Кіріспе

Тіл білімінде, етістікпен бейнелеу және серікпен бейнелеу – тілдегі етістік тіркестердің қозғалыс жолын немесе қозғалыс мәнерін сипаттаудың типологиялық ерекшеліктері. Кейбір тілдер мұндай айырмашылықты жасайды, ал кейбіреулері жасамайды.

Әдеп және жол

Қозғалыс меңзеуі – белгілі бір етістікпен сипатталатын ерекше қозғалыс түрі, мысалы, жүгіру, домалап құлау, сырғанау, басу, илеу және т.б. Қозғалыс жолы – қозғалыстың бағытын көрсетеді, мысалы, ішке, сыртқа, үстінен өту және т.б. Бұл екі ұғымды етістіктің түбір мағынасының бір бөлігі ретінде немесе етістікке қосымша бөлшек ("спутник") арқылы беруге болады. Меңзеу немесе жол мүлдем айтылмауы да мүмкін. Тілдер, қозғалыс жолы қалай кодталады, соған қарай, етістікке бағытталған немесе спутникке бағытталған деп саналады. Ағылшын тілінде қозғалыс жолын көрсету үшін бөлшектер қолданылады ("ішке шабу", "сыртқа шығу", "төмен құлау"), ал оның етістіктері көбінесе қозғалыс меңзеуін көрсетеді; сондықтан ағылшын тілі – спутникке бағытталған тіл. Ағылшын тіліндегі ерекше жағдайлар көбінесе латын тілінен алынған, мысалы, "шығу", "көтерілу" немесе "кіру". Барлық герман тілдері – спутникке бағытталған тілдер. Сәйкесінше, "сыртқа шығу" неміс тілінде hinausgehen, голланд тілінде uitgaan, ал швед тілінде gå ut болады, мұнда gehen / gaan / gå – "бару" дегенмен, ал hinaus / uit / ut – "сыртқа" дегенмен мағыналас. Осылайша, герман тілдері түрлі қосылыстарды құрай алады, тіпті (неміс) hinaustanzen – "сыртқа билеу" сияқты аз байқалатынын да. Ал, роман тілдерінің барлығы – етістікке бағытталған. Мысалы, испан тілінде entrar, salir, subir, bajar ("ішке кіру", "сыртқа шығу", "жоғары көтерілу", "төмен түсу") сияқты қозғалыс етістіктері жиі қолданылады, олар қозғалыс жолын тікелей көрсетеді және қозғалыс меңзеуін айтпауы немесе оны меңзеу толықтырғышы арқылы білдіруі мүмкін (әдетте, қатыс есім): entró corriendo – "ол жүгіріп кірді", сөзбе-сөз "оның кіруі – жүгіру"; salió flotando – "ол су жүзіп шықты", сөзбе-сөз "оның шығуы – жүзу". "Етістікке бағыттау" және "спутникке бағыттау" терминдері роман және герман тілдерімен ғана шектелмейді. Көптеген тілдерді екі жүйенің біріне жатқызуға болады. Мысалы, етістікке бағыттау түрік, иврит және араб тілдерінде қолданылады. (Соңғысында, dakhala rākiḍan – "ол жүгіріп кірді" дегенді білдіреді, мұндағы толық форма dakhala – "ол кірді", ал қатыс есім rākiḍan – "жүгіру" дегенді білдіреді.) Спутникке бағыттау грек тілінде кең таралған. Кейбір тілдер екі стратегияны да қолданады. Мысалы, парсы тілі негізінен етістікке бағытталған, бірақ dar āmadan (درآمدن, "ішке келу") сияқты қосылыстар да бар, олар dar ("ішке") және āmadan ("келу") сөздерінен құралған.

Ағылшын және француз тілдерінен мысалдар

Роман тілдері, мысалы француз тілі, көбінесе етістікке бағындырылған, ал герман тілдері, мысалы ағылшын тілі, спутниктік болып келеді. Бұл қозғалыс оқиғаларын бейнелегенде, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар әдетте қозғалыс тәсілін етістікте көрсетеді, ал француз тілінде сөйлейтін адамдар (итальян, португал және испан тілінде сөйлейтін адамдар сияқты) көбінесе жолды етістікте көрсетеді, ал қозғалыс тәсілін мүлдем жіберіп алады немесе оны тәсіл толықтырысы арқылы көрсетеді. Мысалы, "Ол бөлмеге жүгіріп кірді" деген сөз әдетте Il est entré dans la pièce деп аударылады, тек кейде ғана Il est entré dans la pièce en courant ("ол бөлмеге жүгіріп кірді") болады. Бұл, біріншіден, француз тілінде етістік ағылшын тіліндегідей әдетте қозғалыс тәсілін білдірмейді; егер тәсіл білдірілсе, ол тәсілдің толықтырысы (немесе, дәлірек айтқанда, тәсілдегі қосымша) арқылы көрсетіледі: en courant ("жүгіріп"). Сондықтан, мінез-құлықты көрсету керек пе, көрсетпеу керек пе деген сұрақ туындайды. Оны анықтау әрқашан оңай емес, бірақ мінез-құлықты өзінен-өзі түсінілетін және контекстен шығаруға болатын жағдайда көрсетілмейді; мінез-құлықты көрсету табиғи емес болып көрінеді. Осылайша, "Ол бөлмеге жүгірді" дегенді Il est entré dans la pièce en courant деп аударуға болады, себебі бөлмеге жүгіру сәл ерекше, сондықтан оны атап көрсету керек, бірақ "Ол бөлмеге кірді" дегенді Il est entré dans la pièce à pied ("аяқпен") немесе en marchant ("жүріп") деп аудару ерекше болып көрінеді, өйткені ол бөлмеге кірудің әдеттегі тәсіліне назар аударады. Бұл ағылшын тілінде "ол бөлмеге жаяу кірді" дегенге ұқсас. Тек қана жүру ерекше немесе маңызды деп есептелетін жағдайда, мысалы, мүгедек адам туралы сөйлескенде, оның бөлмеге "келгені" маңызды деп саналуы мүмкін. Сол сияқты, "Мен Лондонға ұшамын" деп айту ұшақта ағылшын тілінде қалыпты, бірақ француз тілінде Je vole ("Мен ұшамын") деп айту сол жағдайда ерекше болып көрінеді: біріншіден, өйткені етістік әдетте мінез-құлықты білдірмейтін жерде, сонымен қатар Франциядан Лондонға ұшу – кең таралған саяхаттау тәсілі. Бұл қосымшаны таңдауға және әсіресе сөз тіркесін таңдауға да әсер ететінін білдіреді: ағылшын тілінде жолды білдіретін бөлшек немесе сөз тіркесі ("спутник") динамикалық сөз тіркесін қолдана отырып: "(кіру) ішке (бөлмеге)", "(ұшу) (Лондонға)", ал француз тілінде жолды әдетте етістік көрсетеді. À ("to, at, in") сияқты сөз тіркестері статикалық мағынада (Je suis à Paris/"Мен Париждемін") және динамикалық мағынада (Je vais à Paris/"Мен Парижге барамын") қолданылуы мүмкін. Егер етістік динамикалық болса және бағытталған қозғалысты білдірсе (ішкі бағыты бар қозғалыс), à қозғалысты білдіре алады (Je vais à Paris). Егер жоқ болса, мысалы, voler ("ұшу"), ол қозғалыс тәсілін білдіреді, бірақ бағытталмаған қозғалыс емес, à көбінесе статикалық, емес динамикалық түсіндіруге бейім: je vole à Paris "Мен Парижге ұшамын" дегенді білдіреді, "Мен Парижге ұшамын" дегенді білдірмейді. Француз тілінде ағылшын тілінен тікелей аударылғандай бірдей құрылымды қолдану екі есе жаңылыстырушы болуы мүмкін, өйткені етістік пен сөз тіркесі де ерекше болып көрінеді; Je vais à ("Мен бара жатырмын") немесе Je suis en route ("Мен жолдамын") vers/pour Paris ("Парижге қарай / Парижге") мағынасы әлдеқайда анық.

Қарсылық және оның шектеулері

Тілдерді әдетте "әрекеттік шеңбер" / "спутниктік шеңбер" деп жіктеуге болады, бірақ бұл бір-бірін толықтырмайтын жіктеме емес. Тілдер екі стратегияны да қолдана алады, мысалы, ағылшын тілінде "кіру", "көтерілу" және "шығу" сияқты латын тілінен алынған етістіктерде байқалады. Жол мен амалды бірдей етістіктермен көрсететін, теңдес шеңберлі тілдердің бар екені айтылған (Slobin 2004). Мысалы, бұл қытай тіліне де қатысты болуы мүмкін. Көптеген американдық тілдерде, мысалы, құрылысы жойылған Ацугеви тілінде, қозғалыс етістіктері жолға немесе амалға қарай таңдалмайды. Керісінше, қозғалыс етістіктері қозғалатын немесе қоздырылатын нысанның түріне байланысты болады.