The Last Bad Man" of the syndicated anthology series, Death Valley Days, hosted by Stanley Andrews. The segment focuses on Vásquez's early life of crime, his hatred for the US takeover of California, the prison escape, and his hanging at the age of 39. Vásquez was the main subject of a play by famous Chicano playwright and director Luis Valdez in his 1982 stage play Bandido! The play helped popularize the story of Tiburcio Vásquez to a new generation of young Chicanos and Chicanas in the latter 20th century. Through the lens of satire, Valdez uses the life story of Vásquez not just as a storytelling device to critique the traditional mythology of Manifest Destiny but also harmful stereotypes towards Mexican Americans. As with Valdez’s other works, themes of poverty and discrimination against Californios like Vásquez are used to draw attention to the intergenerational socio political problems that face the Chicano community to the current day. In 1971, at the height of the Chicano Rights Movement, a coalition of local groups in Alameda California, including the Brown Berets, established a nonprofit health clinic named after Vásquez aimed at fighting health disparities among Chicano and migrant communities. The trunk and knife that belonged to Tiburcio Vásquez are on display at the Andres Pico Adobe in Mission Hills, part of the San Fernando Valley Historical Society collection.