Мария Александровна: Саксен-Кобург-Готская Герцогиня

Кіріспе

Саксен-Кобург және Гота герцогіні (1893–1900 жж.) Ресейдің Ұлы герцогнясы Мария Александровна (Мария Александровна; 17 қазан 1853 [ескі стиль бойынша 5 қазан 1853] – 24 қазан 1920) – Ресей императоры Александр II мен Гессен және Рейн принцессасы Мариінің бесінші баласы және жалғыз тірі қалған қызы; ол Эдинбург герцогинясы, ал кейін Саксен-Кобург және Гота герцогинясы болды, өйткені Саксен-Кобург және Гота герцогы Альфредке үйленді. Ол Ресей императоры Александр III-нің кіші қарындасы және Ресейдің соңғы императоры Николай II-нің тәтесі болды. 1874 жылы Мария Ұлыбритания королевасы Виктория мен Саксен-Кобург және Гота князі Альберттің екінші ұлы, Эдинбург герцогы Альфредке тұрмысқа шықты; ол Романов әулетінен Ұлыбритания королдік отбасына үйленген жалғыз өкіл болды. Олардың бес баласы болды: Альфред, Мари, Виктория Мелита, Александра және Беатрис. Мария некеге тұрған алғашқы жылдары Англияда тұрды. Ол британдық сарайға бейімделе алмады және асырап алған еліне деген ұнамайтын сезімін жеңе алмады. Ол күйеуінің Корольдік теңіз күштерінің адмиралы ретінде Мальтада (1886–1889) және Девонпортта (1890–1893) атқаратын қызметтеріне қатысты. Эдинбург герцогинясы Еуропа бойынша кеңінен саяхаттады. Ол Ресейдегі отбасына жиі барып, Англия мен Германияда әлеуметтік және отбасылық шараларға қатысып, ұзақ уақыт бойы тұрды. 1893 жылдың тамызында Марияның күйеуі баласыз қалған ағасы Эрнест II, Саксен-Кобург және Гота герцогының қайтысынан кейін герцогтікті мұраға алғанда Саксен-Кобург және Гота герцогинясы болды. Ол Германиядағы өмірді ұнатты, онда ол мәдени және қайырымдылық жобаларында белсенді қатысты. Ол қыздарына толық қолдау көрсетті, бірақ 1899 жылы қайтыс болған ұлы Альфредтің дұрыс емес әрекеттеріне сын айтты. Оның күйеуі 1900 жылы қайтыс болды, ал оның орнына жүрегіндегі туысы Карл Эдуард Саксен-Кобург және Гота герцогы болды. Мария күйеуі қайтыс болғаннан кейін Кобургте тұруын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, оның көзқарастары екіге бөлінді. Ол туған елі Ресейге қарсы Германия тарапына шықты. Ресей революциясы кезінде оның көптеген туыстары, оның ішінде ағасы Павел мен жүрегіндегі туысы Николай II қаза тапты, соның салдарынан Мария көптеген байлығынан айырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Саксен-Кобург және Гота герцогтігі 1918 жылдың қараша айында жойылды. Мария 1920 жылы Швейцариядағы эмиграцияда қарапайым өмір сүріп жатқанда қайтыс болды.

Duchess of Saxe Coburg and Gotha from 1893 to 1900

Grand Duchess Maria Alexandrovna of Russia (Марія Александровна; 17 October 1853 [O. S. 5 October 1853] – 24 October 1920) was the fifth child and only surviving daughter of Alexander II of Russia and Marie of Hesse and by Rhine; she was Duchess of Edinburgh and later Duchess of Saxe Coburg and Gotha as the wife of Alfred, Duke of Saxe Coburg and Gotha. She was the younger sister of Alexander III of Russia and the paternal aunt of Russia's last emperor, Nicholas II. In 1874, Maria married Prince Alfred, Duke of Edinburgh, the second son of Queen Victoria and Prince Albert of Saxe Coburg and Gotha; she was the only Romanov to marry into the British royal family. The couple had five children: Alfred, Marie, Victoria Melita, Alexandra, and Beatrice. For the first years of her marriage, Maria lived in England. She neither adapted to the British court nor overcame her dislike for her adopted country. She accompanied her husband on his postings as an admiral of the Royal Navy at Malta (1886–1889) and Devonport (1890–1893). The Duchess of Edinburgh travelled extensively through Europe. She visited her family in Russia frequently and stayed for long periods in England and Germany attending social and family events. In August 1893, Maria became Duchess of Saxe Coburg and Gotha when her husband inherited the duchy on the death of his childless uncle, Ernest II, Duke of Saxe Coburg and Gotha. She enjoyed life in Germany, where she became active in cultural endeavours and charitable work. To her daughters, she gave every support, but she was critical of her wayward son, Alfred, who died in 1899. Her husband died in 1900 and was succeeded as Duke of Saxe Coburg and Gotha by his nephew Charles Edward. In her widowhood, Maria continued to live in Coburg. The outbreak of World War I divided her sympathies. She sided with Germany against her native Russia. Many of her relatives, including her brother Paul and her nephew Nicholas II, were killed during the Russian Revolution, and Maria lost her considerable fortune. After World War I, the Duchy of Saxe Coburg and Gotha ceased to exist in November 1918. Maria died in 1920 while living under reduced circumstances in exile in Switzerland.

Ерте өмір

Ұлы герцогиня Мария Александровна 1853 жылғы 17 қазанда Царское Селодағы Александр сарайында дүниеге келді [ескі стиль бойынша 5 қазан 1853 жыл]. Ол император Александр II мен оның бірінші әйелі, Мария Александровна (Герцогиня Мария Гессен-Рейнская) есімді әйелінің сегіз баласының арасында алтыншы бала және жалғыз тірі қалған қызы болды. Ол дүниеге келген кезде әкесі Цесаревич болса, әкесінің әкесі Николай I Ресей тағында отырған. 1855 жылы Мария он жеті айлық болғанда Николай I қайтыс етті, ал оның әкесі Ресейдің жаңа императоры атанды. Мария жеті жасында тамақ ауруынан жартылай өлімге жетіп қалды. Марияның балалық шағы Романовтарға тиесілі үлкен сарайлар мен елді мекендерде зәулімдік пен сән-салтанатқа толы өтті. Отбасының негізгі резиденциясы Санкт-Петербургтегі мың алты жүз бөлмелі Қысқы сарай болды, ал тағы бір резиденциясы оңтүстікке қарай қырық шақырым жердегі Гатчинада орналасқан. Жазда отбасы Фин шығанағындағы шаруа қожалықтары, коттедждер мен түрлі павильондары бар үлкен Петергоф кешенінде тұратын. Жаздың аяғынан бастап қысқа дейін императорлық отбасы императорлық қала – Царское Селоға көшіп, Романовтарға тиесілі Екатерина және Александр сарайларында тұратын. Әкесі оған сегіз жасқа толғанда, оның қызығушылығы үшін ферма салып берді. Мария ата-анасының сүйіктісі болды. Оның тәрбиешісі, тойлы ақын Федор Тютчевтің қызы Анна Тютчева (1829–1889) «бүкіл отбасы осы баланы құрметтейді» дей отырып, ата-анасы оған «көптеген сүйіспеншілік пен инабат көрсетіп, сүйіп оқитынын» айтқан. Императрица Мария «шексіз құрметпен» қарады. Ол Анна Тютчеваға «Мен дерлік әр кешкісін осы кішкентай періштеге сорпа беріп отырамын. Бұл менің күні бойы қуандыратын жалғыз сәт, маған ауыр жүк салмағын ұмыттыратын жалғыз уақыт» деді. Императрица Марияның өкпесі нашар болғандықтан, Ресейдің қатал қысынан қашу үшін Германия мен Оңтүстік Еуропаға үнемі сапарлап тұруға мәжбүр болды. Ол көбінесе үш кіші баласын өзімен бірге алып жүретін.

Тек аға-інілерімен өскен Мария ерке, тәуелсіз мінезді және қажырлы болды. Анна Тютчева «Ол өте шынайы, бейтаныс адамдардың алдында ешқашан өзгермейді» деп атап өтті, сондай-ақ «Ол әлемнің ортасында болуға үйренген және барлығы оның қалауынша істейді» деді. Тютчева шәкірті туралы «қасарысқан және келісімге келмейтін» деп сипаттап, «оған қатал қарауға немесе көпке дейін түсіндіруге болмайды» деді. Мария – ағылшын тәрбиешілерімен тәрбиеленген және ағылшын тілін мүптеу сөйлейтін алғашқы орыс ұлы герцогинясы болды. Орыс тілінен басқа ол неміс және француз тілдерін де жақсы меңгерді. Американың белгілі жазушысы оны «көк көзді, қарапайым және әдемі» деп сипаттады. Көптеген замандастары сияқты Твен де жас Ұлы герцогиняның әкесіне қаншалықты ықпал еткенін байқады.

Альфред ханзадамен кездесу

1868 жылдың тамызында Югенхаймда аналық туыстарына, Баттенберг княздарына барған кезде, он төрт жастағы Ұлы князь Мария Александровна Эдинбург герцогы принц Альфредпен кездесті. Альфред, королева Викторияның екінші ұлы, ұялшақ және әдемі жігіт, британдық теңіз флотында мансап жасады. Ол Марияның бірінші туысына үйленген әпкесі, принцесса Әлиске қонаққа келген еді. Мария мен принц Альфред 1871 жылдың жазында, Александр II және оның әйелі Баттенбергтердің сарайына тағы келгенде қайтадан кездесті. Император мен императрицаға он жеті жасар Мария мен оның екі үлкен ағасы еріп келді. Альфред та Уэльс принці мен принцессасымен бірге болды. Сол жазда Мария мен Альфред бір-біріне қызығушылық танытып, күндерін серуендеп, әңгімелесіп өткізді. Олардың музыкаға деген ортақ сүйіспеншілігі болды; Альфред әуесқой скрипкашы еді, ал Мария фортепианода ойнайтын. Олар үйленгісі келсе де, ешқандай келісімге қол жеткізілмеді, сондықтан Альфред Англияға оралды. Олардың ата-аналары бұл некеге қарсы болды. Александр II өте жақын тұрған қызынан айырылғысы келмеді. Ол қызының жастығын ең басты кедергі ретінде көрсетіп, қандай да бір шешім қабылдамас бұрын кем дегенде бір жыл күтуді ұсынды. Император Крым соғысынан кейін Ресейдегі британдықтарға қарсы кең таралған сезімге байланысты, британдық күйеу баласына да қарсы болды. Императрица британдық әдет-ғұрыптарды ерекше, ал ағылшын халқын суық және жағымсыз деп есептеді. Ол қызының онда бақытты бола алмайтынына сенді. Дегенмен, некеге қатысты келіссөздер 1871 жылдың шілдесінде басталды, бірақ 1872 жылы тоқтап қалды.

Келіссөздер

Виктория патшайымы да осы кездесуге қарсы болды. Британдық ханзадалардың ешқайсысы Романовтарға үйленбеген еді; ол Марияның православие діні мен орыс тәрбиесіне байланысты туындауы мүмкін проблемаларды болжады. Патшайым Ресейді Ұлыбританияға қатысты «достықсыз» мемлекет деп есептеді және Ресейдің Үндістан бағытындағы әрекеттеріне күдікпен қарады. Сондықтан Виктория 1873 жылдың қаңтар айында ресми келіссөздер қайта басталғанын естігенде, қатты алаңдады. Санкт-Петербургте Мария императордың адъютанты Николай Голицынмен байланысқа түскен деген қауесет тарады, ал оның отбасы оны тиісінше үйлендіруге асықты. Альфред осы қауесеттерге сенгісі келмеді және сүйгеніне үйлену үшін күресуге дайын болды. Императрица қызына лайықты неміс ханзадасын таба алмағандықтан, 1873 жылдың сәуір айының ортасында Италияның Сорренто қаласында Альфред, императрица және оның қызы кездесті. Бірақ кездесу жоспарланғандай өтпеді, себебі Марияға қызба келді және Альфред онымен аз ғана уақыт өткізе алды. Сол жылы Ауғанстан шекарасы үшін ағылшын-орыс дауы болды. Патшайымның министрлері бұл неке екі ел арасындағы шиеленісті азайтуға көмектеседі деп ойлады, егер монархтар бір-бірімен жақын қарым-қатынасқа түссе. 11 шілдеде ол Марияның қолын сұрады және ол олға келісті. Ол жиырма тоғызға жуық, ал ол он тоғыз жаста болды. Ол Германиядан анасына телеграмма жіберіп, былай деп жазды: «Бүгін таңертең Мариямен никелестік. Мен қаншалықты бақытты екенімді айта алмаймын. Бізге батаң тисін!»

Қалыңдық

Александр II қызына сол кездегі үлкен сома – 100 000 фунт стерлингті қалыңдық ретінде берді, сонымен қатар 32 000 фунт стерлингтің жылдық жәрдемақысын тағайындады. Тойға сыйлық ретінде император сарай зергері Болинден алмаз бен Бирма рубиндерінен тұратын толық жиынтық жасады. Оның басқа да әшекейлерінің ішінде алмаздан жасалған кокошник болды, оны мойынға да тағынуға болатын. Джордж Гревилл, Уориктің 4-ші графы, кейін Марияның Иствуэллдегі үйіне келгенде, "Мен өмірімде көрген ең әдемі әшекейлерді көрдім" деп еске алды және "Адам бүкіл әлемді осы қазыналарды герцогиняның аяғына төсеу үшін тонап алғандай ойлап қалған болар еді, тіпті бұл бір ғана отбасы мүшесі үшін емес, бүкіл патшалық отбасы үшін де жеткілікті көрінеді" деді. Александр II Марияға 40 000 фунт стерлинг тұратын сәнді тойға дайындық жиынтығын сыйлады. Оған "50 әдемі көйлек, кешкі көйлектерді есептемегенде, сондай-ақ бір ярды 1000 рубльге тұратын сәнді түймешелер мен терілер" кірді. Ол Альфредті орыс гвардия полкінің құрметті полковнигі етіп тағайындады және тіпті оның құрметіне орыс соғыс кемесіне – «Герцог Эдинбургский» деп ат қойды. Виктория да императордың Уэльс принцін орыс полкінің полковнигі ету туралы ұсыныстан бас тартып, Санкт-Петербургте православие рәсімімен қатар англикандық неке рәсімін өткізуді талап етіп, өзін жақтырмас ететін жағдайға түсті. Бірақ Мария некеге шығуды қуанышпен күтті: "Оған тиесілі болғаным үшін қаншалықты бақытты екенімді айта алмаймын. Оған деген махаббатым күннен күнге артып бара жатыр деп сезінемін. Менде тыныштық пен сөзбен жеткізе алмайтын бақыт сезімі және оның меншігі болуді асыға күту сезімі бар."

Неке

1874 жылғы 4 қаңтарда Альфред үйлену тойына Санкт-Петербургке келді және Қысқы сарайда орналасты. Басқа британдық қонақтар 18 қаңтарда жетті. Той 1874 жылғы 23 қаңтарда (ескі стиль бойынша 11 қаңтарда) Қысқы сарайдың Ұлы шіркеуінде зор салтанатпен өтті. Одан кейін күйеу мен күйеу бала әрқайсы үш рет шараптан ішті. Қызмет дін қызметкерінің шапанының астында қол ұстасқан жаңа отбасымен аяқталды. Содан кейін барлығы Александр залына барып, Вестминстер соборының деканы Артур Стэнли Англия шіркеуінің дәстүрі бойынша Альфред пен Марияны күйеу-әйел деп жариялады. Екі рәсімнен кейін сарайда банкет берілді. Әйгілі опера әншісі Аделина Патти қонақтар үшін ән орындады. Кеш Сент-Джордж залында өткен балмен аяқталды. Сол түні Англияда королева Виктория киіміне Святой Екатерины орденін тағып, жас жұпқа құрмет көрсетті. Санкт-Петербургке сапарлаған оның сарайының мүшелері англо-ресейлік некеге арналған тойлардың, қабылдаулардың және көңіл көтеру шараларының ауқымына тәнті болды. Генерал-майор сэр Говард Крауфорд Элфинстон бір бөлмеде елу түрлі үстелге бес жүз адамға кешкі ас ұсынылғанын, "пальмалар мен экзотикалық өсімдіктер соншалықты көп қолданылған, бұл орынға жылыжай сияқты көрініс береді. Бөлмелердің ыстығы шыдай алмайтын болды, соның салдарынан бірнеше әйел бал залынан есін жоғалтып шықты" деп жазды. Леди Огюста Стэнли тойды үш сөзбен сипаттады: "Қандай керемет күн!". Альфред пен Мария өздерінің некелік түнін Царское Селодағы Александр сарайында өткізді. Александр II жас жұпты Ресейде қалдыруға үміттене отырып, бірінші қабатта сәнді жатын бөлмеге тапсырыс берді. Алайда, Альфред пен Мария Царское Селода қысқа ғана бал айынан кейін Ресейді тастап Англияға оралды. Александр II олардың қайта оралуына үмітін жоғалтпады, және бал айына арналған жатын бөлме екі онжылдық бойы сақталды. 1894 жылы ол соңғы император Николай II және оның әйелі Александраның жатын бөлмесіне айналды, олар Марияның шөбересі және Альфредтің шөбересі болды.

On 4 January 1874, Alfred arrived in Saint Petersburg for the wedding and stayed at the Winter Palace. The other British guests arrived on 18 January. The wedding was celebrated in great splendour, at the Grand Church of the Winter Palace on 23 January 1874 [O. S. 11 January 1874]. After this, the bride and groom each drank thrice from a goblet of wine. The service concluded with the couple joining hands under the priest's stole. Then they all proceeded to the Alexander Hall, where Arthur P. Stanley, Dean of Westminster, made Alfred and Maria husband and wife according to the rites of the Church of England. The two services were followed by a banquet at the palace. The famous opera singer Adelina Patti sang for the guests. The evening ended with a ball at Saint George Hall. In England that night, Queen Victoria wore the Order of Saint Catherine on her dress and drank a toast to the young couple. Those members of her court who had traveled to Saint Petersburg were overwhelmed by the scale of the celebrations, receptions and entertainments marking the Anglo Russian marriage. Major General Sir Howard Craufurd Elphinstone noted that, in one room, supper was served to five hundred people at fifty different tables, with "palms and exotics used to so large an extent that it gives the place the appearance of a conservatory the heat of the rooms was almost unbearable, and several ladies left the ballroom in a fainting state." Lady Augusta Stanley summed up the wedding in three words: "What a day." Alfred and Maria spent their wedding night at the Alexander Palace in Tsarskoe Selo. Alexander II had ordered a lavish honeymoon suite on the ground floor, hoping that it would persuade the young couple to remain in Russia. After a short honeymoon in Tsarskoe Selo, however, Alfred and Maria left Russia to live in England. Alexander II never lost hope that they would return, and the honeymoon suite was kept preserved for the couple for two decades. In 1894, it became the bedroom of the last Emperor and his wife, Nicholas II and Alexandra, who were Maria's nephew and Alfred's niece respectively.

Англияға келу

Эдинбург герцогы мен герцогинясы 1874 жылдың 7 наурызында Англияға келді. Виндзор қаласы олардың құрметіне Юнион Джек және Ресей туларымен безендірілді, ал Марияны күтіп тұрған көпшілік зор құрметпен қарсы алды. Королева Виктория оларды Оңтүстік-Батыс станциясында күтіп алып, олардың келгенін күнделігіне жазды: "Мен қымбатты Марияны құшақтап, бірнеше рет жылы сүйдім. Мен өте шаршап, дірілдедім, себебі оны ұзақ күткен едім. Мария өте мейірімді, жағымды жүзді, әдемі терілі және жарқын көзді, сонымен қатар ағылшын тілін тамаша меңгерген". Кейіннен королева Виктория жаңа келінін "өте жақсы мінезді, табиғи, әдепті және сыпайы" деп сипаттады, тіпті "ол әдемі немесе осал емес және денесін дұрыс ұстамайтын" болса да. Королева сондай-ақ Марияның "Аффиден қылқылдамайтынын және оған ең жақсы ықпал ететініне үміттенетінін" атап өтті. Эдинбург герцогы мен герцогинясы 12 наурызда Лондонға ресми түрде кірді.

Герцогиня мен Виктория патшайым

Мария әкесінің әпкесімен сотта оған қалай үн қатысуға болатыны туралы жиі дауласып тұратын. Ол императордың қызы болғандықтан, Ресейдегі барлық ұлы герцогинялардан жоғары тұрған Императорлық Билік иесі еді. Күйеуіне үйленгеннен кейін, ол тек Корольдік Билік атағына ие болуға құқылы болды. Император Александр II өзінің қызының "барлық өркениетті елдердегідей" Корольдік Билік емес, Императорлық Билік деп аталуын қалады. Шотландияға сапарлағанда Мария Балморал сарайындағы жылытылмаған бөлмесінде суықтап, от жағуды бұйырды. Ол бөлмеден шыққан соң, Королева Виктория бөлмеге кіріп, қызметшіге отты сөндіріп, терезелерді ашуға бұйырды. Марияның қайын анасымен қарым-қатынасы нашарлады. Ол әкесіне хат жазып, Королева Викторияны "ақымақ, жалтақ, қарт әйел" деп сипаттады. Императрица Мария Королева Викторияға ашуланып: "Шындығында, мұндай қайын ананы қабылдау қиын, мен Мари үшін қынжылып отырмын" деп жазды. Марияның қызы, Румыния Королевасы Мария, "Менің ойымша, анам Королева Викторияның келіні болуды әрқашан оңай деп таппады, бірақ олар бір-бірін өте құрметтеді" деп еске алды.

Британдық соттың алдында

Марияның бес баласы болды. Тойдан тоғыз ай өткен соң, ол өзінің тұңғыш баласын және жалғыз аман қалған ұлын, жас Альфредті, Букингем сарайында 15 қазанда дүниеге әкелді. Оның анасы Марияны көріп, немересімен танысу үшін Лондонға келді. 1875 жылы 29 қазанда Иствелл паркінде екінші баласы мен бірінші қызын дүниеге әкелді, оны өзі мен анасының есімімен Мари деп атады. Мария балаларды өзі емдеп, британдық қоғамды таң қалдырды. Герцогиня Мальтада күйеуімен бірге болған кезде, ол сол жерде Корольдік теңіз-әскери флотының офицері ретінде қызмет атқарды. Ол 1876 жылы 25 қарашада екінші қызы Виктория Мелитаны дүниеге әкелді. 1878 жылы 1 қыркүйекте Кобургтегі Розенау сарайында үшінші қызы Александра дүниеге келді. 1879 жылы 13 қазанда Мария Иствелл паркінде ерте туған өлі ұлды босанды. 1884 жылы 20 сәуірде ол төртінші қызы Беатристі де Иствелл паркінде дүниеге әкелді. Бірнеше жылдан кейін ол тек бес баласының ғана болғанын айтып, былай деп қайғырды: "Баланың дүниеге келуі – бұл аспандағы жалғыз шынайы сәт. Мұны басқа ештеңемен салыстыруға болмайды. Егер онша бала болса да, менде осындай сезім болар еді деп ойлаймын". Отбасының негізгі мекені Кларенс Хаус болды. Күз, Рождество және Жаңа жылды Иствелл саябағында өткізді. Виктория патшайымы император Александр II-ге екі ел арасында соғысқа алып баратын қатал жеделхаттар жіберді. Герцогиня қайын енесінің еліне, әсіресе өз әкесіне деген жауыздығына қатты таңғалды. Марияға ағылшын сарайында тұруға ыңғай табу қиын болды. Марлборо үйіндегі қонақасы кезінде ол премьер-министр Бенджамин Дизраэлимен сөйлесті. Дизраэли өзінің бәсекелесін анықтағанда, ол: "Бұл жерде қандай таңғажайып мемлекеттік қоғам бар. Қайда барсам да, екі адам бар. Екі премьер-министр, екі мемлекеттік хатшы, екі лорд-камерлар және екі лорд-канцлер". Мария оны заңда ұнатпады. Викторияның компаниясы қысымшылық тудырды, ал оның әпкелері мен қайын інілері тек екі кішісін: принц Леопольд пен принцесса Беатриске қамқорлық жасады. Ол өзінің мықты ақыл-ойымен мақтанып, Уэльс ханшайымы Александраны ақылсыз және ақымақ деп санайды. Мария Ресейді қатты сағына бастады және қайтып оралуға қандай да бір себеп таба алса, қуана-қуана соған баратын. Ол өзінің "орыс жүрегі" туралы айтып, "Отаннан шыққан әрбір жанашырлық дауысы мен үшін қасиетті" деді. Оның қызы, Румынияның королевасы Мария, "анам туған елін қатты жақсы көретін, ал Англияда ешқашан өзін толық бақытты сезінбеген" деп ойлады. 1880 жылы 17 ақпанда Мария Ресейге әкесінің таққа отырғанының 25 жылдығын атап өту кезінде оралды. Сол күні радикалдар императорды және бүкіл императорлық отбасын өлтіруге тырысты. Террористердің бомбасы Қысқы сарайдың асханасы мен күзет бөлмесін қиратты. Ол Англияға Кларенс-хауста келген кезде, әкесі террористік бомбадан қаза тапты. Эдинбург герцогы мен герцогинясы 1883 жылы мамыр айында Мәскеуде ағасы император Александр III-нің таққа отырғызу рәсіміне қатысты. 1884 жылдың шілдесінде олар Мәскеудің сыртындағы Ильинское қаласына барып, Марияның кіші інісі Сергейді, королева Викторияның немересі мен Альфредтің немересі, Гессен және Рейннің Елизавета ханшайымына үйленгендіктен, жолықтырды. 1886 жылы қазанда отбасы сол жерге қоныстанды. Келесі үш жыл бойы олар әр қысты Мальтадағы Сан-Антон сарайында өткізді. Аралдағы өмір Эдинбург герцогинясы үшін қызық емес еді, бірақ бұл Англиядағы өмірден қолайлы демалыс болды. Мальтада герцогиня өзінің тамаша қонақжай екенін дәлелдеді, теңіз офицерлері мен олардың әйелдерін көңіл көтерді. 1887 жылы жұп Виктория патшайымының Алтын мерейтойына қатысу үшін қысқа уақытқа Лондонға оралды. Күйеуі британдық теңіз-әскери флотында қызмет еткендіктен, Еуропаның заңгерлерімен де қарым-қатынаста болғандықтан, Мария көп жерді аралап, көп көңіл көтерді. Ол Еуропаның көптеген елдеріне, соның ішінде Испанияға, Италияға, Нидерландыға, Грекияға, тіпті Черногорияға да барып қайтты.

Maria had five children. Nine months after the wedding, she gave birth to her first child and only surviving son, young Alfred, at Buckingham Palace on 15 October 1874. Her mother came to London during the confinement to visit Maria and meet her grandson. On 29 October 1875 at Eastwell Park, she gave birth to her second child and first daughter, whom she named Marie after herself and her mother. Maria shocked British society by nursing the children herself. While the Duchess was in Malta with her husband who was stationed there as an officer in the Royal Navy, she gave birth to her second daughter, Victoria Melita, on 25 November 1876. On 1 September 1878, she gave birth to her third daughter, Alexandra, at Rosenau Palace in Coburg. On 13 October 1879, Maria gave birth prematurely to a stillborn son at Eastwell Park. On 20 April 1884, she gave birth to her fourth daughter, Beatrice, also at Eastwell Park. Years later, she lamented that she only had five children: "The only real heavenly moment is the birth of the child. This cannot be compared to anything else. I think if I had even a dozen children, I would have kept the same feeling." The family's main residence was Clarence House. Autumn, Christmas and the New Year were spent at Eastwell Park. Queen Victoria sent Emperor Alexander II a series of aggressive telegrams that almost led to a state of war between the two countries. The Duchess was deeply shocked at her mother in law's hostility towards her country and her own father in particular. Maria found it difficult to settle at the British court. During a banquet at Marlborough House, she had a conversation with the Prime Minister, Benjamin Disraeli. When Disraeli identified his rival, she exclaimed, "What a strange state society is in here. Wherever I go there is a double. Two Prime Ministers, two Secretaries of State, two Lord Chamberlains, and two Lord Chancellors." Maria disliked her in laws. Queen Victoria's company was oppressive, and of her sisters and brothers in law, she only cared for the two youngest: Prince Leopold and Princess Beatrice. Proud of her strong intellect, she considered Alexandra, the Princess of Wales, a light minded and foolish woman. Maria became increasingly homesick for Russia and was happy for any excuse to return there. She spoke of her “Russian heart" and said that "every sympathetic voice from the Fatherland is sacred to me." Her daughter, Queen Marie of Romania, reflected that "my mother dearly loved her native country, and she never really felt completely happy in England." On 17 February 1880, Maria was back in Russia, during the 25th anniversary celebration of her father's coronation. That day, radicals attempted to assassinate the Emperor and the entire imperial family. A terrorist bomb demolished the dining room and the guard room at the Winter Palace. She was back in England at Clarence House when her father was killed by a terrorist bomb. The Duke and Duchess of Edinburgh were present at the coronation of her brother, Emperor Alexander III, in Moscow in May 1883. In July 1884, they traveled to Ilinskoe, outside Moscow, to visit Grand Duke Sergei, Maria's younger brother, who had married Queen Victoria's granddaughter and Alfred's niece, Princess Elisabeth of Hesse and by Rhine. In October 1886, the family settled there. For the next three years, they spent every winter at the San Anton Palace in Malta. Life in the island was unexciting for the Duchess of Edinburgh, but it was a welcome respite from living in England. While in Malta, the Duchess proved to be an excellent hostess, entertaining naval officers and their wives. In 1887, the couple returned briefly to London to take part in Queen Victoria's Golden Jubilee. Her husband's career in the British navy and their many relations in the European courts allowed Maria to travel extensively, something that she truly enjoyed. She visited most European countries, including Spain, Italy, the Netherlands, Greece, and even Montenegro, as well as making annual trips to Germany, England, and Russia.

Девонпортта

1887 жылдың наурыз айында герцог Жерорта теңізі флотының басшылығынан бас тартып, отбасы Кобургқа көшті. Олардың негізгі резиденциясы Эдинбург сарайы болды, онда герцогиня сарай ұстады. Оның күйеуі теңіз ісімен айналысып, көбінесе үйде болмады. Ерлі-зайыптылардың бес баласының тәрбиесі герцогиняның міндетіне жүктелді. Ол балаларының өмірінде ең маңызды орынды алатын қатаң, бірақ адал ана болды. 1890 жылдың тамызынан 1893 жылдың маусымына дейін герцог Девонпорттағы Корольдік теңіз күштерінің базасында орналасты. Мария күйеуінің ресми резиденциясы – Адмиралтейство үйіне қызығушылық танытпады және балаларымен Девонпортқа сирек сапарлады. Жылдар өте келе Альфред пен Мария арасы суыты. Олардың музыка мен балаларына деген ортақ қызығушылығынан басқа ортақ ештеңесі болмады. Ол жабық, аз сөйлейтін, тез ашуланатын, ашушаң және көп ішетін адам еді. 1880-жылдардың ортасында ол алкоголизмге ұшырады. Герцог "дөңгелек, сезімтал, қасақана, адал емес, ойсыз және сенімсіз" деп сипатталды. Герцогиня күйеуінің мінез-құлқына наразы болды, бірақ некелерін сақтап, балаларынан қиындықтарын жасырып, оларға бақытты орта жасады. Кейін ол қыздарының біріне күйеуінің "заңды сүйіктісі" ғана екенін мойындады. Балалары үшін дау-жанжалдар олардың некелік проблемаларын одан әрі ушықтырды. Герцог олардың үлкен қызы Маридің болашақ король Георг V-тің інісіне үйленгенін үміттенеді. Бірақ герцогиня қызы өзінің қатесін қайталамауға бекінді және 1893 жылдың 10 қаңтарында оны Румынияның мұрагерлік принці Фердинандқа үйлендірді. Күйеуінің герцогтік таққа отыруымен Мария Эдинбург герцогинясынан басқа Саксен-Кобург және Гота герцогинясы да болды. Күйеуі теңіз қызметін тастағанына ренжіді, ал Мария жаңа рөлінен қатты ләззат алды. Ол елді "әдемі" деп санады, ал "жаңа, жақсы лауазымға ие болу және көп жұмыс істеу мүмкіндігі" – "нағыз Құдайдың сыйы" болды. Аңшылық орманы мен көркем қамалдарымен танымал герцогтық мүлік салыстырмалы түрде кішкентай болды, Кобург, Гота, Жоғарғы Австрия және Тирольдегі жеке меншіктерден тұрды, бірақ ол өзінің доменінде өз қалауынша өмір сүре алды. Отбасы герцогтың ресми резиденциясы Эренбург сарайына көшті, бірақ олардың барлығы жазғы үйлерін, Розенау сарайын, төбедегі, айналағы ауылға көрініс ашатын қызылша сары вилланы артық жақсы көрді. Сонымен қатар, Готада екі резиденция болды, онда олар жылдың бір бөлігінде тұруға мәжбүр болды: Фридштейн сарайы және Рейнхардсбрунн, герцог өзінің аңшылық жерлері үшін ұнаған. Герцогиня нашар жабдықталған қамалдарды жаңартумен қатар қайырымдылық жұмыстарын да жүргізіп, өзінің есімін алған ақыл-ой кемістігі бар адамдарға арналған мекеме ашты. Оның құмарлықтары опера мен театр болды, ол Кобургте де, Готада да қолдау көрсетті. Герцогиня кітап оқуға және саңырауқұлақ аулауға да бейім болды. Кобургтегі негізгі отбасылық резиденция 1865 жылы Принц Альфредтің пайдалануы үшін сатып алынған ғимарат болды. Эдинбург сарайы деп аталатын бұл ғимарат Эренбург сарайынан, яғни биліктегі герцогтың ресми резиденциясынан, орталық алаңның арғы жағында және қаланың опера залының жанында орналасқан. Ол 1881 жылы ерлі-зайыптылардың өсіп келе жатқан отбасына бейімделіп қайта жаңартылды. Патшалық жұптың бөлмелері екінші қабатта, ал төрт жас ханшайымның бөлмелері үшінші қабатта орналасқан. Эдинбург герцогы мен герцогинясы да коллекционерлер еді. Эдинбург сарайында Марияның туған жерін еске түсіретін көптеген заттар болды. Сонымен қатар, ол орыс стилінде де кештеулер ұйымдастырды. Герцогиня бастапқыда бұл одаққа қарсы болды, өйткені Эрнест өзінің британдық әжесі, королева Викториямен жақын болды, ол үйлену тойына көптеген басқа патшалармен бірге Кобургке келді. 1894 жылдың қарашасында Маридің үлкен ағасы Александр III қырық тоғыз жасында нефриттен қайтыс болды, жаңа император ретінде оның жиырма алты жасар ұлы Николай II қалды. Альфред пен Мария Александр III қайтыс алғанға дейін Ресейге барды. Олар Санкт-Петербургте Николайдың Гессен ханшайымы Аликске және Альфредтің қайтыс болған әпкесі ханшайым Алисаның ең кіші тірі қызы Рейнге арналған үйлену тойына қатысты. Күйеуінің қарсылығына қарамастан, герцогиня үшінші қызы Александраның 1895 жылдың қыркүйегінде королева Викторияның жарты қарындасы Феодораның немересі, Хоэнлохе Лангенбургтің ханзадасы Эрнст II-ге үйленуін ұйымдастырды. Ол Лондондағы неміс елшілігінде атташе болып қызмет етті және оның отбасы медиатизацияланған, бірақ биліктегі патшалық отбасы емес. Герцогиняның басты алаңы оның бағытсыз жалғыз ұлы "Жас Альфред" болды, ол Императорлық неміс армиясында даңқы жоқ мансапқа ие болды. 15 қазан 1895 жылы ол көп ұзамай денсаулығы нашарлағаннан кейін толыққанды жасқа жетті. Александраның үйлену тойы 1896 жылдың сәуір айында Кобургте өтті, ал келесі айда Мария күйеуі және олардың қалған төрт баласымен бірге Мәскеудегі император Николай II-нің тәж кигізу рәсіміне Ресейге сапарлады. 1897 жылдың маусымында герцогиня мен оның күйеуі королева Викторияның Алмаз мерекесіне қатысу үшін Лондонға оралды. Осы кезде ерлі-зайыптылардың қарым-қатынасы одан әрі нашарлады. Мария өзінің қиын күйеуімен сөйлесуге тақырып таба алмады, өйткені ол әдебиет пен театрға деген оның қызығушылығын жек көреді, ал ол оның саясат пен аңшылыққа деген құштарлығын "жалықтыратын" деп тапты. Герцогиня күйеуінің болмауына қуанды. Ол үлкен қызына "егер сіз оныңсыз өмірдің қаншалықты оңай және ыңғайлы екенін білсеңіз" деп хат жазды. Олардың жалғыз ұлы, денсаулығы нашар болғандықтан мерекелік шаралардан тыс қалды. Ол 1892 жылы сифилис жұқтырды, ал 1898 жылға қарай денсаулығы күрт нашарлады. Ол 6 ақпан 1899 жылы Меранда қайтыс болды, атап айтқанда, ата-анасының мерекесінде Готада өзін-өзі атқан деген хабар бар. Герцог Жас Альфредтің өліміне қайғырды. Осы трагедия ата-ананы одан әрі ажырастырды, өйткені Альфред әйелін кінәлады, ол Жас Альфредтің тәрбиесіне жауапты болды. Қайғысына берілген герцогиня ұлының жерлеу рәсімінде бақырып жылады. Жас Альфредтің өлімімен Саксен-Кобург және Гота герцогтігінің мұрагері Альфредтің інісі Чарльз Эдвард, Альбани герцогы болды, ол Германияға білім алу үшін келді. Герцогтыққа мұрагерлік Альфредтің өзінің жұтқыншақ рагына шалдыққандығы туралы жаңалықтармен күрделенді, емдеуге тым кеш болды. 1900 жылдың мамыр айына қарай ол жұтуға шамасы келмеді және тек түтік арқылы тамақтандырылды. Мария Саксен-Кобург және Готаның тәуекел герцогинясы болды, ал герцогтық Альфредтің інісі Чарльз Эдвардқа, он алты жасарға көшті. Оның ересек болмауы кезінде регенттікке Марияның күйеуі, Хоэнлохе Лангенбург ханзадасы Эрнст шамамен бес жылға жуық уақытқа ие болды.

In March 1887, the Duke relinquished his command of the Mediterranean Fleet, and the family moved to Coburg. Their main residence was Edinburgh Palais, where the Duchess held court. Her husband, occupied with his naval affairs, was away most of the time. Responsibility for the education of the couple's five children fell upon the Duchess. She was a strict, but devoted mother who made sure to be the most important person in her children's lives. Between August 1890 and June 1893, the Duke was stationed at the Royal Navy's base in Devonport. Maria did not care for the Admiralty House, her husband's official residence, and only made rare visits to Devonport with her children. With the passing of the years, Alfred and Maria grew apart. They had little in common other than a shared interest in music and their children. He was reserved, taciturn, moody, ill tempered, and a heavy drinker. By the mid 1880s he was an alcoholic. The Duke was described as "rude, touchy, willful, unscrupulous, improvident, and unfaithful." The Duchess resented her husband's attitude, but kept her marriage going, hiding her troubled married life from her children, providing a happy environment for them. She later confessed to one of her daughters that she felt she was never anything more than her husband's "legitimate mistress". Arguments over their children added to the couple's marital problems. The Duke hoped that their eldest daughter, Marie, would marry his nephew, the future King George V. The Duchess, however, was determined that her daughter should avoid her mistake, and married her instead to Crown Prince Ferdinand of Romania on 10 January 1893. With her husband's ascension to the ducal throne, Maria became Duchess of Saxe Coburg and Gotha, in addition to being Duchess of Edinburgh. Unlike her husband, who was disgruntled to leave his career in the navy, Maria thoroughly enjoyed her new role. She found the country "charming" and the prospect of "a new fine position, with plenty to do" a "real God send". Known for its hunting forest and picturesque castles, the ducal property was relatively small, compromising separate estates in Coburg, Gotha, Upper Austria, and Tyrol, but there she could live according to her desires in a domain of her own. The family moved to Ehrenburg Palace, the duke's official residence, but they all preferred their summer house, Rosenau Palace, a gingerbread yellow villa on a hill with views of the surrounding countryside. There were also two residences in Gotha where they had to live part of the year: Friedenstein Palace and Reinhardsbrunn, which the Duke enjoyed for its hunting grounds. The Duchess took on updating the badly furnished castles, and also charitable works, opening an establishment for those with intellectual disabilities that bore her name. Her passions were the opera and the theater, which she supported both in Coburg and in Gotha. The Duchess was also an avid reader and enjoyed mushroom hunting. The main family residence in Coburg was a building that had been acquired for Prince Alfred's use in 1865. Known as Edinburgh Palais, it was across the central square from the Ehrenburg Palace, the official residence of the reigning duke, and next to the town's opera hall. It was extensively remodelled in 1881 to accommodate the couple's growing family. The royal couple's rooms were on the second floor, while the bedrooms of the four young princesses were on the third floor. Both the Duke and Duchess of Edinburgh were avid collectors. In Edinburgh Palais, there were many objects that reminded Maria of her homeland. She also organised entertainment in the Russian fashion. The Duchess was initially against this match as Ernest was close to his British grandmother, Queen Victoria, who arrived at Coburg with many other royals for the wedding. In November 1894, Marie's eldest brother, Alexander III, died of nephritis, aged forty nine, leaving his twenty six year old son, Nicholas II, as the new emperor. Alfred and Maria went to Russia, arriving just before Alexander III's death. They stayed on in Saint Petersburg for the wedding of Nicholas to his fiancée, Princess Alix of Hesse and by Rhine, the youngest surviving daughter of Alfred's deceased sister, Princess Alice. Over her husband's objections, the Duchess arranged the marriage of her third daughter, Alexandra, in September 1895, to Ernst II, Prince of Hohenlohe Langenburg, a grandson of Queen Victoria's half sister, Feodora. He was an attaché at the German embassy in London and his family was mediatized but not a reigning royal family. The Duchess's main concern was her wayward only son, "Young Alfred", who had a checkered career in the Imperial German Army. On 15 October 1895, he reached his majority, but he was already in bad health. Alexandra's wedding took place in Coburg in April 1896, and the following month, Maria travelled to Russia with her husband and their other four children for Emperor Nicholas II's coronation in Moscow. In June 1897, the Duchess and her husband went back to London to take part in Queen Victoria's Diamond Jubilee. By then, the couple's relationship had deteriorated further. Maria despaired in finding a topic of conversation with her difficult husband as he hated her interest in literature and the theater, while she found his fondness for politics and hunting "dull". The Duchess was relieved when her husband was away. She wrote to her eldest daughter "if only you knew how easy and comfortable life is without him." Absent from the festivities was their only son, who was gravely ill. He had contracted syphilis in 1892, and by 1898, his health deteriorated rapidly. He died at the age of twenty four on 6 February 1899 in Meran, after reportedly shooting himself at Gotha during his parents' wedding anniversary celebrations. The Duke was heartbroken at Young Alfred's death. This tragedy drove the parents farther apart as Alfred blamed his wife, who had been responsible for Young Alfred's education. In her grief, the Duchess sank to her knees sobbing uncontrollably during her son's funeral. With the death of Young Alfred, the heir to the Duchy of Saxe Coburg and Gotha was Alfred's nephew Charles Edward, Duke of Albany, who came to Germany to be educated there. The succession to the duchy was complicated by the news that Alfred himself had throat cancer, too advanced for any treatment. By May 1900, he was unable to swallow and could only be fed by a tube. Maria became Dowager Duchess of Saxe Coburg and Gotha, while the duchy went to Alfred's nephew Charles Edward, then sixteen years old. During his minority, the regency fell on Maria's son in law, Prince Ernest of Hohenlohe Langenburg, for nearly five years.

Соңғы жылдар

Мәриям күйеуі қайтыс болғанда қырық алты жаста ғана еді. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол біраз уақыт Англияда қалды, онда оның күйеу інісі, Коннатт герцогы мұра еткен Клэренс Хаусынан бас тартуға мәжбүр болды. Мария қайнанасы, королева Викторияның соңғы күндерін Осборн Хаусында өткізді. Жесір қалғаннан кейін ол Кобургтегі Эдинбург сарайын және Готадағы Фридштейн сарайын өз үйі ретінде сақтап қалды. Розенау сарайы оның елдік үйі ретінде қызметін жалғастырды. Бес резиденцияны күтіп ұстау оның қаржысына үлкен салмақ салды. 1901 жылы екінші қызы Виктория Мелита күйеуінен ажырасып, оның үйіне көшіп келді. 25 қыркүйек 1905 жылы Виктория Мелита анасының туысы, Ұлы князь Кирилл Владимировичке тұрмысқа шықты. Ежелгі герцогиняның немере інісі, император Николай II-мен қарым-қатынасы нашарлады, себебі ол Виктория Мелитаның екінші некесіне қарсы болды, бұл принцесса Беатрис пен оның кіші інісі, Ұлы князь Михаил Александрович арасындағы махаббатқа нүке айырды. Мария Саксен-Кобург герцогтігі үшін көп еңбек етіп, қаржысын жақсартқаннан кейін, герцогтік 1905 жылдың шілдесінде көп жасқа толған Карл Эдуардқа берілді. Жаңа герцогпен қарым-қатынас бастапқыда шиеленісті болды. Келесі жылдары вдовщина герцогиня қызы Виктория Мелитамен бірге болу үшін туған елі Ресейге жиі сапарлар жасады. Оның соңғы сапары 1914 жылдың мамыр айында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Мария Букингем сарайындағы король Георг V-ті қабылдағаннан кейін Кобургте болды. Соғыс кезінде Кобург отбасы британдық және ресейлік байланыстары үшін қатты жаулыққа тап болды. Бір күні ол екі кіші қызымен үйіне қайтып бара жатқанда, көлігін ашулы топ тоқтатып, оны танып, орыс тегі үшін мазалады. 1917 жылдың тамызында ол былай деп жазды: "63 жасқа келгенімде, денеме қарағанда ақыл-ойым жақсы, өмірімнің қайғылы және мүмкін қайғысыз аяқталуын шыдамдылықпен қарсы ала аламын. Кейде мен де үмітсіздікке бойдаймын, бірақ өзім үшін емес, жалпы жағдай үшін". 1920 жылдың шілдесінде ол былай деп жазды: "Мен әлемнің және жалпы адамзаттың қазіргі жағдайына қатты ашуланыппын. Олар менің сүйікті Ресейімді, менің жақсы көретін Германиямды жойып, қиратты". Асқазан ауруларына шалдыққан болса да, оның өлімі күтпеген жерден болды. Алпыс жеті жасқа толғаннан кейін жеті күн өткен соң, 1920 жылдың 24 қазанында ол жүрек талмасынан ұйқыда қайтыс болды.

Maria was only forty six years old when she became a widow. After the death of her husband, she stayed for a while in England, where she had to relinquish Clarence House which was inherited by her brother in law, the Duke of Connaught. Maria was at Osborne House during the final days of her mother in law, Queen Victoria. In her widowhood, she kept Edinburgh Palais as her home in Coburg, and Friedenstein Palace in Gotha. Rosenau Palace continued to serve as her country house. The upkeep of five residences put a strain on her finances. In 1901, her second daughter Victoria Melita divorced her husband and came to live with her. On 25 September 1905, Victoria Melita married her maternal first cousin, Grand Duke Kirill Vladimirovich. The Dowager Duchess's relationship with her nephew Emperor Nicholas II deteriorated, as he opposed Victoria Melita's second marriage, and it doomed the romance between Princess Beatrice and his younger brother, Grand Duke Michael Alexandrovich. Maria lamented that, after working hard for the Duchy of Saxe Coburg, and clearing its finances, the duchy passed to Charles Edward who took control of it at his majority in July 1905. Relations with the new duke were initially tense, In the following years, the Dowager Duchess continued to make frequent trips to her native Russia in order to stay with her daughter, Victoria Melita. The last one of her trips took place in May 1914. At the outbreak of World War I, Maria was in Coburg after returning from a visit to King George V in Buckingham Palace. The Coburg family faced intense hostility during the war for their British and Russian connections. At one point, while she was returning home with her two younger daughters, their car was stopped by an angry mob who recognised her and harassed her for her Russian heritage. In August 1917 she wrote: "At the age of 63, I am very fresh in mind, if not in body, and I can support with patience and resignation a sad and perhaps miserable end of life which is in store for my old age Sometimes I also seem to despair, but not about myself, but about the state of things in general." In July 1920, she wrote: "I am too utterly disgusted with the present state of the world and mankind in general They have destroyed and ruined my beloved Russia, my much loved Germany." Although she had been affected by gastric troubles, her death came unexpectedly. Seven days after her sixty seventh birthday, on 24 October 1920, she died in her sleep of a heart attack.