Кіріспе

Глюкоздан туындаған гликозид. Глюкозид – глюкоздан химиялық түрде алынған гликозид. Глюкозидтер өсімдіктерде кең таралған, ал жануарларда сирек кездеседі. Глюкоза, гликозидті таза химиялық жолмен гидролиздегенде немесе ферментация немесе ферменттер арқылы ыдырағанда түзіледі. Бұл атау бастапқыда осындай өсімдік өнімдеріне берілген, онда молекуланың басқа бөлігі көбінесе иісті альдегидтік немесе фенолдық қосылыстар болған (жинагринді, жалапинді немесе скаммониннен басқа). Қазір ол синтетикалық эфирлерді, мысалы, спирттік глюкоза ерітінділеріне тұз қышқылының әсерінен алынатын, сондай-ақ полисахаридтерді, мысалы, қант құмыршасын, эфирлер ретінде де қамтиды. Глюкозидтердегі ең көп кездесетін қант – глюкоза болғанымен, рамноза немесе изодулцит беретін көптеген түрлері белгілі; оларды пентозидтер деп атайды. Молекулалардың қант емес бөліктеріне (агликон) көп назар аударылды; олардың құрамы анықталды, қосылыстар синтезделді және кейбір жағдайларда синтетикалық гликозидтің дайындалуына қол жеткізілді. Ең қарапайым гликозидтер – спирттік глюкоза ерітінділеріне тұз қышқылын әсер ету арқылы алынған алкил эфирлері. Дайындаудың жақсы әдісі – құрғақ глюкозаны тұз қышқылы бар метанолда еріту. Альфа және бета метилглюкозидтердің қоспасы пайда болады. Гликозидтерді жіктеу бірқатар қиындықтар тудырады. Молекуланың глюкоза емес бөлігінің химиялық құрамына негізделген бір әдіс төрт топты ұсынады: (I) алкил туындылары, (2) бензол туындылары, (3) стирол туындылары және (4) антрацен туындылары. Сонымен қатар, цианогенді гликозидтерді, яғни прус қышқылын қамтитын гликозидтерді қамтитын топ құруға болады. Балама жіктелімдер ботаникалық жіктелімді ұстанады, оның бірнеше артықшылықтары бар; әсіресе, туысқан түрлерге жататын өсімдіктерде ұқсас қосылыстар кездеседі. Бұл мақалада химиялық жіктелім қолданылады және тек маңызды қосылыстар ғана талқыланады.

Этилен туындылары

Бұл, әдетте, горчица майлары, олардың өршіл дәмімен ерекшеленеді; олардың негізгі кездесу орындары горчица және Tropaeolum тұқымдары. Синигрин, немесе инорон қышқылының калий тұзы ғана емес, горчица тұқымында, сонымен қатар қара бұрыш пен хрен тамырында да кездеседі. Барий гидроксидімен гидролиз немесе мирозин ферментімен ыдырау нәтижесінде глюкоза, аллил горчица майы және калий гидроксиді алынады. Синалбин ақ бұрышта кездеседі; ол горчица майына, глюкозаға және холин мен синап қышқылының қосылысы – синапинге ыдырайды. Жалапин немесе скаммонин скамонияда кездеседі; ол глюкоза мен жалапинол қышқылына гидролизденеді.

Антрацен туындылары

Бұл негізінен антрахинондар; олардың көпшілігі дәрілік мақсатта қолданылады, ішек тазалағыш ретінде қолданылады, ал біреуі – руберитрин қышқылы, құнды бояғыш маддерді береді, оның негізі – ализарин. Диоксиметилантрахинон құрайтын хризофана қышқылы раубарда кездеседі, оның құрамында триоксиметилантрахинон құрайтын эмодин де бар; бұл зат Frangula қабығында рамнозамен бірге кездеседі. Көптеген мамандардың пікірінше, ең маңызды цианогенді глюкозид – амигдалин, ол ащы бадамда кездеседі. Малтаза ферменті оны глюкоза мен манделик нитрил глюкозидіне ыдыратады; соңғысы эмульсин арқылы глюкозаға, бензальдегидке және прус қышқылына ыдырайды. Эмульсин сонымен қатар амигдалинді тікелей осы қосылыстарға бөліп, манделик нитрил глюкозидінің аралық түзілуін қажет етпейді. Осы сипаттағы тағы бірнеше глюкозидтер бөліп алынған. Сапониндер – сумен көбік түзетін заттардың тобы; олар сабын қабығында кездеседі. Индиго өсімдігінің глюкозиді – индикан туралы да айтуға болады; ол индиго ферменті – индимульсири арқылы индоксил мен индиглюцинге дейін гидролизденеді.