Кіріспе
Дыбыстық поэзия – әдеби және музыкалық композицияны байланыстыратын көркемдік форма, онда адам сөзінің фонетикалық ерекшеліктері мағыналық және синтаксистік құндылықтардан бұрынғы орынға шығарылады; "сөздерсіз өлең". Дыбыстық поэзияның өзіндік ерекшелігі – оны негізінен сахнада орындауға арналуы.
Sound poetry is an artistic form bridging literary and musical composition, in which the phonetic aspects of human speech are foregrounded instead of more conventional semantic and syntactic values; "verse without words". By definition, sound poetry is intended primarily for performance.
20 ғасыр
Кейде дыбыстық поэзияның тамыры ауызша поэзия дәстүрлерінде деген пікір айтылса да, мағына мен құрылымға аса мән бермейтін таза дыбыстық мәтіндерді жазу 20 ғасырдың құбылысы болып табылады. Осы ғасырдың басындағы футуристер мен дадаистер алғашқы дыбыстық поэзия формаларын жасауда алғашқы қадам жасады. Филиппо Томасо Маринетти Триполидегі шайқасты сипаттау үшін ономатопеялардың тиімді екенін анықтады, ол сол шайқаста сарбаз болған. Ол шайқастың тілмен бейнеленген суретіне айналған дыбыстық мәтін жасады. Дадаистер дыбыстық поэзиямен тығыз айналысты және түрлі жанрларды ойлап тапты: Бруитистік өлең – бұл фонетикалық өлең, футуристік өлеңнен көп ерекшеленбейді. Оны Рихард Хюльсенбек ойлап тапты. Бір уақытта оқылaтын өлең – әртүрлі тілдерде, әртүрлі ырғақпен, әртүрлі интонациямен және әртүрлі адамдармен бір мезгілде оқылaтын өлең. Оны Тристан Цара ойлап тапты. Қозғалыстық өлең – бұл алғашқы қозғалыстармен бірге оқылaтын өлең.
Bruitist poem it is the phonetic poem, not so different from the futurist poem. Invented by Richard Huelsenbeck. Simultaneous poem a poem read in different languages, with different rhythms, tonalities, and by different persons at the same time. Invented by Tristan Tzara. Movement poem is the poem accompanied by primitive movements.
Кейінгі дамуы
Дыбыстық поэзия көркем поэзияға және нақты поэзияға дамыды, екі форма да көркем өнер мәселелеріне негізделген, бірақ олардағы дыбыстық бейнелер әрқашан қатты әсер етеді. Кейін, 1940 жылдардың соңында магниттік таспаның және нақты музыка қозғалысының пайда болуымен дыбыстық поэзия өркендеді. Кейбір дыбыстық поэтикалық тәсілдер кейінірек поэзия қозғалыстары, мысалы, 1950-ші жылдардағы битниктер және 1980-ші жылдардағы сөзді айту қозғалысы, сондай-ақ басқа да өнер мен музыка қозғалыстары қолданды, олар мәтіндік дыбыстық өнер сияқты жаңа формаларды тудырды, оны дыбыстық өлеңдер үшін пайдалануға болады, бұл өлеңге қарағанда «әңгіме немесе тіпті дәстүрлі мағынада эссеге» көбірек ұқсайды.
Әйел дәрігерлер
"Әйелдердің дыбыстық поэзияға қатысуы туралы ақпараттың жеткіліксіздігі айтылады, олардың практик, теоретик немесе тіпті тыңдаушы ретіндегі рөліне қатысты мәліметтер аз". Ең алғашқы әйелдердің ішінде берлиндық ақын Элсе Ласкер-Шюлер бар, ол өзі "Ursprache" (Алғашқы тіл) деп атаған тәжірибелер жасады, сондай-ақ Нью-Йорк дадаист ақыны және актрисасы баронесса Эльза фон Фрейтаг-Лорингховен. Бароншаның "Klink Hratzvenga (Өлім айқасы)" атты өлеңі 1920 жылдың наурыз айында "The Little Review" журналында жарық көргенде үлкен дау тудырды. Оның күйеуі Леопольд фон Фрейтаг-Лорингховеннің өзіне қол жұмсауына жауап ретінде жазылған бұл дыбыстық өлең "ұлттық шекараны асып, ақымақтық дыбыстармен толған жоқтау" болды. Бароншаның жыныстық қуатқа толы дыбыстық поэзиясы да белгілі, оның "Teke Heart (Жүрек соғысы)" атты туындысы жақында ғана жарияланды. Еуропада Грета Монах (Нидерланды) және Каталин Ладик (Венгрия) сияқты дыбыстық ақындар өнер көрсетеді, ал 1976 жылы Каталин Ладик "Phonopoetica" атты EP шығарды. Англияда Паула Клэр 1960 жылдарынан бері импровизациялық дыбыспен жұмыс істеп келеді. Венада 1924 жылы дүниеге келген, кейін Данияда, Парижде және Лондонда тұрған Лили Гринхэм 1970 жылдары "лингвистік музыка" деп аталатын жаңа тәсілді әзірледі. Ол өзінің дауысының магнитофонға жазылған электроакустикалық тәжірибелерін сипаттау үшін осы терминді қолданды. 1950 жылдары ол "Wiener Gruppe" (Вена тобы) тобымен байланысқа түсіп, Ален Ариас Миссон, Боб Коббинг, Герхард Рюхм және Эрнст Яндл сияқты суретшілердің дыбыстық және нақты поэзиясын орындады. Бұл оның опера әншісі ретінде алған білімі мен сегіз тілді жетік меңгеруінің нәтижесі болды. Оның шығармаларының екі дискілік жинағы "Lingual Music" 2007 жылы Ұлыбританиядағы Paradigm Discs лейблынан шығарылды, ол өлімінен кейін жарық көрді. Оның мұрағаты қазір Лондон университетінің Голдсмитс колледжінде сақталады. АҚШ-та да талантты дыбыстық ақындар жеміс берді: Бруклиннен (Нью-Йорк) Трейси Моррис 1990 жылдардың ортасында дыбыстық поэзияны ұсына бастады. Оның тікелей эфирдегі және инсталляциялық дыбыстық поэзиясы көптеген орындарда, соның ішінде 2002 жылғы Уитни биенналесінде көрсетілді. Эксперименталды вокалист және композитор Джоан Ла Барбара да дыбыстық поэзияның мүмкіндіктерін зерттеді. Композитор Бет Андерсон "10+2: 12 American Text Sound Pieces" (1975) және итальяндық "3vitre" сериясы сияқты бірнеше дыбыстық поэзия антологияларына енді. АҚШ-та дыбыстық поэзиямен айналысқан басқа әйелдердің ішінде жапон суретшісі Йоко Оно, Лори Андерсон және австралиялық ақын Ада Вердан Хауэлл болды. "A Sound Poetry Mix Tape" (2021) онлайн микстейпінде отыздан астам әйел ақындардың үзінділері ұсынылған.
Дауысты ақындардың басқа үлгілері
Кейінгі көрнекті дыбыс ақындары Анри Шопен, Боб Коббинг, Ада Верден Хауэлл, bpNichol, Билл Биссетт, Адена Карасик, Уильям С. Берроуз, Джованни Фонтана, Бернард Хайдсик, Энцо Минарелли, Франсуа Дюфрен, Матиас Гориц, Маурицио Наннуччи, Андрас Петоч, Джоан Ла Барбара, Пол Даттон, көпсалалы суретшілер Джереми Адлер, Жан Жак Лебель, Джон Джоорно, Хенрик Аэшна, Стив Далачинский, Йоко Оно және Жап Блонк. Ақын Эдит Ситвелл абстрактті поэзия терминін өзінің кейбір өлеңдерін сипаттау үшін қолданды, олардың әдеби емес, дыбыстық қасиеттері басым болды, осылайша оларды мағынасыз етті: "Фасадтағы өлеңдер абстрактті өлеңдер – яғни, олар дыбыс үлгілері. Олар Листтің музыкадағы трансценденттік техниканы зерттеген кейбір этюдтері сияқты, өте қиын техникада виртуоздық жаттығулар." (Ситвелл, 1949) Голландияның ерте суретшісі Тео ван Досбург 1900 жылдардың басында тағы бір көрнекті дыбыс ақыны болды. Комедияшы және музыкант Реджи Уоттс өзінің өнер көрсетулерінде дыбыстық поэзияны импровизациялық тәсіл ретінде жиі пайдаланады, көрермендерін жаңылыстыру мақсатында қолданады.
An early Dutch artist, Theo van Doesburg, was another prominent sound poet in the early 1900s. The comedian and musician Reggie Watts often uses sound poetry as an improvisational technique in his performances, used with the intent to disorient his audience.
Теориялар
"Харпсикордтардың металл айқайы" атты эссесінде Айрин Гаммель мен Сюзанн Зелазо Чарльз Бернштейн, Джеральд Бранс, Мин Киан Ма, Рейчел Блау Дюплессис, Джеффри Маккаффри және басқалардың дыбыс теорияларын қарастырып, дыбыстық поэзия өз денелігін алға шығарады деген тұжырымды дәлелдейді. Осылайша, "бароншаның дыбыстық өлеңдері оның денесімен сөйлейді; дыбысты кеңінен қолдану арқылы баронша гендердің тұрақты түрленетін, көп мағыналы белгі ретіндегі ағылшындығын көрсетеді". Осылайша, соматикалық өнер ақынның жеке "ғарыштық дыбысына" айналады. Әрине, Хьюго Болл сияқты көптеген дадаисттер үшін дыбыстық поэзия – бұл сонымен қатар жарақаттың тілі, Бірінші дүниежүзілік соғыстың пушка дауысына қарсы наразылық білдіру үшін қолданылған даусы болып табылды. Бұл, Т.Д. Демостың жазғандай, "айқын дірілдеу, жүйкелік эхолалия" еді.