Кіріспе
Ұйымды басқаратын офицер; әдетте әскери ұйымдарда қолбасшыдан кейінгі екінші лауазымдағы адам. Атқарушы офицер – ұйымның толық немесе бір бөлігін басқаруға жауапты тұлға, бірақ осы лауазымның нақты міндеттері ұйымға қарай өзгереді. Көптеген әскери және полиция күштерінде атқарушы офицер, немесе "XO" қолбасшы офицерге тікелей бағынады. XO әдетте күнделікті жұмысты басқарумен айналысады, бұл қолбасшыға стратегиялық мәселелерге және бөлімнің келесі қадамдарын жоспарлауға назар аударуға мүмкіндік береді.
An executive officer is a person who is principally responsible for leading all or part of an organization, although the exact nature of the role varies depending on the organization. In many militaries and police forces, an executive officer, or "XO", is the second in command, reporting to the commanding officer. The XO is typically responsible for the management of day to day activities, freeing the commander to concentrate on strategy and planning the unit's next move.
Әкімшілік құқық
Негізгі атқарушы лауазымды тұлғалар мен екінші дәрежедегі атқарушы лауазымды тұлғалар арасында нақты шекара болмаса да, басты лауазымды тұлғалар – АҚШ үкіметінің атқарушы тармағындағы жоғары деңгейдегі лауазымды адамдар, мысалы, тәуелсіз агенттіктердің бөлім басшылары. "Хэмфридің орындаушысы АҚШ-қа қарсы" ісінде (295 U. S. 602, 1935), Сот атқарушы лауазымды тұлғалар мен заң шығару немесе сот функцияларын атқаратын лауазымды тұлғалар арасындағы айырмашылықты былай түсіндірді: алғашқылары президенттің қалауы бойынша қызмет етеді және олар президенттің қалауынша қызметтен алынуы мүмкін. Екіншілері тек Конгресс қабылдаған заңдық талаптарға сәйкес процедуралар бойынша ғана қызметтен алынады. Соттың шешімі бойынша, Федералды сауда комиссиясы басқа да өкілеттіктерге ие болғандықтан, заң шығарушы орган болып табылады, демек президент саяси себептермен FTC мүшесін жұмыстан босата алмайды. Конгресс атқарушы функцияларды жүзеге асыратын лауазымды тұлғаларды (Bowsher v. Synar) қызметтен босату құқығын сақтай алмайды. Дегенмен, заңдар таза атқарушы функция емес болса (Хэмфридің орындаушысы), бірақ таза атқарушы лауазымды тұлғаны (Myers v. United States, 272 U. S. 52, 1926) қызметтен босатуды шектей алмайды. Стандарт – бұл шектеу "президенттің конституциялық міндетін орындау қабілетіне кедергі келтіре ме" (Morrison v. Olson, 487 U. S. 654, 1988) болып табылады.
Корпоративтік құқық және басқа да заңды бірлестіктер
Бизнесте атқарушы лауазымды тұлғалар әдетте корпорацияның жоғары лауазымды қызметкерлері болып табылады, олардың ең танымал түрі – бас атқарушы директор (бас директор). Анықтамасы әртүрлі; мысалы, Калифорния корпоративтік ашықтатау заңы «атқарушы лауазымды тұлғаларды» директорлар кеңесінде отырмайтын ең көп сыйақы алатын бес лауазымды тұлға ретінде анықтайды. Көптеген сақтандыру полистерінде атқарушы лауазымды тұлға корпорация жағдайында кез келген төраға, бас атқарушы директор, бас қаржы директоры, бас операциялық директор, президент немесе бас кеңесшіні білдіреді. Жеке кәсіпкерлік жағдайында атқарушы лауазымды тұлға – жеке кәсіпкер. Серіктестік жағдайында атқарушы лауазымды тұлға басқарушы серіктес, аға серіктес немесе әкімшілік серіктес болып табылады. Шешікті жауапкершілігі бар компания жағдайында атқарушы лауазымды тұлға кез келген мүше, менеджер немесе лауазымды тұлға болып табылады. Қайырымдылық/ерікті сектор/коммерциялық емес ұйымдарда атқарушы лауазымды тұлғалар (жүргізушілер) ұйымның күнделікті шешімдерін қабылдауға тағайындалған адамдар болып табылады. Бұл әдетте басқару кеңесі жасаған ресми тағайындау. Нақты жауапкершіліктер мен қолданылу аясы әртүрлі және әдетте басқару құжатында көрсетіледі.
Әскери
Кейбір әскери күштердің бөлімшелерінде атқарушы офицер екінші командир болып табылады және командалық офицерге (CO) есеп береді. Құрлықтағы көптеген әскери қызметтерде (АҚШ армиясынан басқа, онда атқарушы офицер белгілі бір бөлімшелердің екінші командирі) немесе бірлескен әскери ұйымдарда атқарушы офицер басқару лауазымына қарағанда әкімшілік штабтық лауазым болып табылады. Осы лауазымдардағы атқарушы офицерлер (XO) әдетте командирге немесе командирдің орынбасарына (немесе бірлескен штабтар мен бірлескен командалар жағдайында директорға) күнделікті іс-шараларды басқару арқылы көмектеседі, мысалы, жоғары лауазымды офицердің кестесін басқару, құжаттарды немесе басқа да материалдарды қарау және жоғары лауазымды офицердің әкімшілік қолдау қызметкерлерін бақылау. Авиакомпаниялардағы жекелеген активтерді басқару әскери терминологиядан алынған, онда атқарушы офицер немесе бірінші офицер ұшақтың екінші командирі болып табылады. Қатты қанатты ұшақта бірінші офицер оң жаққа отырады, ал айналмалы қанатты ұшақта сол жаққа отырады. Авиакомпанияның жалпы басқаруы жоғарыдағы корпоративтік мысалға көбірек сәйкес келеді.
Үндістан
"Атқарушы офицер" термині Үндістан әскери-теңіз күшінде қолданылады. EXO деп қысқартылатын бұл офицер кеме немесе жағажайлық мекеменің бастығынан кейінгі екінші лауазымдағы адам болып табылады. Үндістан армиясында осы лауазымға "екінші қолбасшы" (2IC) деген атау беріледі.
Ұлыбритания
XO термині британдық армияның немесе Корольдік теңіз жаяу әскерінің көп бөлігінде қолданылмайды, онда командалық екінші (2i/c) атағы ресми тағайындама ретінде қолданылады. Дегенмен, бұл лауазым Корольдік артиллерияның кейбір мамандандырылған полктерінде кездеседі, онда міндеттері әртүрлі болады. Корольдік әуе күшінде XO термині офицерлер мен қатардағы әскерилер арасында бейресми түрде қолданылады, бұл командалық екінші офицерді білдіреді. Алайда, ол Корольдік теңіз флотында ресми түрде қолданылады. Шағын кемелерде, мысалы, су асты кемелері мен фрегаттарда, атқарушы офицер сонымен қатар бірінші лейтенант лауазымын да атқарады. Алғашқыда командалық екінші орынбасар бірінші лейтенант (немесе "бірінші номер") деп аталатын, бірақ қазір XO термині жиірек қолданылуда. Корольдік теңіз флотының ірі кемелерінде, онда XO командир шеніне ие, оны көбінесе жай ғана "командир" деп атайды. XO сондай-ақ атқарушы департаментке жетекшілік етеді.
АҚШ әскері
Әрбір ротада, батальонда, полкте және бригадада атқарушы офицерлік лауазымдар бар, бірақ көбінесе армия деңгейінен жоғары деңгейлерде кездеспейді. XO әдетте командирдің орынбасары болып табылады және командалық штабтың күнделікті жұмысын ұйымдастырады. XO әдетте күнделікті іс-шараларды басқаруға жауапты, мысалы, әкімшілік, техникалық қызмет көрсету және логистика, бұл командирге тактикалық/операциялық жоспарлау мен орындауға, ал жоғары офицерлік командирге стратегиялық деңгейдегі жоспарлау мен орындауға назар аударуға мүмкіндік береді. XO командирдің болмаған жағдайында басшылықты өз қолына алады, бірақ командирдің орынбасары бар командаларда бұл қағида қолданылмайды. Соңғы кездегі армия командалық құрамын қысқарту орынбасар лауазымын жойды немесе екі лауазымды біріктірді. Армия құрамындағы кейбір бөлімдерде бас сержанттың XO/2IC ретінде қызмет етуіне рұқсат беріледі. Мысалы, модульдік оқ-дәрі взводында оқ-дәрі техникасы взвод командирі болмаған кезде орынбасары болып табылады. XO лауазымында алған тәжірибе әскер офицерінің кәсіби дамуы үшін өте пайдалы болғанымен, бұл міндетті түрде командирлік лауазымға тағайындалудың шарты емес. Армия деңгейіндегі бас қолбасшының орынбасары және жеке штабындағы "атқарушы офицер" болады, ол бас штабпен байланыс жасап, оның күн тәртібін және жеке қажеттіліктерін қамтамасыз ететін көмекші офицермен жұмыс істейді.
АҚШ теңіз жаяу әскерлері
Атқарушы офицер – рота/батарея, батальон/эскадрилья және теңіз экспедициялық бөлімі (MEU)/полк/авиациялық топ (мысалы, теңіз авиациялық тобы, теңіз әуе бақылау тобы және теңіз авиациялық қолдау тобы) деңгейіндегі командирдің орынбасары болып табылатын офицердің лауазымы. Теңізшілер корпусының нұсқаулығының 1007.5 тармағында былай делінген: «Атқарушы офицер ұйымның командирлікке ие бола алатын офицері болуы керек және әдетте командирден кейінгі реттік дәрежедегі офицер болады. Командирдің тікелей өкілі ретінде атқарушы офицер берген барлық бұйрықтар командир берген бұйрықтармен бірдей күшке ие және оларды орындауға міндетті. Атқарушы офицер командирдің саясатын және бұйрықтарын іске асыруға тиіс және қажет болған жағдайда кез келген уақытта командирлік міндетті өз мойнына алуға дайын болуы керек». Жоғары деңгейдегі басқаруда командирдің орынбасары дивизия/крылоның көмекші командирі немесе теңіз экспедициялық күштері (MEF) жағдайында командирдің орынбасары болып табылады. Егер командалық құрамында генерал-офицер (әдетте бригадир генерал) болса, бірақ тағайындалған көмекші командир немесе командирдің орынбасары болмаса, мысалы, теңіз экспедициялық бригадасы (MEB) немесе теңіз логистикалық тобы (MLG), штаб бастығы (полковник) командирдің орынбасары болып саналады. АҚШ Теңіз күштерінің эскадрильяларындағы XO-лар, АҚШ Теңіз флотындағы әріптестерінен айырмашылығы, АҚШ Теңіз авиациясында CO лауазымына өспейді.
АҚШ Әскери-теңіз флоты және АҚШ Жағалау күзеттері
Атқарушы офицер – бұл командалық құрамда екінші лауазымдағы офицер. XO барлық кемелерге, авиациялық эскадрильяларға, жағажайлық бөлімшелерге және нысандарға тағайындалады және кеме капитанына кемедегі барлық жұмыстарға, жаттығуларға, оқу жиындарына, жеке құрамды ұйымдастыруға, сондай-ақ кеменің тәртібін сақтауға және тексеруге жауап береді. Кеме жауынгерлік дайындыққа келгенде, XO кеменің жауынгерлік тапсырмаларды орындауға толықтай дайын екенін растайды және бұл туралы капитанға хабарлайды. XO-ның жеке жауынгерлік орны кемеде капитанның орнынан бөлек орналасқан, осылайша бір оқтан екі офицердің де қабілеті жойылмайды. Шағын кемелерде бірінші лейтенант, артиллерия офицері немесе навигаторы болмаған жағдайда, атқарушы офицер олардың міндеттерін де орындай алады. АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі әуе кемелерінің эскадрильяларында XO болмайды, оның орнына командирдің орынбасары (DCAG) болады; жағажайлық немесе функционалдық әуе күштері үшін, командирдің орынбасары болып табылады. АҚШ Жағалау күзетінде кішкентай кемелер мен патрульдік қайықтарда кіші офицер немесе аға әскери қызметкер басшылық етеді, онда атқарушы бас сержант немесе атқарушы сержант екінші лауазымда қызмет етеді. АҚШ әуе кемелерінде, 10-тарау Кодексіне сәйкес, капитан (яғни, командалық офицер немесе CO) және кемеге тағайындалған XO әскери-теңіз авиаторлары немесе әскери-теңіз ұшқыштары болып табылады. 10 U.S.C. нақты көрсетілмегенмен, үлкен, әуеге қабілетті десанттық кемелердегі екі жоғары лауазымның біреуін (CO немесе XO) су үстіндегі соғыс офицері, ал екіншісін әскери-теңіз авиаторы немесе әскери-теңіз ұшқышы атқарады, команда алмасымен кезектеседі. Әскери-теңіз авиациясында, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің эскадрильяларында (флотты жаңару эскадрильяларынан және Әскери-теңіз күштерінің ұшу демонстрациялық эскадрильясынан басқа), XO он екіден он бес айға дейін XO ретінде қызмет еткеннен кейін сол эскадрильяның CO-сы болады. Бұл флоттық модель 2000-шы жылдардың соңында XO және CO лауазымдары үшін ірі десанттық кемелерде (бірақ әуе кемелерінде емес) және Арли Берк класындағы басқарылатын зымырандық эсминецтерде де қабылданды. Оперативтік және тактикалық жауапкершіліктерге қоса, XO-лар CO-ның көп бөлігін әкімшілік жұмыстармен қамтамасыз етеді, оның ішінде команданың әкімшілік офицеріне (тағайындалған жағдайда) және әкімшілік бөліміне бақылау жасау да бар. Әскери-теңіз күштері мен Жағалау күзетіндегі XO лауазымы осы қызметтердегі атқарушы көмекшінің (EA) лауазымымен шатастырылмауы керек, соңғысы капитан (O 6) шені бар офицер, ол екі лауазымды бірге атқарады немесе флаг-офицердің штаб бастығы ретінде қызмет етеді.
АҚШ Әуе күштері
АҚШ Әуе күшінде XO командалық немесе екінші командалық лауазым емес. Оның орнына, ол эскадрилья деңгейінде немесе одан жоғары деңгейдегі командирден бастап (мысалы, эскадрилья, топ, қанат, нөмірленген әуе күштері, бас қолбасшылық) жоғары офицердің штабтық-әкімшілік көмекшісі ретінде қызмет ететін кіші офицер немесе кішігірім далалық офицерді белгілеу үшін қолданылады. Басқа бірыңғай әскери қызметтерде бұл лауазым көмекші, "атқарушы көмекші" немесе адъютант деп аталуы мүмкін. Армиядағыдай, XO ретінде алынған тәжірибе Әуе күштері офицерінің кәсіби дамуы үшін өте пайдалы болғанымен, бұл командалық лауазымға міндетті шарт емес. Дегенмен, Әуе күштері командирлерінің көпшілігі мансап жолында бір кездері XO болған. Екінші командалық лауазымдардағы офицерлер үшін АҚШ Әуе күштері эскадрилья деңгейінен жоғары ұйымдағы команданың орынбасары ретінде қызмет ететін офицерлер үшін "командирдің орынбасары" (CV) немесе "орынбасар командир" (CD) атақтарын қолданады. Эскадрилья деңгейіндегі ұйым үшін екінші орынды офицер әдетте "операция директоры" немесе "операция офицері" (DO) деп аталады. Бұл терминдер бұрын топ және қанат деңгейіндегі ұқсас лауазымдар үшін қолданылған, бірақ кейін "операциялық топ командирі (OG/CC)" деп қайта аталды. АҚШ Әуе күшіндегі атқарушы офицердің шені орта деңгейдегі командирді қолдайтын кіші офицерден бастап, генерал-офицерді қолдайтын аға далалық офицерге (FGO) дейін өзгеруі мүмкін.
Жеке штаб қызметкерлері
АҚШ Әуе күштері генерал-офицерлерге жеке штаб офицерлері ретінде тағайындалған офицерлерді «бас офицер» деп атайды. Олардың міндеттері АҚШ армиясы мен теңіз жаяу әскерлеріндегі адъютанттардың, сондай-ақ АҚШ Әскери-теңіз күштері мен жағалау күзетіндегі штаб көмекшілері мен штаб лейтенанттарының қызметіне ұқсас.
Еуропадағы одақтас державалардың Жоғарғы штабының атқарушы қызметкері
Терминнің ерекше қолданылуы – Еуропадағы Жоғарғы Одақтас Қолбасшысының атқарушы офицері және АҚШ Еуропалық Қолбасшылығының қолбасшысы лауазымы. Бұл лауазымды әдетте бригадир генерал немесе контр-адмирал (LH) атқарады, және ол барлық қарулы күштерден тағайындалады. Міндеттеріне Еуропадағы Жоғарғы Одақтас Қолбасшысының (SACEUR) "атқарушы көмекшісі" қызметін атқару, сондай-ақ Бельгиядағы Еуропалық Одақтас Күштерінің Бас штабындағы (SHAPE) АҚШ әскери қауымдастығына басшылық ету жауапкершілігі кіреді.