Қолда ұсталатын қорғаныш қару: қалқан туралы мәліметтер

Кіріспе

Шабуылдарды немесе оқ-дәрілерді тосқауылдау үшін киілетін бронь элементі – қорғаныс құрылғысы. Қалқан – қолға ұсталатын жеке бронь бөлігі, ол білегіне немесе қолқаға байлануы мүмкін, ал мүмкін болмауы да мүмкін. Қалқандар белсенді түрде тосып алу арқылы жақын арадағы қару-жарақтан немесе жебе сияқты снарядтардан келетін шабуылдарды ұстау үшін, сондай-ақ жауынгерлік ұрыс кезінде бір немесе бірнеше ұрыс бағыттарын жабып, пассивті қорғаныс беру үшін қолданылады. Қалқандар көлемі мен пішіні жағынан әртүрлі: пайдаланушының бүкіл денесін қорғайтын үлкен панельдерден бастап, қолма-қол жекпежеке үшін арналған кішкентай модельдерге дейін (мысалы, қалқан). Қалқандардың қалыңдығы да әртүрлі болады. Кейбір қалқандар солдаттарды найзалар мен арбалет оқтарының соққысынан қорғау үшін салыстырмалы түрде терең, сіңіретін ағаштан жасалған, ал басқалары жұқарақ және жеңіл, негізінен пышақ соққыларын бұруға арналған (роромарауги немесе қауата сияқты). Соңында, қалқандар пішіні жағынан да әртүрлі: дөңгелек пішімнен бұрышты пішімге дейін, пропорционалды ұзындығы мен ені, симметриясы және жиектерінің өрнегі әртүрлі. Әртүрлі пішіндер жаяу әскер немесе атты әскер үшін оңтайлы қорғаныс береді, тасымалдануды жеңілдетеді, кемелерді қорғау сияқты қосымша мүмкіндіктерді ұсынады немесе қару ретінде қолданылады. Тарихқа дейінгі және ерте өркениеттер дәуірінде қалқандар ағаштан, жануар терісінен, тоқыма қамыстан немесе сабаннан жасалған. Классикалық антикалық дәуірде, варварлардың шапқыншылығы мен орта ғасырларда олар көбінесе тополь, әк немесе басқа да жарыққа төзімді ағаштан жасалған, кейде былғары немесе шикі терімен жабылған және көбінесе металл бас, жиек немесе ленталармен нығайтылған. Оларды жаяу әскер, салт аттылар мен атты әскерлер қолданған. Уақыт пен жерге байланысты қалқандар дөңгелек, сопақ, төртбұрышты, тіктөртбұрышты, үшбұрышты, екі жақтан дөңгелек немесе тік жақтан қисайған болуы мүмкін. Кейде олар желкен, ұнтақ тартқыш сияқты пішінге енген немесе ұрыста қарау үшін төртбұрышты негізде дөңгеленген жоғарғы жағы бар. Қалқанды орталық тұтқамен немесе белбеулермен ұстаған, кейбіреулері пайдаланушының қолынан немесе айналасынан өтетін, біреуі немесе бірнешесі қолмен ұсталатын. Көбінесе қалқанға өз әскерін немесе тайпасын көрсету үшін суреттелген өрнек немесе жануар бейнесі салынған. Бұл өрнектер жоғарғы орта ғасырларда ұрыс алаңында анықтау мақсатында жүйеленген геральдикалық белгілерге айналды. Оқ-дәрі мен атыс қарулары майданға енгізілгеннен кейін де, кейбір топтар қалқандарды қолдануды жалғастырды. Мысалы, 18 ғасырда Шотландияның таулы аймақтарындағы жауынгерлер тарге деп аталатын кішкентай қалқандарды ұнататын, ал 19 ғасырда кейбір дамылмаған халықтар (мысалы, зулу жауынгерлері) соғыста оларды қолданды. 20 және 21 ғасырларда қалқандар терроризмге қарсы іс-қимылдарға, барымталарды құтқаруға, тәртіпсіздіктерді бақылауға және қоршауды бұзуға маманданған әскери және полиция бөлімшелері қолданды.

Item of armour carried to intercept attacks or projectiles
the defensive device

A shield is a piece of personal armour held in the hand, which may or may not be strapped to the wrist or forearm. Shields are used to intercept specific attacks, whether from close ranged weaponry or projectiles such as arrows, by means of active blocks, as well as to provide passive protection by closing one or more lines of engagement during combat. Shields vary greatly in size and shape, ranging from large panels that protect the user's whole body to small models (such as the buckler) that were intended for hand to hand combat use. Shields also vary a great deal in thickness; whereas some shields were made of relatively deep, absorbent, wooden planking to protect soldiers from the impact of spears and crossbow bolts, others were thinner and lighter and designed mainly for deflecting blade strikes (like the roromaraugi or qauata). Finally, shields vary greatly in shape, ranging in roundness to angularity, proportional length and width, symmetry and edge pattern; different shapes provide more optimal protection for infantry or cavalry, enhance portability, provide secondary uses such as ship protection or as a weapon and so on. In prehistory and during the era of the earliest civilisations, shields were made of wood, animal hide, woven reeds or wicker. In classical antiquity, the Barbarian Invasions and the Middle Ages, they were normally constructed of poplar tree, lime or another split resistant timber, covered in some instances with a material such as leather or rawhide and often reinforced with a metal boss, rim or banding. They were carried by foot soldiers, knights and cavalry. Depending on time and place, shields could be round, oval, square, rectangular, triangular, bilabial or scalloped. Sometimes they took on the form of kites or flatirons, or had rounded tops on a rectangular base with perhaps an eye hole, to look through when used with combat. The shield was held by a central grip or by straps with some going over or around the user's arm and one or more being held by the hand. Often shields were decorated with a painted pattern or an animal representation to show their army or clan. These designs developed into systematized heraldic devices during the High Middle Ages for purposes of battlefield identification. Even after the introduction of gunpowder and firearms to the battlefield, shields continued to be used by certain groups. In the 18th century, for example, Scottish Highland fighters liked to wield small shields known as targes, and as late as the 19th century, some non industrialized peoples (such as Zulu warriors) employed them when waging wars. In the 20th and 21st century, shields have been used by military and police units that specialize in anti terrorist actions, hostage rescue, riot control and siege breaking.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қалқанның ең ерте түрі – қылыштар, айбалталар мен тоқмақтар сияқты қол қаруларының, немесе тас лақтығыштар мен жебелер сияқты қашықтықтан шабуылдайтын қарулардың соққыларын тоқтатуға арналған қорғаныш құралы болды. Қалқандардың құрылысы уақыт өте келе және әртүрлі жерлерде әлдеқандай өзгерістерге ұшырады. Кейде қалқандар металдан жасалған, бірақ ағаштан немесе жануар терісінен жасалғандары көбірек кездесетін. Сонымен қатар, қамыс және тіпті тасбақа қабықтары да қолданылған. Сақталған көптеген металл қалқандардың көпшілігі, мысалы, қола дәуіріндегі Йетхолм типтес қалқандар немесе темір дәуіріндегі Баттерси қалқаны, практикалық емес, әшекейлік мақсатта жасалған деп есептеледі.

Ежелгі

Көлемі мен салмағы әр түрлі болды. Жылдамдық пен күтпеген шабуылға басымдық беретін жеңіл қаруланған жауынгерлер көбінесе кішкентай немесе жұқа қалқандарды (пельте) алып жүретін. Ал ауыр қаруланған әскерлер денесінің көп бөлігін қорғайтын мықты қалқандармен жабдықталған. Көптеген қалқандардың арқасына іліп тасуға арналған гиге деп аталатын белбеуі болған, оны қолданысқа келмегенде немесе атқа отырғанда пайдалануға болады. б.з.д. 14-13 ғасырларда Египет фараоны Рамзес II-нің жалдамалы әскерлері болған сардтар немесе шарданалар хеттерге қарсы үлкен немесе кішкентай дөңгелек қалқандарды қолданды. Микендік гректер екі түрлі қалқанды пайдаланды: "сегіз пішінді" қалқан және тіктөртбұрышты "мұнара" қалқан. Бұл қалқандар негізінен бидайдан тоқылған қаңқадан жасалып, содан кейін былғарымен нығайтылған. Сегіз пішінді және мұнара қалқандары жауынгердің денесін басынан аяғына дейін жауып, қолма-қол жекпе-жекте жақсы қорғаныс берді. Ежелгі грек гоплиттері қоламен нығайтылған, дөңгелек, тостаған тәрізді ағаш қалқанды қолданды, оны аспис деп атады. Аспис – ежелгі грек қалқандарының ең ұзақ сақталған, танымал және ықпалдысы болды. Спарталықтар асписті грек фалангасын құру үшін пайдаланды. Олардың қалқандары өздерін ғана емес, сол жақтағы серіктерін де қорғады. Дания батпақтарындағы қару-жарақ құрбандықтарынан б.з.д. 350 – 500 жылдарға жататын германиялық ағаш қалқандардың үлгілері сақталған. Ауыр қаруланған рим легионерлері үлкен қалқандарды (скута) алып жүрді, олар жақсырақ қорғаныс берген, бірақ жылдам қимылдауды қиындатқан. Скутум бастапқыда сопақ пішіндес болған, бірақ уақыт өте келе, қисайған жоғарғы және бүйір жақтары кесіліп, ерте Империя легиондарында көбінесе кездесетін тіктөртбұрышты пішінге келді. Римдіктер өз қалқандарын пайдаланып, әскерлердің бүкіл тобын зымырандардан қорғау үшін броньды қорапқа жабатын тортудо деп аталатын формация жасады. Көне қалқандардың көптеген түрлерінде әртүрлі ойықтар болған. Бұл найзаның сабын бекіту үшін жасалған, сол арқылы әскерлердің жақын тұрып, қалқан қабырғасын құруына мүмкіндік берді.

Size and weight varied greatly. Lightly armored warriors relying on speed and surprise would generally carry light shields (pelte) that were either small or thin. Heavy troops might be equipped with robust shields that could cover most of the body. Many had a strap called a guige that allowed them to be slung over the user's back when not in use or on horseback. During the 14th–13th century BC, the Sards or Shardana, working as mercenaries for the Egyptian pharaoh Ramses II, utilized either large or small round shields against the Hittites. The Mycenaean Greeks used two types of shields: the "figure of eight" shield and a rectangular "tower" shield. These shields were made primarily from a wicker frame and then reinforced with leather. Covering the body from head to foot, the figure of eight and tower shield offered most of the warrior's body a good deal of protection in hand to hand combat. The Ancient Greek hoplites used a round, bowl shaped wooden shield that was reinforced with bronze and called an aspis. The aspis was also the longest lasting and most famous and influential of all of the ancient Greek shields. The Spartans used the aspis to create the Greek phalanx formation. Their shields offered protection not only for themselves but for their comrades to their left. Examples of Germanic wooden shields circa 350 BC – 500 AD survive from weapons sacrifices in Danish bogs. The heavily armored Roman legionaries carried large shields (scuta) that could provide far more protection, but made swift movement a little more difficult. The scutum originally had an oval shape, but gradually the curved tops and sides were cut to produce the familiar rectangular shape most commonly seen in the early Imperial legions. Famously, the Romans used their shields to create a tortoise like formation called a testudo in which entire groups of soldiers would be enclosed in an armoured box to provide protection against missiles. Many ancient shield designs featured incuts of one sort or another. This was done to accommodate the shaft of a spear, thus facilitating tactics requiring the soldiers to stand close together forming a wall of shields.

Классикалықтан кейінгі

Ерте орта ғасырдағы еуропалықтардың кең таралған түрі – металл қалқан бастығының айналасында, әдетте бір немесе екі жағынан былғарымен жабылып, кейде металл жиектерімен нығайтылған, жеңіл, жарылмайтын ағаштан (қайын, шырша, қаратал немесе тораңғыл) жасалған қалқандар еді. Мұндай жеңіл қалқандар, әрбір соққыны қалқан бастығымен тосқауылдап, оны жолдан бұруға мүмкіндік беретін күресу стиліне ыңғайлы болды. Нормандар 10-шы ғасырда жоғары жағы дөңгелек, ал төменгі жағы үшкірленген «желкен» пішіндес қалқанды енгізді. Бұл қалқан пайдаланушының аяқтарын қорғауға мүмкіндік берді, ал қалқанның жалпы салмағына көп салмақ қоспады. «Желкен» қалқандары көбінесе қолға міцтей берілетін былғары баулармен жабдықталған. Жай аудармалы және атты әскерлердің екеуі де қолданған бұл қалқан, 12-шы ғасырдың соңына дейін дөңгелек қалқандарды кең таралған таңдау ретінде бірте-бірте ығыстырды. Ал тиімдірек дене бронясының пайда болуы 14-шы ғасырда қалқандардың кішірейіп, толығымен ауыстырылуына әкелді. Дене бронясы жақсарған сайын, рыцарьлардың қалқандары кішірейіп, таныс «жылытқыш» пішіндес қалқанға айналды. «Желкен» және «жылытқыш» пішіндес қалқандардың екеуі де бірнеше қабат ағаштан жасалған, қимасы бойынша жұмсақ қисыққа ие болды. «Жылытқыш» пішіндес қалқанның пішіні бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан символдық геральдикалық қалқанның пішініне ұқсас. Соңында, арнайы пішіндер пайда болды, мысалы, «буш» – оның найза ұстауға арналған ойығы найза жағының жоғарғы бұрышына ойылып жасалған, ол ұрыс немесе турнирде найзаны басқаруға көмектесетін. Орта ғасырлық садақшылар тұрақтарға тіреліп тұратын, еркін тұрған «павиза» деп аталатын қалқандарды қолданды. Уақыт өте келе, кейбір қарулы жаяу әскерлері қозғалғыштық пен екі қолды қаруларды пайдалану үшін қалқандардан бас тартты. Басқа рыцарьлар мен қарапайым сарбаздар «бұқыр» қалқанды қабылдады, бұл «swashbuckler» терминінің пайда болуына себеп болды. Бұқыр – диаметрі 8 мен 16 дюйм (20–40 см) аралығындағы кішкентай дөңгелек қалқан. Бұқыр – металдан жасалған қалқандардың сирек түрлерінің бірі еді. Кішкентай және жеңіл болғандықтан, бұқырды белбеуден іліп алып жүру оңай болды; ол зымырандардан қорғауды аз қамтамасыз етті және тек қолма-қол шайқас үшін қолданылды, онда ол қорғаныс және шабуыл үшін де пайдалы болды. Бұқырдың қолданылуы орта ғасырларда басталды және 16-шы ғасырға дейін жалғасты. Италияда «тарга», «парма» және «ротелла» қалқандарын қарапайым халық, фехтовальщиктер және тіпті рыцарьлар қолданды. Плиталы броняның дамуы қалқанның қажеттілігін жойғандықтан, қалқандарды қолдану азайды. Жеңіл қаруланған әскерлер, қарулы адамдар мен рыцарьлар қалқанды қолдануын тоқтатқаннан кейін де оларды қолдана берді. Оқ-дәрімен жұмыс істейтін қарулар оларды майданда ескіргеннен кейін де қалқандар қолданыла берді. 18-шы ғасырда шотландтық кландар сол кездегі атыс қаруларына қарсы ішінара тиімді болған кішкентай дөңгелек «тарга» қалқандарын қолданды, бірақ олар көбінесе британдық жаяу әскерінің штыктары мен атты әскердің қылыштарына қарсы жақын жердегі шайқастарда қолданылды. 19-шы ғасырда, қару-жараққа қолжетімділігі шектеулі өнеркәсіптік емес мәдениеттер әлі де соғыс қалқандарын қолданды. Зуллу жауынгерлері бір ғана өгіз терісінен жасалған, ағаш арқасымен тірелген, үлкен, жеңіл «Ишлангу» қалқандарын алып жүретін. Бұл қалқан қысқа найза («иклява») және/немесе таяқпен бірге қолданылды. Басқа африкалық қалқандарына Камеруннан «Глагва» және Конгодан «Нгуба» жатады.

Typical in the early European Middle Ages were round shields with light, non splitting wood like linden, fir, alder, or poplar, usually reinforced with leather cover on one or both sides and occasionally metal rims, encircling a metal shield boss. These light shields suited a fighting style where each incoming blow is intercepted with the boss in order to deflect it. The Normans introduced the kite shield around the 10th century, which was rounded at the top and tapered at the bottom. This gave some protection to the user's legs, without adding too much to the total weight of the shield. The kite shield predominantly features enarmes, leather straps used to grip the shield tight to the arm. Used by foot and mounted troops alike, it gradually came to replace the round shield as the common choice until the end of the 12th century, when more efficient limb armour allowed the shields to grow shorter, and be entirely replaced by the 14th century. As body armour improved, knight's shields became smaller, leading to the familiar heater shield style. Both kite and heater style shields were made of several layers of laminated wood, with a gentle curve in cross section. The heater style inspired the shape of the symbolic heraldic shield that is still used today. Eventually, specialised shapes were developed such as the bouche, which had a lance rest cut into the upper corner of the lance side, to help guide it in combat or tournament. Free standing shields called pavises, which were propped up on stands, were used by medieval crossbowmen who needed protection while reloading. In time, some armoured foot knights gave up shields entirely in favour of mobility and two handed weapons. Other knights and common soldiers adopted the buckler, giving rise to the term "swashbuckler". The buckler is a small round shield, typically between 8 and 16 inches (20–40 cm) in diameter. The buckler was one of very few types of shield that were usually made of metal. Small and light, the buckler was easily carried by being hung from a belt; it gave little protection from missiles and was reserved for hand to hand combat where it served both for protection and offence. The buckler's use began in the Middle Ages and continued well into the 16th century. In Italy, the targa, parma, and rotella were used by common people, fencers and even knights. The development of plate armour made shields less and less common as it eliminated the need for a shield. Lightly armoured troops continued to use shields after men at arms and knights ceased to use them. Shields continued in use even after gunpowder powered weapons made them essentially obsolete on the battlefield. In the 18th century, the Scottish clans used a small, round targe that was partially effective against the firearms of the time, although it was arguably more often used against British infantry bayonets and cavalry swords in close in fighting. During the 19th century, non industrial cultures with little access to guns were still using war shields. Zulu warriors carried large lightweight shields called Ishlangu made from a single ox hide supported by a wooden spine. This was used in combination with a short spear (iklwa) and/or club. Other African shields include Glagwa from Cameroon or Nguba from Congo.

Құқық қорғау қалқандары

Әлемдегі көптеген полиция күштері қарулы шабуылдан қорғану үшін қалқандарды әлі де қолданады. Бұл қазіргі заманғы қалқандар көбінесе екі ерекше мақсатқа арналған. Бірінші түрі – тәртіпсіздікке қарсы қалқандар, олар тәртіпсіздікті бақылау үшін қолданылады және металдан немесе поликарбонат Лексан, Макролон немесе боПЕТ Майлар сияқты полимерлерден жасалуы мүмкін. Бұл қалқандар әдетте салыстырмалы түрде үлкен және төмен жылдамдықты снарядтардан, мысалы, тастар мен бөтелкелерден, сондай-ақ ұрықтар мен таяқшалардан қорғайды. Синтетикалық тәртіпсіздікке қарсы қалқандар көбінесе мөлдір болады, бұл қалқанды толыққанды пайдалануға және көруге кедеріс келтірмейді. Сол сияқты, металл тәртіпсіздікке қарсы қалқандарда да көз деңгейінде кішкентай терезе болады. Мұндай қалқандар көбінесе наразылық білдірушілерді бөгеп, «қабырға» құрып тұрып, оларды кері итеруге, сондай-ақ шрапнельдерден, тас-кірпіш сияқты снарядтардан, «молотов коктейлінен» және қолма-қол жекпе-жек кезінде қорғануға қолданылады. Қазіргі заманғы полиция қалқандарының екінші түрі – оққа төзімді баллистикалық қалқан, оны тактикалық қалқан деп те атайды. Бұл қалқандар көбінесе Кевлар сияқты арнайы синтетикалық материалдардан жасалады және оқтан қорғайтын немесе кемінде оққа төзімді болуы тиіс. Қалқандардың екі түрі бар:

IIIA деңгейлі жеңіл қалқандар тапанша оқтарын тоқтатуға арналған. III және IV деңгейлі ауыр қалқандар мылтық оқтарын тоқтатуға арналған. Тактикалық қалқандарда көбінесе оқ атуға арналған тесік болады, соның арқасында қалқанды ұстап тұрған офицер қалқанмен қорғалған күйде қарудан оқ атуға мүмкіндік алады, сондай-ақ оларда оқтан қорғалған шыныдан жасалған қарау терезесі де болады. Олар көбінесе SWAT командалары сияқты арнайы полиция күштерімен, жоғары тәуекелді ұстау және қамау операцияларында, мысалы, кепілдікке алынған адамды құтқару және қылмыстық топтардың бекіністерін бұзу, сондай-ақ терроризмге қарсы операцияларда қолданылады. Полиция қалқандарында көбінесе «POLICE» (немесе «US MARSHALS» сияқты күштің атауы) деген үлкен жазу болады, ол қалқанды пайдаланушының заңды тәртіп сақшысы екенін көрсетеді.