Кіріспе

Католик шіркеуінің ілімдік билігі

Католик шіркеуінің ұстаздық билігі – Құдай сөзін, "жазба түрінде немесе Дәстүр түрінде" нақты түсіндіруге берілген шіркеудің өкілеттігі немесе міндеті. 1992 жылғы Католик шіркеуінің катехизисіне сәйкес, түсіндіру міндеті бірегей түрде Папа мен епископтарға жүктеледі, бірақ бұл ұғымның даму тарихы күрделі. Киелі кітаптар мен Дәстүр «Құдай Сөзінің жалғыз қасиетті сақталымын құрайды, ол Шіркеуге сеніп тапсырылған», ал ұстаздық билік осыдан тәуелді, себебі «ол Құдайдан берілген деп ұсынатын барлық нәрсе осы жалғыз сенімнен алынған».

Салтанатты және қарапайым

Католик шіркеуінің ұстаздық билігін жүзеге асыру кейде, бірақ сирек, Папаның салтанатты декларациясы түрінде білдіріледі – «ол өзінің барлық христиандардың бағушысы және мұғалімі ретінде қызметін атқарып, жоғарғы апостолдық билігімен [Рим епискобы] сенім немесе мораль туралы доктринаны, бүкіл шіркеу ұстануға тиіс деп анықтағанда» немесе экуменикалық кеңес осындай декларация жасағанда. Мұндай шіркеу ілімінің салтанатты жариялануы шіркеудің қатесіздігін білдіреді. Рим Папасы IX Пийдің Марияның Таза Концепциясы және Рим Папасы XII Пийдің Марияның Ассампциясы туралы анықтамалары осындай салтанатты Папалық жарияламалардың мысалдары болып табылады. Көптеген догмалар экуменикалық кеңестерде жарияланды. Экуменикалық кеңестердің салтанатты жарияламаларына Трент соборының ақталу туралы декреті және Бірінші Ватикан соборының Папаның қатесіздігі туралы анықтамасы жатады. Католик шіркеуінің ұстаздық билігі Папалар мен епископтардың мәлімдемелерінде, бірлесіп (мысалы, епископтар конференциясы арқылы) немесе жеке, жазбаша құжаттарда – катехизистер, энцикликалар, пастырлық хаттар сияқты, немесе ауызша – уағыздарда осы салтанатсыздықпен жүзеге асырылады. Бұл мәлімдемелер шіркеудің обычайлы ұстаздық билігінің бөлігі болып табылады. Бірінші Ватикан соборы былай деп мәлімдеді: «Құдайдың Сөзінде жазылған немесе дәстүрге берілген және шіркеу, салтанатты шешім арқылы немесе обычайлы және әмбебап ұстаздық билігі арқылы, құдайлық деп сенуге ұсынған барлық нәрселерге, құдайлық және католиктік сеніммен сену керек». Екінші Ватикан соборы одан әрі, обычайлы ұстаздық билігінің мәлімдемелеріндегі барлық нәрсе қатесіз емес екенін, бірақ Католик шіркеуі шіркеудің қатесіздігі оның әмбебап обычайлы ұстаздық билігінің мәлімдемелеріне берілгенін мойындайды: «Епископтар жеке алғанда қатесіздік құқығына ие болмаса да, олар келесі шарттарда Мәсіхтің доктринасын қатесіз жариялайды: атап айтқанда, олар әлемге шашырап жүргенімен, бірақ олардың арасында және Петірдің ізбасарымен бірлік байланысын сақтай отырып, сенім немесе мораль мәселелеріндегі беделді оқытуда белгілі бір доктринаны анық және абсолютті түрде ұстану керек екендігіне келіседі». Обычайлы және әмбебап ұстаздық билігінің мұндай оқытулары әдетте бір нақты құжатта берілмейді. Бұл оқытулар, әдетте ұзақ уақыт бойы, епископтардың барлық коллегиясымен беделді деп танылады. Мысалдарға діни қызметке тек еркектерді қабылдау және жасалмаған аборттың әрекетсіздігі жатады. «Магистериум» сөзі магистрдің лауазымына сілтеме жасайды. Осылайша, магистр мен магистериум арасындағы қатынас, ағылшын тіліндегі «президент» және «президенттік» арасындағы қатынасқа ұқсас. Рим Папасы XII Пийден бастап «магистериум» сөзі осы лауазымды атқаратын адамдарды білдіру үшін де қолданыла бастады.

Шығанағы және критерийлері

Католик шіркеуі Иса Мәсіхті құдайлық аянның бастауы деп үйретеді. Католик шіркеуі барлық ілімдерін қасиетті дәстүр мен қасиетті жазбаларға негіздейді. Магистериум шіркеудің барлық қатесіз ілімдерінен тұрады, «Сондықтан, құдайлық және католиктік сеніммен Құдайдың сөзіне енгізілген барлық нәрселерге, ол Киелі жазбаларда және дәстүрде табылып, шіркеудің салтанатты үкімімен немесе оның әдеттегі және әмбебап Магистериумы арқылы Құдай тарапынан аян етілген нәрселер ретінде ұсынылған нәрселерге сену керек» (Бірінші Ватикан кеңесі, Dei Filius, 8). Дегенмен, қасиетті Магистериумның осы екі функциясының қатесіздігі үшін критерийлер әртүрлі. Қасиетті Магистериум Рим Папасының және экуменикалық кеңестердің ерекше және догматикалық жарлықтарынан, сондай-ақ әдеттегі және әмбебап Магистериумнан тұрады. Екінші Ватикандық собор былай дейді: «Осы себепті Иса Өзінің бүкіл ісін орындау арқылы аянды толықтырды: Өзін көрсету және аян ету арқылы – Өзінің сөздері мен істері арқылы, Оның белгілері мен кереметтері арқылы, бірақ ең әсіресе Өзінің өлімі мен даңқты қайта тірілуі және Ақиқат Рухын соңғы рет жіберу арқылы» (Dei verbum, 4). Апостолдар адалдықпен жеткізген Мәсіхтің құдайлық аянының мазмұны Иман сақталысы деп аталады және оған Киелі жазбалар мен қасиетті дәстүр кіреді. Экуменикалық кеңестердің қатесіз ілімдері – Папа мен әлемнің барлық аймақтарынан келген епископтардан тұратын кеңестердің декларацияларында, жарлықтарында, доктриналарында және айыптауларында (әдетте кеңестік канондар мен жарлықтарда жазылған) қамтылған догматикалық, теологиялық немесе моральдық салтанатты анықтамалардан тұрады. Әдеттегі және әмбебап Магистериумның ілімі – бұл барлық епископтардың (Папаны қоса алғанда) бірауыздан келісетін және қатесіз деп есептелетін ілім. Мұндай ілім сонымен қатар sensus fidelium құрамына кіруі керек.

Епископтар билік ретінде

Магистериумның ең негізгі құрылымы – епископтардың апостолдық тізбегі және олардың сенімді сақтаушылар ретіндегі билігі – шіркеу әулиелері жиі талқыламаған аздаған нәрселердің бірі еді. Бұл доктринаны гностицизмге қарсы Антиохиялық Игнатий (және басқалар) қалыптастырды, ал Ириней, Тертуллиан, Киприан, Амвросий және Августин сияқтылар оны кеңейтті. Біздің эраның 2-ші ғасырының соңына қарай епископтардың барлығы оны қабылдады. Дегенмен, дін қызметкерлерінің әлемге құмарлығы артуымен алғашқы қиындықтар туа бастады. Епископтарға сын айтылды және барлық епископтарды монастырь қауымдарынан таңдауға тырысты, олардың адамдары ең ізгі басшылар деп есептелді. Бірақ, шіркеуде римдік үкімет сезімі де қалыптасты, ол кез келген бағамен тәртіпті қадағалауды талап етті. Осының нәтижесінде «императорлық епископтар» деген құбылыс пайда болды, олардың жеке қасиеттеріне қарамастан, лауазымына бағынуға міндетті болды, сондай-ақ «адам» мен «қызмет» арасындағы шешімді айқын етуге келді.

Алғашқы келіспеушіліктер

Бұл түсінік баршаға бірдей қабылданбады. Роберт Б. Иноның айтуынша, Ориген епископтардың сыбайлас жемқорлығын сынаған ең белгілі сыншылардың бірі болған. Ол Оригеннің өмірі бойында оның көптеген жазбалары күмәнді доктриналық тұрғыдан дұрыс емес деп есептелгенін, ал ол теологиялық біліміне ғана негізделген оқыту билігі идеясын қолдаған сияқты екенін айтады, яғни апостолдық тізбекке қарамастан немесе онымен қатар. Шіркеуде билік мәселесіне байланысты ерте кезеңде туған тағы бір дау Монтанизмде көрінді, ол пайғамбарлық сыйды қолдаушы қозғалыс ретінде басталды. Монтанизм, басқа нәрселермен қатар, Ескі Ұстанымдағыдай пайғамбарлықтардың Шіркеуде жалғасып жатқанын және жаңа пайғамбарлықтардың апостолдардың үйретуімен тең дәрежеде билігі бар екенін мәлімдеді. Алайда, Шіркеу бұл жаңа пайғамбарлықтардың билігі жоқ екенін жариялады және Монтанизмді ағым ретінде айыптады. Кейде жеке аян Шіркеу тарапынан мойындалған, бірақ Шіркеу жеке аянның сенім негізінен толығымен бөлек екенін және оған барлық католиктердің сенуі міндетті емес екенін үйретуді жалғастырады.

Экуменикалық кеңестер дәуірі

Бірінші жеті экуменикалық кеңес император төрағалығымен, Иерусалим, Константинополь және Рим сияқты маңызды метрополиялардың өкілдерінің қатысуымен өтті. Олар қазіргі заманғы христиандар үшін өте маңызды доктринаны, соның ішінде Мәсіхтің құдайлығын және Мәсіхтің екі табиғатын анықтауға қатысты маңызды билікке ие болды. Бұл кеңестерде Никеялық дінге қатысты әртүрлі жарияламалар жасалды, оның ішінде Никеялық сенімді қабылдау да болды. Бұл кеңестердің ресми тілі, сондай-ақ барлық авторитетті мәтіндер грек тілінде жазылған. Кеңестер мен патриархтық билік арасындағы қарым-қатынас күрделі болды. Мысалы, алтыншы кеңес, Константинопольдің үшінші кеңесі, моноэнергизм мен монотелитизмді айыптап, бұл ерестікті қолдағандарды, соның ішінде Папа Хонорий I және Константинопольдің төрт бұрынғы патриархын да қамтыды.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлардағы оқыту билігіне қатысты пікірлерді сипаттау қиын, себебі олар өте алуан түрлі болды. Ұлы Скизмадан кейін, кем дегенде, папалық үстемдігінің жақсырақ түсінілуі мен қабылдануы қатар, теологтарға көбірек мән берілді, сонымен қатар екі көзқарасқа да қарсы шығушылар көптеп табылды.

Ұлы Карл дәуірі

Өзінің билігі кезінде мәдениет пен жаңарудың гүлденуінің бір бөлігі ретінде император Карл Ұлы патристикалық дәуірдің алғашқы ірі шіркеулік зерттеулерінің бірін тапсырды. Бұл "алтын ғасыр" немесе Каролингтік Ренессанс шіркеудің өзіндік ерекшелігіне зор әсер етті. 700-ші жылдардың соңы мен 800-ші жылдардың басында жаңа мәтіндер жылдам ашылып, таратылды және патристикалық авторлық католик теологиясында мәтіннің құқықтығын белгілеу үшін маңызды болды. Алайда, осы кезеңде епархиялық епископтар мен олардың митрополиттері арасында билік күресі күшейді. Осы күрес барысында, сол кездегі мәдени жаңару мен жаңа мәтіндерді табуға деген ынтақтылықты пайдаланып, бірқатар күрделі жалған құжаттар жасалды. Псевдо-Изидорлық Декреттер Рим папасының епископтарды алғаш рет қызметтен шеттету және тағайындау билігін ерте шіркеу әулиелерінің мәтіндеріне жасалған жалғандар арқылы, бұрыннан заңды деп танылған мәтіндермен біріктіріп, дәлелдеді. Бұл декреттер папаның оқу билігін орталықтандыруға зор ықпал етті және 1500 жылдарға дейін жалған екені анықталмады, ал 1800 жылдарға дейін жалған деп толық мойындалмады.

Теологтар

Оқыту билігінің көптеген тұжырымдамалары орта ғасырларда кеңінен танымал болды, соның ішінде білімді сарапшының билігі туралы түсінік, бұл идея Оригенмен (немесе тіпті одан бұрын) басталып, бүгінге дейін жақтаушылары бар. Кейбіреулер теологтардың шіркеудің оқытушылық қызметіне қатысуына мүмкіндік берді, бірақ теологтар мен епископтардың билігі арасында шешімді ажырату жасады. Мұндай көзқарастың бір мысалы – қасиетті Тома Аквинскийдің жазбаларында кездесетін “Magisterium cathedrae pastoralis” (пасторальдық тақ) және “Magisterium cathedrae magistralis” (шеберлік тағының магистериі) туралы айтуы. Magisterium cathedrae pastoralis-тің ең жоғары деңгейі – епископтық, ал одан да жоғарыда – папа: “Magis est standum sententiae Papae, ad quem pertinet determinare de fide, quam in iudicio profert, quam quorumlibet sapientum hominum in Scripturis opinioni.” Басқалары, мысалы, Фонтендік Годфройд, теологтың епископтық және тіпті паптық шешімдерге қарамастан, өз пікірін сақтауға құқығы бар екенін қатаң түрде талап етті. 16-шы ғасырда Рим Инквизициясы құрылғанға дейін, қасиетті жазуларды және дәстүрді зерттеу және түсіндіру арқылы католик шындығының нормасын анықтаудың орталық билігі – университеттердің теология факультеттерінің міндеті деп жалпыға бірдей мойындалды. Сорбоннадағы Париж теология факультеті христиан әлеміндегі ең маңызды оқу орнына айналды. Патшалардың, епископтардың және папалардың дінге қатысты шіркеу және мемлекет мәселелеріндегі жиі кездесетін әрекеті – өздері шешім қабылдамас бұрын, ұстаздардың пікірін алу үшін, әсіресе Сорбоннада теологиялық сұрақтар бойынша университеттерге сауалнама жіберу болды. Бүгінгі Католик шіркеуінде бұл дәстүр әлі де сақталады (кем дегенде сырттай), Паптық үйдің ресми теологының лауазымында, ол көбінесе папаға даулы мәселелер бойынша кеңес береді.

Папаның билігі және тәлім беру билігі

Орта ғасырлар бойы папаның (рухани және әлемдік) басымдылығына, сондай-ақ оның діни доктрина мәселелерінде шешімді айту қабілетіне қолдау көрсету, Исадордың Декреттері кеңінен қабылданғандықтан, едәуір артты. Папалық билікті нығайтуда екі папа – Иннокентий III (1198–1216) және Бонифаций VIII (1294–1303) ерекше рөл атқарды. Иннокентий папаның билігі – Құдайдың өзі берген құқық екенін мәлімдеді, сондай-ақ папаның ғана емес, рухани көшбасшы, сонымен қатар дүниелік билеуші ретіндегі бейнесін қалыптастырды. Бонифаций "Unam Sanctam" паптық бұйрығында рухани әлемнің, жер бетінде папа басқаратын, әлемдік әлемге билік ететінін, ал құтқарылу үшін барлық адам папаның билігіне бағынуға тиіс екенін жеткізді.

Папаның қатесіздігі

XII ғасырдағы канондық заңгер Грацианның "Декретумында" папаның теологиялық дауларды шешуге заңды құқығы бар екені көрсетілген, бірақ оның қате жібермейтініне кепілдік берілмеген. Папаның міндеті – шындықты толыққанды жеткізуге көбінесе жақсы дайындықтан өткен теологтардың жұмыс істей алатын шектерін анықтау болды. Осылайша, папаның билігі – қате жібермейтін ұстаз емес, сот өкілі ретінде болды. Бұл доктрина Реформация кезінде айқын дамуға ие болды және 17 ғасырдың басында Әулие Роберт Белармин бұл доктринаны ресми түрде жариялады, бірақ 19 ғасыр мен Бірінші Ватикан Кеңесіне дейін кеңінен қабылданбады. Бұл декларация кейіннен шіркеу тарапынан күшін жойылған деп жарияланды, себебі кеңестің алғашқы отырыстары папамен бекітілмеген еді. Алайда, бұл шіркеуде папалық үстемдік доктринасына қарсы әрекет ететін кеңестік ағындар әлі де болғанын көрсетеді, бұл сол кездегі папалық билікте байқалған жемқорлықтың ықпалынан туындаған болуы мүмкін.

Базель кеңесі (1439)

Теолог шіркеудің оқытушылық өмірінде бұрынғыдан да маңызды рөл атқара берді, себебі епископтарға ілімдік пікірлерді қалыптастыруға көмектесу үшін "дәрігерлер" жиі шақырылатын болды. Мысалы, 1439 жылы Базель соборында епископтар мен басқа дін қызметкерлерінің саны теология докторларынан әлдеқайда кем болды. Осының салдарынан ықпалы артса да, папалар "бұзық" теологтар деп санайтындарға қарсы кеңестер (мысалы, Питер Абелард және Беранжердің ісінде) мен комиссиялар (Николас Аутрекорт, Окхэм және Экхарт сияқты) арқылы билігін қолдануын тоқтатпады. 1517 жылы Реформация басталғанда, папалық биліктің осы мәлімдемесі шегіне жетті және теологтарға қатысты папалық биліктің басымдығы мен құқығы қайтадан күшпен орнатылды. Бірақ Трент соборы теологтар мен собор әкелері арасындағы ынтымақтастықты қайта жаңғыртты, ал Бірінші және Екінші Ватикан соборларына дейінгі келесі ғасырлар шіркеудегі білімді адамдардың рөлін кеңінен қабылдады, алайда папалар теологтарды әлі де жақыннан бақылап, кейде араласып отырды.

Орта ғасырдың аяғы

Кейінгі орта ғасырларда осы папалық билік туралы мәлімдемелер теологтардың еңбектерінде де жиі кездесетін. Мысалы, Доминго Банез папаға «сенімнің шындықтарын анықтаудың шешуші билігін» жатқызды, ал Томас Каетан, Сент-Томас Аквин жасаған айырмашылықты кеңейте келе, теологтарда білінетін жеке сенім мен папаның сот мәселесі ретінде ұсынатын беделді сенім арасындағы шекараны салды.

IX Пий және Ватикан I

Кейінгі орта ғасырларда папаның қатесіздігі туралы ұғым қалыптасты, бірақ осы ілімдердің нақты айқындамасы мен түсіндірілуі 19 ғасырда, Папа Пий IX және Бірінші Ватикан кеңесі (1869–1870) кезінде ғана болды. Пий IX – бүгінгі күні түсінілетін мағынада «Магистериум» терминін қолданған алғашқы папа, ал «әдеттегі және жалпыға бірдей Магистериум» ұғымы Ватикан I кезінде ресми түрде орнатылды. Бұдан өзге, бұл кеңес папаның қатесіздігі ілімін, яғни папаның барлық христиандардың пасторы және ұстазы ретінде әрекет еткенде, сенім мен мораль мәселелері бойынша әмбебап шіркеудегі жоғарғы билігін қолданған кезде қатесіз сөйлеу қабілетін анықтады. Бұл жариялау кейбір дау-дамайсыз болған жоқ; Униат шіркеулерінің епископтары декларацияға қарсы дауыс берудің орнына, отырыстың өзінде жаппай шығып кетті, ал осы декларацияның нәтижесінде біраз уақыттан бері күш алып келген Ескі католик шіркеуінің айырылысы аяқталды. Джон Генри Ньюман Кеңестің билігін қабылдады, бірақ Кеңес шынымен «экуменикалық» кеңес пе екеніне күмән келтірді.

Пий XII және Пауыл VI

Кейінірек, Папа Пий XII (1939-1958 жылдары таққа отырды) Магистериумның шеңберін одан әрі нақтылап, сенімділердің Папаның қарапайым Магистериумына да бағынуға міндетті екенін, ал Папа белгілі бір мәселе бойынша пікір білдіргеннен кейін «теологтар арасында еркін пікір алмасуға орын қалмайды» деді. Папа Павел VI (1963-1978 жылдары таққа отырды) осы көзқараспен келісті. Теология мен Магистериумның бастауы бір – аян, және олар тығыз байланыста жұмыс істейді: Магистериум даулы мәселелерді шешу үшін жаңа аян алмайды. Теолог Магистериумға бағынып, жаңа сұрақтарға жауап беруге тырысады. Магистериум өз кезегінде, сенім мен мораль саласындағы қазіргі заманғы мәселелерге сенімді жауап беру үшін осы жұмыстың қажеттілігін сезінеді. Теология бұл жауаптарды қабылдап, Магистериум мен сенімділер арасындағы байланыс көпірі ретінде қызмет етеді, Магистериумның ілімінің негізін түсіндіреді.

Кеңестен кейінгі кезең

Оқытушылық билік, папалық басымдық және қатесіздік, сондай-ақ жалпы оқыту билігі туралы пікірталастар осы ілімдердің ресми түрде жариялануынан бері күшін жойған жоқ. Керісінше, Шіркеу қарсы аргументтерге тап болды: бір жағынан, тіпті техникалық түрде міндетті емес папалық энциклопедияларды да қатесіз мәлімдемелер деп қарастыруға бейім адамдар бар, ал екінші жағынан, Humanae Vitae сияқты даулы энциклопедияларды ешқандай жағдайда қабылдамайтындар да бар. Джон Генри Ньюман сияқтылар Бірінші Ватикандық собордың өзі экуменикалық собор болып табылды ма екеніне күмән келтіреді, соның салдарынан сол соборда анықталған папалық қатесіздік туралы догманың өзі қателікті жариялау болып саналды. Бұл жағдай демократиялық әлемде билікке қатысты көзқарастардың өзгеруімен, академиялық еркіндікке берілетін жаңа мәнмен және білім мен коммуникацияның жаңа құралдарымен күрделене түседі. Сонымен қатар, теологтардың беделі қайта қаралып жатыр, теологтар Пий XII-нің белгілеген құрылымдарын басып өтіп, орта ғасырлардағыдай теологияда өз билігін талап етуде. Ал кейбіреулері өздерін тек ғалымдар деп есептейді және ешқандай мекеменің қызметінде емес. 2018 жылдың қыркүйегінде Епископтар Синодына өз Синодтарында бекітілген құжаттар бойынша Оқытушылық билік (Магистериум) берілді.