1921 жылғы Яффа қырқыны

Кіріспе

1921 жылғы Яффадағы тәртіпсіздіктер (Мандатты Палестина)

Яффадағы тәртіпсіздіктер (көбінесе מאורעות תרפ"א деп белгілі) – 1921 жылғы 1-7 мамыр аралығында Мандатты Палестинада болған, екі еврей тобы арасындағы қақтығыс ретінде басталып, кейін арабтардың еврейлерге шабуылына, одан кейін еврейлердің арабтарға қарсы шабуылына ұласқан бірнеше зорлық-зомбылық оқиғалар. Тәртіпсіздік Яффа қаласынан басталып, елдің басқа аймақтарына тарады. Оқиға салдарынан 47 еврей мен 48 араб қаза тапты, 146 еврей мен 73 араб жарақат алды.

Оқиғалар

1921 жылы 30 сәуір түнінде еврей коммунистік партиясы (Палестина коммунистік партиясының алдағысы) араб, еврей және идиш тілдерінде ағылшын үкіметін құлатуға және "Совет Палестинасын" орнатуға шақыратын жарнама парақтарын таратты. Тель-Авивте бәсекелес социалистік Ahdut HaAvoda тобы да ресми рұқсат алып, тағы бір үлкен 1 мамыр шеруін ұйымдастырды. Екі шеру кездескенде, төбелес шықты. Оннан астам британдық, араб және еврей куәгерлері араб ер адамдары таяқ, пышақ, қылыш және бірнеше мылтықтармен қаруланып, еврей ғимараттарына шабуыл жасап, тұрғындарын өлтіргенін, ал әйелдер мүлік тонағанын хабарлады. Олар еврейлерге көшеде шабуыл жасап, үйлері мен дүкендерін қиратты. Еврейлерді, оның ішінде балаларды үйлерінде ұрып өлтіріп, кейбір жағдайларда құрбандардың бас сүйектерін жарып тастады. Шайқас бірнеше күнге созылып, Реховот, Кфар-Саба, Петах-Тиква және Хадера сияқты жақын маңдағы қалаларға тарады.

Тез арада

Қырғын салдарынан 47 яһуди мен 48 араб қаза тапты. 146 яһуди және 73 араб жараланды. Көптеген арабтардың қаза болуына тәртіпті қалпына келтіруге тырысқан британдық күштермен болған қақтығыстар себеп болды. Құрбандар 1902 жылы Яффада құрылған Трамплдор зиратына жерленді. "Хацфира" газеті ел бойынша жоспарланған жиналыстардың тоқтатылғанын, барлық мерекелер мен тойлардың жойылғанын және мектептердің төрт күнге жабылғанын хабарлады. 3 мамырдағы газеттер қара жиекпен басылды. Авторы және редакторы Йосеф Хайм Бреннер осы қырғынның құрбаны болған "Kuntress" газеті "Бетон қамау" (Entrenchment) атты мақала жариялады. Мақалада яһудилердің ұсынған қолдарына жауап берілмегені, бірақ олардың өзін-өзі қамтамасыз ететін қауым ретінде өмір сүру үшін күш-жігерін еселейтіні айтылды. Есепте қорытындыларды жинақтаған қосымша берілген. Яффа қырғыны мен одан кейінгі зорлық-зомбылықтың түпкі себебі – арабтардың саяси және экономикалық себептерге, еврейлердің көші-қонына және еврей зиялыларынан туындаған сионистік саясатқа байланысты яһудилерге деген наразылығы мен жаушылығы болды. 1 мамырдағы Яффа қырғынының тікелей себебі – большевиктік яһудилердің рұқсатсыз демонстрациясы, одан кейін Яһуди Еңбек партиясының рұқсатты демонстрациясымен болған қақтығыс. Ұлтаралық жанжалды арабтар бастады, ол тез арада арабтар мен яһудилер арасындағы зорлық-зомбылыққа айналды, онда көбінесе шабуыл жасаған арабтар көптеген жарақаттарды келтірді. Бұл оқиға алдын ала жоспарланбаған және күтілмеген, екі тарап та оған дайын болмады, бірақ халықтың көңіл-күйі кез келген яһудилердің кез келген қауқыпты әрекетінен қақтығыс тудыруы мүмкін еді. Яһудилердің көпшілігі большевизмге қарсы болды және большевиктік демонстрацияға жауапты емес. Қырғын басталғаннан кейін, яһудилерге қарсы сезім оны яһудилерге қарсы көтеріліске дейін күшейтті. Мұсылман және христиан қауымдастықтарының көп бөлігі зорлық-зомбылықты қолдамаса да, оны кешірді. Кейбір білімді арабтар толқуды қоздырған сияқты көрінді, бірақ екі тараптың да беделді тұлғалары, қандай сезімде болса да, билік органдарына жағдайды басып тастауға көмектесті. Полиция, аздаған ерекшеліктерді қоспағанда, жартылай дайын және тиімсіз болды, көп жағдайда бейжай қарады, ал кейбір жағдайларда зорлық-зомбылыққа жетекшілік етті немесе қатысты. Әскерилердің мінез-құлқы үнемі лайықты болды. Яһудилердің бес шаруашылық колониясына жасалған шабуылдар Яффада яһудилер арабтарды өлтіргені туралы хабарлардың арабтардың арасында тудырған қызығушылығынан туындады. Екі жағдайда негізсіз әңгімелерге сеніп, оларды тексеруге тырыспастан әрекет етілді. Бұл шабуылдарда еврейлердің жараланғандары аз, арабтардың жараланғандары көп болды, негізінен әскерилердің араласуы салдарынан. Бұл қорытынды Комиссияның шешімдерін толыққанды білдіру үшін есеппен бірге оқылуы керек, өйткені ол тым жинақы.

The riot resulted in the deaths of 47 Jews and 48 Arabs. 146 Jews and 73 Arabs were wounded. Most Arab casualties resulted from clashes with British forces attempting to restore order. The victims were buried at the Trumpeldor Cemetery, established in Jaffa in 1902. The newspaper HaTzfira reported that meetings across the country had been postponed, all parties and celebration had been cancelled and schools closed for four days. The newspapers on May 3 appeared with black borders. The newspaper Kuntress, whose author and co editor Yosef Haim Brenner was one of the victims of the riots, published an article entitled Entrenchment. The article expressed the view that the Jews' outstretched hand had been spurned but that they would only redouble their efforts to survive as a self reliant community. The report included an Appendix summarising the findings as follows. The fundamental cause of the Jaffa riots and the subsequent acts of violence was a feeling among the Arabs of discontent with, and hostility to, the Jews, due to political and economic causes, and connected with Jewish immigration, and with their conception of Zionist policy as derived from Jewish exponents. The immediate cause of the Jaffa riots on the 1st May was an unauthorised demonstration of Bolshevik Jews, followed by its clash with an authorised demonstration of the Jewish Labour Party. The racial strife was begun by Arabs, and rapidly developed into a conflict of great violence between Arabs and Jews, in which the Arab majority, who were generally the aggressors, inflicted most of the casualties. The outbreak was not premeditated or expected, nor was either side prepared for it ; but the state of popular feeling made a conflict likely to occur on any provocation by any Jews. The general body of Jews is opposed to Bolshevism, and was not responsible for the Bolshevik demonstration.·
When the disturbance had once begun an already acute anti Jewish feeling extended it into an anti Jewish riot. A large part of the Muslim and Christian communities condoned it, although they did not encourage violence. While certain of the educated Arabs appear to have incited the mob, the notables on both sides, whatever their feelings may have been, aided the authorities to allay the trouble. The police were, with few exceptions, half trained and inefficient, in many cases indifferent, and in some cases leaders of or participators in violence. The conduct of the military was admirable throughout. The raids on five Jewish agricultural colonies arose from the excitement produced in the minds of the Arabs by reports of Arabs having been killed by Jews in Jaffa. In two cases unfounded stories of provocation were believed and acted upon without any effort being made to verify them. In these raids there were few Jewish and many Arab casualties, chiefly on account of the intervention of the military. This résumé is necessarily too condensed to be regarded as the expression of the conclusions of the Commission, except when read in conjunction with the report.

Салдарлар

1921 жылы маусымда Корольдің туған күніне арналған сөйлесінде Сэмюэл Ұлыбританияның Балфур декларациясының екінші бөлігіне берілгендігін баса айтып, еврейлердің көшіп келуіне экономикаға салмақ салмайтын жағдайда ғана рұқсат берілетінін жариялады. Сөзін тыңдағандар ол еврейлердің есебінен арабтарды жұбатамын деп ойлады, соның салдарынан бірқатар еврей көшбасшылары біраз уақыт бойын оны бойкоттады. 1921 жылғы 2 қарашада Иерусалимдегі еврей кварталында бес еврей тұрғыны мен оларға шабуыл жасаған үш араб қаза тапты, бұл қала комиссары сэр Рональд Сторрстың отставкаға кетуін талап етуге әкеп соқты.