Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көптеген мәңгі жасыл қылқан жапырақты өсімдіктер туыстары бар.
Several genera of evergreen conifers
Купресс – Кипресс тұқымдасына жататын, «кипресс» деген ортақ атауға ие бірнеше туыстың бірі. Ол полифилетикалық топ деп есептеледі. Генетикалық және морфологиялық талдауларға сүйенсек, Cupressus туысы Cupressoideae кіші тұқымдасына жатады. «Кипарис» деген ортақ атау көне француз тіліндегі "cipres" сөзі арқылы латын тіліндегі "cyparissus" сөзінен келген, ал ол грек тіліндегі κυπάρισσος (kypárissos) сөзінің латыншасы.
Cupressus is one of several genera of evergreen conifers within the family Cupressaceae that have the common name cypress; for the others, see cypress. It is considered a polyphyletic group. Based on genetic and morphological analysis, the genus Cupressus is found in the subfamily Cupressoideae. The common name "cypress" comes via the Old French cipres from the Latin cyparissus, which is the latinisation of the Greek κυπάρισσος (kypárissos).
Сипаттама
Кипарис – биіктігіне жететін мәңгі жасыл ағаштар немесе ірі бұталар. Жапырақтары қабықша тәрізді, 2–6 мм ұзындықта, қарама-қарсы декуссатты жұптарда орналасқан және үштен бес жылға дейін сақталады. Екі жылға дейінгі жас өсімдіктерде жапырақтары ине тәрізді, 5–15 мм ұзындықта болады. Шишалары 8–40 мм ұзындықта, шар немесе жұмыртқа тәрізді, 4-тен 14 қабатқа дейін, қарама-қарсы декуссатты жұптарда орналасқан; олар тозаңданудан кейін 18–24 айда піседі. Тұқымдары кішкентай, 4–7 мм ұзындықта, екі тар қанатты, тұқымның әр жағында бірер қанаттан болады. Көптеген түрлер орман өрттеріне бейімделген, ата-ана ағаштары өрттен қырылғанға дейін тұқымдарын көп жылдар бойы жабық шишаларда сақтайды; содан кейін тұқымдар өрттен кейін бос қалған күйген жерге таралады. Басқа түрлерде шишалар піскенде ашылып, тұқымдар шығарылады.
Cypress are evergreen trees or large shrubs, growing to tall. The leaves are scale like, 2–6 mm long, arranged in opposite decussate pairs, and persist for three to five years. On young plants up to two years old, the leaves are needle like and 5–15 mm long. The cones are 8–40 mm long, globose or ovoid with 4 to 14 scales arranged in opposite decussate pairs; they are mature in 18–24 months from pollination. The seeds are small, 4–7 mm long, with two narrow wings, one along each side of the seed. Many of the species are adapted to forest fires, holding their seeds for many years in closed cones until the parent trees are killed by a fire; the seeds are then released to colonise the bare, burnt ground. In other species, the cones open at maturity to release the seeds.
Тарату
Қазіргі күйінде, бұл кипаристер негізінен жылы және орташа белдеулі аймақтардағы шашыраңқы жерлерде өседі, олар Солтүстік жарты шарда орналасқан, соның ішінде Солтүстік Американың батысы, Орталық Америка, Солтүстік-Батыс Африка, Таяу Шығыс, Гималай, Оңтүстік Қытай және Солтүстік Вьетнамды қамтиды. Басқа қылқан жапырақты өсімдіктер сияқты, оларды кең көлемде өсіру әлемнің саябақтары мен бақшаларында кездесетін әртүрлі пішіндерге, өлшемдерге және түстерге әкелді.
As currently treated, these cypresses are native to scattered localities in mainly warm temperate regions in the Northern Hemisphere, including western North America, Central America, northwest Africa, the Middle East, the Himalayas, southern China and northern Vietnam. As with other conifers, extensive cultivation has led to a wide variety of forms, sizes and colours, that are grown in parks and gardens throughout the world.
Өсіру
Кипарис ағашының көптеген түрлері паркте саздандыру үшін және Азияда ғибадатханалардың төңірегінде өсіріледі; кейбір аймақтарда кеңінен өсірілуіне байланысты оның табиғи таралуын анықтау қиын. Ағаш өндірісі үшін де кейбір түрлері қолданылады, олардың ағашы өте берік болады. Бау-бақшаларда жиі қолданылатын, тез өсетін Лейланд гибридтік кипарисі (Cupressus × leylandii) ата-анасының біреуін осы туыстан (Cupressus macrocarpa, Monterey cypress) алады; екінші ата-анасы, Callitropsis nootkatensis (Nootka cypress), кейде осы туысқа немесе жеке Xanthocyparis туысына жатқызылады, бірақ бұрын көбінесе Chamaecyparis туысына жатқызылған.
Many species of cypress are grown as decorative trees in parks and, in Asia, around temples; in some areas, the native distribution is hard to discern due to extensive cultivation. A few species are grown for their timber, which can be very durable. The fast growing hybrid Leyland cypress (Cupressus × leylandii), much used in gardens, draws one of its parents from this genus (Cupressus macrocarpa, Monterey cypress); the other parent, Callitropsis nootkatensis (Nootka cypress), is also sometimes classified in this genus, or else in the separate genus Xanthocyparis, but in the past more usually in Chamaecyparis.
Мәдени сілтемелер
Грек мәдениетінде кипарис ағашы құдайларға қасиетті деп есептелген, ал қазір ол қайғының белгісі ретінде қолданылады. Туқымның аты Аполлон жақын көрген Кипариссос есімінен шыққан, ол бір бұғыға өте байланысты болған және аң аулау кезінде оны қателікпен өлтіріп қойған. Аполлон оның қайғысын жеңілдету үшін ұл баласын өсімдікке айналдырған. Рим дәуірінен бастап, бүгінгі күнге дейін қайғымен байланысы сақталып келеді, сондай-ақ, практикалық себептері де бар: кипарис тамырлары тік бойымен жерге сіңіп, жақын маңайға ғана таралады, жерленген жерлерге зиян келтірмейді.
It was believed in the Hellenic culture that the cypress tree was sacred to the gods and it is now used as an emblem of grief. The name of the genus comes from Cyparissos, a young man loved by Apollo, very attached to a deer which he ended up killing by mistake during a hunting trip. To ease the pain Apollo transformed the boy into a plant. The association with mourning continued in Roman times, up to the present day, also for a practical reason: the roots of the cypress are straight into the ground, and expand slightly laterally, not damaging the burials.
Таксономия
Купресс туысының Жаңа дүниедегі түрлері туралы көптен бері маңызды күмәндер болған, және бірнеше зерттеулер оларды Ескі дүниедегі түрлерден бөлек, жеке клада құрайтынын көрсеткен. 2021 жылғы молекулалық зерттеуде Купресс туысының Juniperus туысына ең жақын туыс екені анықталды, ал батыс түрлері (Callitropsis және Hesperocyparis деп жіктеледі) Xanthocyparis туысына ең жақын туыс екені анықталды.
There has long been significant uncertainty about the New World members of Cupressus, with several studies recovering them as forming a distinct clade from the Old World members. A 2021 molecular study found Cupressus to be the sister genus to Juniperus, whereas the western members (classified in Callitropsis and Hesperocyparis) were found to be sister to Xanthocyparis.
Филогения
Сталл және авторлар. 2021 жыл.
Stull et al. 2021
Түрлер
Бұл туыстың ішіндегі танылған түрлердің саны, қай дереккөзді пайдаланғанына қарай, 16-дан 25-ке дейін немесе одан да көп болуы мүмкін, себебі көптеген популяциялары шағын және оқшауланған, және оларға түр, түрше немесе сорт статусы берілгені жөн бе, оны анықтау қиын. Қазіргі тенденция танылған түрлер санын азайтуға қарайды; егер тар түрлер тұжырымы қабылданса, төмендегі тізімде көрсетілген сорттар да жеке түрлер ретінде мойындалуы мүмкін. Туыстың болашақта бөліну мүмкіндігі туралы мәліметтерді Жаңа әлем түрлерінен (төменде) қараңыз.
The number of species recognised within this genus varies sharply, from 16 to 25 or more according to the authority followed, because most populations are small and isolated, and whether they should be accorded specific, subspecific or varietal rank is difficult to ascertain. Current tendencies are to reduce the number of recognised species; when a narrow species concept is adopted, the varieties indented in the list below may also be accepted as distinct species. See also the New World species (below) for a likely split in the genus in the future.