Кіріспе

Ламанай (Lamanai, "батып кеткен қолтырауын" – юкатек майя тілінде) – Мезоамерикалық археологиялық ескерткіш, бұрын Майя өркениетінің маңызды қаласы болған, Белиздің солтүстігінде, Оранж-Уолк ауданында орналасқан. Бұл орынның атауы Колумбияға дейінгі кезеңде пайда болған, алғашқы испан миссионерлері жазып қалдырған және Майя жазуларында мың жыл бұрын Лам'ан'айн деп тіркелген. Ламанай үш мыңжылдыққа созылған, ерекше ұзақ тарихымен белгілі – ерте классикалық Майя кезеңінен бастап, испан және британ отаршылдығының кезеңдері арқылы, 20 ғасырға дейін жалғасқан. Оңтүстік Майя жазықтарындағы классикалық кезеңнің көптеген басқа ескерткіштерінен айырмашылығы, Ламанай 10-шы ғасырдың соңында тасталмаған.

Тарих

Ламанай б.з.д. 16 ғасырында-ақ мекенделген. Бұл орын б.з.д. 4 ғасырдан б.з. 1 ғасырына дейінгі Алды Классикалық кезеңде маңызды орталыққа айналды. 625 жылы "Стеле 9" мая тілінің юкатек диалектінде орнатылды. Ламанай б.з. 17 ғасырына дейін мекенделген. Юкатанды испан жаулап алған кезде испан монахтары мұнда екі католик шіркеуін салды, бірақ майялардың көтерілісі испандарды қуды.

Чау Хиикс

Жақын орналасқан ежелгі майя қаласы Чау Хиикс ерте Преклассика кезеңінен (шамамен б.з.д. 1200 жыл) кейінгі Постклассика кезеңіне (шамамен 1600 жыл) дейінгі үздіксіз қоныстану дәлелдерін ұсынады. Ол Ламанай мен Алтун-Ха қалаларының арасында, одан әрі шығысқа қарай орналасқан. Чау Хиикс Батыс Лагунаның Испан ағысына құятын жеріне жақын орналасқан. Чау Хиикс Ламанайдан шығысқа қарай 15 км қашықтықта орналасқан, және оған су жолдары арқылы жетуге болады. Алтун-Ха шығысқа қарай тағы 25 км қашықтықта жатыр. Чау Хиикстің материалдық мәдениеті Ламанай мен Алтун-Хамен тығыз байланыста екенін, сондай-ақ Петен бассейніндегі орталықтармен байланысқа түскенін көрсетеді. Чау Хииксте кең ауқымды ежелгі суару жүйелері сақталған, сондықтан бұл Ламанайды азық-түлікпен қамтамасыз ететін ауыл шаруашылығы қауымы болған болуы мүмкін. Чау Хиикстегі ең ерте мәдени қызмет ерте Орта Преклассика кезеңінің Суэй фазасына (шамамен б.з.д. 1000-500 жылдар) дейін жетеді.

Ламанайдағы мыс бұйымдар және олардың маңызы

Постклассикалық және испан отарлау кезеңінің алғашқы кезеңіндегі майя өмірінің маңызды аспектілерінің бірі Ламанайда табылған көптеген мыс артефактілерінде көрінеді. Мыс Оңтүстік Майя жазықтарындағы кеңірек сауда байланыстарын көрсетеді, ал технологиялық өзгерістердің көрсеткіші ретінде Ламанайдағы металл артефактілерін пайдалану тарихы Постклассикалық және ерте тарихи кезеңдерді қайта құруда құнды элемент болып табылады. Ламанайдағы мыс заттардың археологиялық контексттері шамамен 1150 жылы металдың пайда болуымен басталады. Белиздің солтүстігіндегі Ламанайдың ежелгі майялық орнында табылған мыс заттардың археологиялық контексттері үлкен маңызға ие, себебі бұл заттар Постклассикалық кезеңде (б.з. 950–1544 жж.) қауым мүшелері үшін маңызды мақсаттарға қызмет еткен. Ламанайдан табылған мыс заттардың көбісі формасы мен дизайны жағынан мезоамерикалық ерекшеліктерге ие, ал металлургиялық талдауларға сүйене отырып, өндіріс технологиялары да мезоамерикалық болған деп болжам жасауға болады. Өндірістік материалдар мен дұрыс емес құйылған бөлшектердің болуы, сондай-ақ химиялық құрам мен микроқұрылымдық талдау нәтижелері Ламанайдағы майялардың Колумбияға дейінгі кезеңнің соңында мыс заттарды өндірумен айналысқан деген пікірді қолдайды (Скотт мақаласын қараңыз). Заттар контексті, формасы, стилі, қолданылуы және шығу тегі бойынша жіктеліп, зерттеледі, олардың Бук керамикалық кезеңімен (б.з. 950–1200 жж.) сәйкес келетіні анықталды. Ламанайдағы мыс заттардың табылуы шамамен 1150 жылы металдың пайда болуымен байланысты. Бұл жерде табылған металды сипаттау үшін "мыс" термині қолданылады; алайда, Ламанайда табылған барлық мыс артефактілері қалайы немесе мырыш сияқты басқа металдармен қорытылған және техникалық тұрғыдан қола деп санауға болады (Hosler 1994: 210–213). Ламанайдан табылған мыс заттардың саны мен әртүрлілігі металл заттардың жаңа тауар ретінде, ерекше дыбыстық және визуалды қасиеттерімен Постклассикалық және кейінгі кезеңдегі қоғамның кейбір мүшелері үшін маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Массон атап өткендей, "металл, бұл аймақтағы Постклассикалық Майя әлемінде ең жоғары бағаланған сәндік зат болған" (2003: 279). Ерте және Орта Постклассикалық кезеңдегі элиталық жерлеулерде мыс қоңыраулардың, күрделі сақиналардың және түймеге ұқсас әшекейлердің табылуы, осындай заттарды сайттың кем дегенде бір бөлігінің тұрғындары белгілі бір әлеуметтік және діни оқиғаларда көрсеткенін көрсетеді. Пайдалану кезінде киілетін мыс қоңыраулар оларды көрсеткендердің жоғары әлеуметтік статусын еске саларлық дыбыс ретінде қызмет етсе, жылтыр мыс сақиналар мен күрделі киім әшекейлері жоғары мәртебелі екенін көрсететін визуалды белгілер болды.

Жерлеу

Ламанайдағы мыс заттарының барлығы, бір затты сақтау орнынан және бір затты қоқыс орнынан табылғандарынан басқа, элиталық жерлеулермен байланысты табылды. Осы екі құрылымда қазылған 97 жерлеудің 6-сында мыс заттары кездесті.

Мыс металлургиясы

Ламанайдағы мыс металлургиясының куәлігі – қорытпалар, шошқалар, дайындықтар, жалпақ парақшалар, құю кезінде жасалмаған бұйымдар және құю қалдықтары. Шошқалар – құюдан кейін қалған металлды суыту үшін жасалған өнім; қорытпалардан айырмашылығы, шошқалар көбінесе стандартталған немесе жартылай стандартталған пішінге немесе мөлшерге келтірілмейді. Ламанайдан табылған мыс артефактілерінің формалары мен стильдері жөніндегі талқылау Пендергасттың (1962) Мезоамерикадағы металл артефактілерінің типологиясына сәйкес келеді. Бұл жіктеу заттарды үш негізгі функционалдық санатқа бөлуге негізделген: тұрмыстық заттар, жеке әшекейлер және рәсімдік заттар. Бұл металл бұйымдарының мерзімі негізінен олардың стильдік ерекшеліктері бар керамикалық формалармен байланысына сүйенеді. (Пендергаст 1962: 521)

Ягуар, Маска және Биік ғибадатханалар

Бұл жерде 625 жылға дейін салынған құрылыстар бар: Ягуар ғибадатханасы, тік төртбұрышты ягуар әшекейімен белгілі; Маска ғибадатханасы, ежелгі майя патшасының 13 футтық тас маскасымен безендірілген; және Жоғарғы ғибадатхана, оның шыңынан келушілерге панорамалық көрініс ұсынады. Құрылыстың ең қызықты ерекшеліктері – ғибадатхананың батыс жағын әшекейлейтін екі маска. Маскалар орталық баспалдақтың оңтүстік жағында екі деңгейде орналасқан, төменгі деңгейдегі маскалар 15 футтан астам биіктікте. Ол көбінесе адам сипатты бет бейнелейді және декоративті элементтермен шеңберленген. Масканың бас киімі крокодилді бейнелейді. Бұл маскалар қалың жабынмен жабылған тас қаңқадан жасалған, ал бұл жабынға әртүрлі бөлшектер ойылып салынған. Маскалар V ғасырдың соңы мен VI ғасырдың басына жатады. Ламанайда діни рәсімдер жақсы дамыған, бұл халықты қатаң бақылауда ұстаған биліктің болуын көрсетеді. Үлкен ғибадатханада бір ғана доп алаңы болған, оның алып маркерінің астына құрбандық қойылған. Жабын жабылған ыдыс ішінде 100 грамм кристалды гематит, 19 грамм киноварь, сондай-ақ жаде, қабық және інжу жемісі сияқты басқа да заттар, барлығы сынаптан жасалған көлдің үстінде орналасқан. Бұрын сынап Копан, Квиригуа, Каминальюйо және Амтитлан көлінде табылған, бірақ мұндай көп мөлшерде емес. Ламанайда табылған осы үлкен мөлшердегі сынап, ырым-жырымдық мақсаттар үшін жиналған болуы мүмкін. Бұл жерде керамика да табылған және жаңа стильдер біртіндеп қабылданып келген. Алайда, классикалық кезеңнің соңында жерлеу салты бойынша, жерлеуден бұрын ыдыстарды сындыру қалыпты жағдайға айналды.

Археологиялық зерттеулер

Қираған жерлерді алғаш рет 1917 жылы Томас Ганн егжей-тегжейлі сипаттады. Бұл жерде археологиялық қазба жұмыстары 1974 жылы Корольдік Онтарио мұражайының Дэвид М. Пендергаст басшылығымен басталды, ол 1988 жылға дейін жалғасты. 2004 жылдан бері қазба жұмыстары мен қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Айналасындағы Индиан Чирк және Сан-Карлос ауылдарынан келген команда қазба жұмыстарын жүргізіп жатыр. Ағымдағы жобаны Элизабет Грэм (Археология институты, Лондон университетінің колледжі) және Скотт Симмонс (Уилмингтондағы Солтүстік Каролина университеті) бірлесіп басқарады. 2006 жылдан бері осы жердегі зерттеулер көбінесе артефакттарды талдауға бағытталған. Артефакттарды өңдеу, талдау және сақтау үшін қаржы жиналғаннан кейін кең ауқымды қазба жұмыстары қайта басталады.

Қазіргі заманғы жерлер мен туризм

Ламанайға туристер Оранж Валк қаласынан Жаңа өзен арқылы ұйымдастырылған бір күндік қайық саяхаттарымен немесе кеме жасаушылардың меннониттік аймағынан топырақты және құмды жолмен бара алады. Шағын мұражайда жергілікті артефакттар қойылған және тарихи шолу ұсынылады. Туристік инфрақұрылым мен шағын дүкендер бар.