Дауыстық өзгерістер: Жұмсару құбылысы

Кіріспе

Консонанттық дыбыс өзгерісі

Тіл білімінде лениция – дауыссыздарды өзгертіп, оларды әуендірек ететін дыбыс өзгерісі. Лениция сөзінің өзі "жұмсарту" немесе "әлсіздету" (латынша lēnis 'әлсіз') дегенді білдіреді. Лениция синхронды түрде (тілдің белгілі бір уақыттағы жағдайында) және диахронды түрде (тіл уақыт өте келе өзгеретін кезде) кездесе алады. Лениция дауыссызды дауысты ету, дауыссыздың тоқтауын жеңілдету, артикуляция орнын жоғалту (дебуккализация деп аталатын құбылыс, ол дауыссызды комекші дыбысқа айналдырады, мысалы /h/ немесе /ʔ/) немесе тіпті дауыссыздың толығымен жоғалуы сияқты өзгерістерді қамтиды. Синхронды леницияның мысалы американдық ағылшын тілінің көптеген түрлерінде кездеседі: «wait» сөзінің /t/ дыбысы байланысты формадағы «waiting» сөзіндегі /ɾ/ дыбысына айналады. Испан тілінің кейбір түрлерінде сөз соңындағы /d/ дыбысының дебуккализациясы байқалады, сондықтан «estamos» («біз») сөзі басқаша айтылады. Диахронды леницияның мысалы роман тілдерінде кездеседі, онда латынша «patrem» («әке», жайылма жағдайы) итальян және испан тілдерінде «padre» (соңғысы синхронды түрде /p/ → /b/) болып өзгерген, ал каталон, француз және португал тілдерінде тарихи /p/ дыбысы толығымен жойылған. Кейбір тілдерде лениция грамматикалық процеске айналып, дауыс өзгерісіне ұласады, яғни оны енді фонологиялық орта емес, синтаксистік немесе морфологиялық орта анықтайды. Мысалы, валли тілінде «cath» («мысық») сөзі /k/ дыбысымен басталады, бірақ анықталған «y» артиклінен кейін /k/ дыбысы /g/ дыбысына өзгереді: «the cat» валли тілінде «y gath» болып айтылады. Бұл тарихи түрде дауысты аралық леницияның нәтижесі, бірақ көпше түрінде лениция болмайды, сондықтан «the cats» «y cathod» болып айтылады, ал емес *«y gathod». Осылайша, «y gath» сөзіндегі /k/ дыбысының /g/ дыбысына өзгеруіне сөз тіркесінің синтаксисі себеп, ал емес дауыссыздың қазіргі фонологиялық орны. Леницияның кері процесі – фортиция, дауыссызды «күштірек» ететін дыбыс өзгерісі, оның таралуы шектеулі, бірақ бретон және корнуолл тілдерінде фортицияны көрсететін «қатты мутация» түрлері бар.

In linguistics, lenition is a sound change that alters consonants, making them more sonorous. The word lenition itself means "softening" or "weakening" (from Latin lēnis 'weak'). Lenition can happen both synchronically (within a language at a particular point in time) and diachronically (as a language changes over time). Lenition can involve such changes as voicing a voiceless consonant, causing a consonant to relax occlusion, to lose its place of articulation (a phenomenon called debuccalization, which turns a consonant into a glottal consonant like or ), or even causing a consonant to disappear entirely. An example of synchronic lenition is found in most varieties of American English, in the form of tapping: the of a word like wait is pronounced as the more sonorous in the related form waiting Some varieties of Spanish show debuccalization of to at the end of a syllable, so that a word like estamos "we are" is pronounced An example of diachronic lenition can be found in the Romance languages, where the of Latin patrem ("father", accusative) has become in Italian and Spanish padre (the latter weakened synchronically → ), while in Catalan pare, French père and Portuguese pai historical has disappeared completely. In some languages, lenition has been grammaticalized into a consonant mutation, which means it is no longer triggered by its phonological environment but is now governed by its syntactic or morphological environment. For example, in Welsh, the word cath "cat" begins with the sound , but after the definite article y, the changes to : "the cat" in Welsh is y gath. This was historically due to intervocalic lenition, but in the plural, lenition does not happen, so "the cats" is y cathod, not *y gathod. The change of to in y gath is thus caused by the syntax of the phrase, not by the modern phonological position of the consonant
The opposite of lenition, fortition, a sound change that makes a consonant "stronger", is less common, but Breton and Cornish have "hard mutation" forms which represent fortition.

Түрлері

Лениция - бұл кейде артикуляция орнындағы шағын өзгерістермен бірге, артикуляция тәсіліндегі өзгерістерді қамтиды. Екі негізгі лениция жолы бар: ашылу және соноризация. Екі жағдайда да күшті дыбыс әлсіздейді. Леницияны дыбыстық иерархиядағы аз сонориялыдан көп сонориялыға немесе күш иерархиясындағы күштіден әлсізге қарай қозғалыс ретінде қарастыруға болады. Төмендегі мысалдарда үлкенірек белгі (> ) бір дыбыстың екіншісіне өзгеруін көрсетеді. Белгісі (> ) дыбыстың өзгеруін білдіреді. Палаталдану дыбыстық өзгеруі кейде леницияны қамтиды. Леницияға глоттализация немесе эжективті артикуляцияның жоғалуы сияқты бір ерекшеліктің жоғалуы кіруі мүмкін: немесе > . Төмендегі кестелер леницияға қатысты жиі кездесетін дыбыстық өзгерістерді көрсетеді. Кейбір жағдайларда лениция дыбыстық өзгерістердің бірін жіберіп кетуі мүмкін. Үнсіз тоқылдақ > фрикативті өзгерісі, үнсіз тоқылдақ > аффрикат > фрикативті өзгерістер тізбесінен гөрі жиі кездеседі.

Аралас

Кейде леницияның нақты бір мысалы ашылу және соноризация процестерін біріктіреді. Мысалы, дауыссыз дыбыс spirantize немесе -ға ашылып, содан кейін дауыстанып немесе соноризацияланып -ға айналуы мүмкін. Канад және американ ағылшын тілдерінде лениция байқалады, онда - және - дыбыстары бастапқы позицияда болмағанда және соңынан әсер етілмеген дауысты келгенде, тіл ұшымен соққыға (flapping) айналады. Мысалы, rate және raid сөздері er жұрнағымен бірге деп айтылады. Көптеген британдық ағылшын диалектілерінде тек - дыбысына әсер ететін басқа бір лениция процесі жүзеге асырылады: > (T glottalization қараңыз). Орталық және Оңтүстік Италиядағы итальян тілінде бірнеше лениция түрлері бар, олардың ең көп тарағаны – дауыстылар арасындағы - дыбысының - дыбысына айналуы: post pausal cena 'кешкі ас', бірақ post vocalic la cena 'кешкі ас'; Лучано есімі, құрылымы бойынша , әдетте деп айтылады. Тосканада - дыбысы да дауыстылар арасында осылай айтылады, ал Орталық Тоскананың типологиялық сөйлеуінде дауыссыз жабық дыбыстар осы позицияда сәйкесінше , деп айтылады, мысалы, → 'үй', → 'шұңқыр'.

Диакроникалық

Диахроникалық лениция, мысалы, латын тілінен испан тіліне ауысуда кездеседі, онда дауысты үнсіз тоқталымдар алдымен олардың дауысты әріптеріне, кейіннен шамалас дыбыстарға немесе фрикативтерге ауысады: vita > vida, lupa > loba, caeca > ciega, apotheca > bodega. Бұл өзгерістердің бір кезеңі фонетикалық шеңберден шығып, фонологиялық қайта құрылымға айналды, мысалы, > (итальян тіліндегімен салыстырыңыз, онда фонологиялық мәртебесі өзгермейді). Бұл өзгеріс алофоникалық түсіндірулерде синхрондық болып табылады: мысалы, «wine» сөзі үзілістен кейін жазылады, бірақ «of wine» сияқты дауысты үнсіздер арасында жазылады; сондай-ақ, → Кельт тілдерінде де ұқсас даму болды, онда екі рет қайталанбаған дауысты үнсіздер лениция арқылы олардың сәйкес әлсіз әріптеріне айналдырылды (әдетте тоқталымдар фрикативтерге, ал жақсы және дірілдемелі дыбыстар әлсіз жақ дыбыстарына және соққыларға айналдырылды), және дауыссыз тоқталымдар дауысты болып өзгерді. Мысалы, индоевропалық * тіліндегі * «адамдар» сөзіндегі дауысты үнсіздер протокельт тілінде toutā, примитивті ирланд тілінде *tōθā, көне ирланд тілінде túath болып өтті, ал соңында көптеген ирланд және кейбір шотланд диалектілерінде дебюкализацияға ұшырады, Орталық Оңтүстік Ирландияда ауысым болды, ал кейбір қазіргі ирланд және қазіргі шотланд гаэль диалектілерінде толық жойылды, осылайша герман тілдеріндегі тарихи леницияның мысалы латын және ағылшын тіліндегі туыс сөздерде көрінеді, мысалы, pater, tenuis, cornu және father, thin, horn. Латын сөздері бастапқы тоқталымдарды сақтады, олар Гримм заңы бойынша ескі герман тілінде фрикативтерге айналды. Бірнеше ғасырдан кейін жоғарғы неміс тіліндегі дыбыстық өзгерістер ескі жоғарғы неміс тілінде екінші лениция толқынына әкелді, негізінен дауысты үнсіздерден кейін, мысалы, ағылшын-неміс тіліндегі ripe, water, make және reif, Wasser, machen сөздерінде көрінеді. Бұл сөз тіркестерінің қайта құрылуын қамтитын терең өзгеріс болғанымен, латын тілінен испан тіліне ауысудағы сияқты екі рет қайталанатын үнсіздердің жеңілдетілуі, мысалы, cuppa > 'cup' көбінесе леницияның бір түрі ретінде қарастырылады (итальян тіліндегі екі рет қайталанатын үнсіздерді сақтаумен салыстырыңыз).

Diachronic lenition is found, for example, in the change from Latin into Spanish, in which the intervocalic voiceless stops first changed into their voiced counterparts , and later into the approximants or fricatives : vita > vida, lupa > loba, caeca > ciega, apotheca > bodega. One stage in these changes goes beyond phonetic to have become a phonological restructuring, e. g. > (compare in Italian, with no change in the phonological status of ). The subsequent further weakening of the series to phonetic , as in is diachronic in the sense that the developments took place over time and displaced as the normal pronunciations between vowels. It is also synchronic in an analysis of as allophonic realizations of : illustrating with , 'wine' is pronounced after pause, but with intervocalically, as in 'of wine'; likewise, →
A similar development occurred in the Celtic languages, where non geminate intervocalic consonants were converted into their corresponding weaker counterparts through lenition (usually stops into fricatives but also laterals and trills into weaker laterals and taps), and voiceless stops became voiced. For example, Indo European intervocalic * in * "people" resulted in Proto Celtic toutā, Primitive Irish *tōθā, Old Irish túath and ultimately debuccalisation in most Irish and some Scottish dialects to , shift in Central Southern Irish to , and complete deletion in some Modern Irish and most Modern Scots Gaelic dialects, thus
An example of historical lenition in the Germanic languages is evidenced by Latin English cognates such as pater, tenuis, cornu vs. father, thin, horn. The Latin words preserved the original stops, which became fricatives in old Germanic by Grimm's law. A few centuries later, the High German consonant shift led to a second series of lenitions in Old High German, chiefly of post vocalic stops, as evidenced in the English German cognates ripe, water, make vs. reif, Wasser, machen. Although actually a much more profound change encompassing syllable restructuring, simplification of geminate consonants as in the passage from Latin to Spanish such as cuppa > 'cup' is often viewed as a type of lenition (compare geminate preserving Italian ).

Орфографиялық

Қазіргі кельт тілдерінде "фрикциялық" типтегі лениция әдетте лениттелген әріпке h әрпін қосу арқылы белгіленеді. Мысалы, валли тілінде c, p және t әріптері "аспираттық мутация" (carreg, "тас" → ei charreg "оның тасы") нәтижесінде ch, ph, th болып өзгереді. Маңғол тілінің орфографиясы бұл ережеден өзгеше, көбірек фонетикалық болып келеді, бірақ кейбір жағдайларда этимологиялық принциптер қолданылады. Гель жазуында фрикциялық лениция (әдетте жай ғана лениция деп аталады) әсер еткен дауыссыздың үстіне нүкте қою арқылы көрсетіледі, ал рим жазуында конвенция бойынша дауыссыз әрпіне h әрпін жалғау арқылы леницияланғанын білдіреді. Осылайша, ṁáṫair мháthair-ге тең. Орта ирланд қолжазбаларында s және f әріптерінің ленициясы жоғарыдағы нүктемен, ал p, t және c әріптерінің ленициясы кейін қосылған h әрпімен көрсетілген; басқа әріптердің ленициясы орфографияда тұрақты көрсетілмеген. Дауыстық лениция бритон тілдерінде әріп алмасу арқылы бейнеленеді, мысалы, валли тілінде carreg, "тас" → y garreg, "сол тас". Ирланд орфографиясында бұл "әлсіз" дауыссызды (бейнелі) "күшті" дауыссызбен бірге жазу арқылы көрсетіледі: peann, "қалам" → ár bpeann "біздің қаламымыз", ceann, "бас" → ár gceann "біздің басымыз" (соноризация дәстүрлі түрде ирланд грамматикасында "эклипсис" деп аталады). Назализация көптеген шотланд гэль диалектілерінде де кездеседі, бірақ ол орфографияда көбінесе көрсетілмейді, себебі ол синхронды (кейбір дауыстардың келесі дыбысқа әсерінен туындайтын нәтиже), диахронды ирланд типтегі соноризациядан (тарихи дауыстардан кейін) өзгеше. Мысалы, taigh "үй" → an taigh "сол үй".

Қоңыраулар жіктелуі

Финн тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың өзгерісі де леницияның бір түрі болып табылады. Мысал ретінде фин тілінен алынған егіз дауыссыз дыбыстарды қарастыруға болады, онда егіз дауыссыз дыбыстар дауыстылығын немесе дауыссыздығын сақтай отырып, қарапайым дауыссыз дыбыстарға айналады (мысалы, katto → katon, dubbaan → dubata). Сонымен қатар, дауыссыз дыбыстардың бүкіл топтары леницияға ұшырауы мүмкін, мысалы, Votic тілінде дауыссыз топтар дауысты болады, мысалы, itke "жолаулау" → idgön. Егер тілде дауыссыз тоқталымдардан басқа кедергі тудыратын дыбыстар болмаса, басқа да дыбыстар кездеседі, мысалы, фин тілінде леницияланған түрі хронемалармен, жуық дауыстармен, соққылармен немесе тіпті дірілдермен бейнеленеді. Мысалы, фин тілінде бұрын спирантизацияның толық жиынтығы болған, бірақ олар ұқсас дыбыстардың пайдасына жоғалған. Оңтүстік Остроботния, Тавастия және фин тілінің оңтүстік-батыс диалектілерінде көбінесе , альвеолалық тоқталымның альвеолалық дірілге синхронды ленициясына ие. Сонымен қатар, бір фонема дауыстының алдында ассибиляцияға ұшырайды, мысалы, түбір vete "су" → vesi және vere. Мұнда vete - түбір, vesi - оның атау септігі, ал vere - дауыссыз дыбыстардың өзгерісінен пайда болған бір түбір.

Қалдық

Фортиция – леницияның қарама-қарсысы: дауыссыз дыбыстың өзгеруі, онда дауыссыз дыбыс әлсіз саналатынынан күшті саналатынына ауысады. Әлем тілдерінде фортиция ленициядан сирек кездеседі, бірақ сөз басындағы және сөз соңдағы фортиция жиі кездеседі. Мысалы, итальян тілінде сөз басындағы фортицияның көптеген тұрақты мысалдары бар, тарихи түрде (лат. Januarius бастапқысы > gennaio, with) және синхронды түрде (мысалы, "үй" → бірақ "үйде" →). Каталан тілі – диахронды түрде сөз соңын жұмсартуға ұшыраған (frigidus > > fred) көптеген роман тілдерінің бірі. Консонанттық топтардағы жақ консонанттарымен (лат. populus > poble немесе ) фортиция каталан тілінде де кездеседі. Сөз ортасында, фортиция көптеген роман тілдерінде кездеседі, итальяндық жерлердегі көптеген диалектілерде немесе испан тілінің кейбір түрлеріндегідей.

Жалпы сілтемелер

Краули, Терри (1997). Тарихи лингвистикаға кіріспе. Үшінші басылым. Оксфорд университеті баспасы.