Кіріспе

1739 жылғы құлдар көтерілісі Оңтүстік Каролина колониясында

Стоно көтерілісі (сонымен қатар Катоның қастандығы немесе Катоның көтерілісі деп те аталады) 1739 жылдың 9 қыркүйегінде Оңтүстік Каролина колониясында басталған құлдар көтерілісі болды. Бұл Оңтүстік колониялардағы ең ірі құл көтерілісі, нәтижесінде 25 колонист және 35-50 африкалық құл қаза тапты. Көтерілістің жетекшілері Орталық Африкадағы Конго Корольдігінен шыққан болуы мүмкін, себебі олар католик дінін ұстанған және кейбіреулері португал тілінде сөйлеген. Көтерілістің басшысы Джеми сауатты құл болған. Дегенмен, кейбір мәліметтерде ол "Като" деп аталған, және ол Ашли өзенінің жанында және Стоно өзенінің солтүстігінде тұратын Като (немесе Катер) отбасының меншігінде болған болуы мүмкін. Ол 20-ға жуық конголық құлдарды, олардың арасында бұрынғы әскерлер де болған, Стоно өзенінен оңтүстікке қарай қарулы шеруге бастады. Олардың мақсаты Испанияның Флоридасына жету болды, онда Британдық Солтүстік Америкадан қашқан құлдарға бостандық уәде етілген бірнеше жарлық жарияланған. Оңтүстік Каролинада көптеген адамдар 15 ғасырда католик дініне өткен Конго Корольдігінен келген. Көптеген құлдар Оңтүстік Каролинаға сатылар алдында Батыс Индияда (әсіресе Барбадос) құлдыққа сатылған. Құлдардың саны артуымен колонистер олармен қарым-қатынастарын реттеуге тырысты, бірақ бұл процесте үнемі келіссөздер жүрді. Құлдар қашу арқылы, жұмысты баяулату арқылы немесе көтеріліс ұйымдастыру арқылы қарсылық көрсетті. Ол кезде Джорджия әлі құлдар жоқ, тек ақ адамдар тұратын колония болатын. Оңтүстік Каролина Джорджиямен бірлесіп, құрлықта және жағалау аймақтарында патрульдік күзетті күшейтті, қашқан құлдардың Испанияның Флоридасына жетуіне жол бермеу үшін. Стоно көтерілісіне бірнеше фактор ықпал еткен болуы мүмкін. Испан Флоридасы Оңтүстік колониялардан қашқан құлдарға бостандық ұсынды; колонияның бірнеше губернаторы Флоридадағы қашқан құлдарға католик дініне өту және колониялық милицияда белгілі бір мерзім қызмет ету шартымен бостандық беру туралы жарлықтар шығарды. Испан Флоридасының ең ірі елді мекені Сент-Огастинге қорғаныс шебі ретінде Форт-Мозе бекінісі құрылды, ол колонияға жеткен қашқан құлдарды орналастыру үшін пайдаланылды. Стоно Флорида шекарасынан 150 миль (241 км) қашықтықта орналасқан. Сонымен қатар, Чарльстонда жақында безгек эпидемиясы болған, нәтижесінде көптеген ақ адамдар қайтыс болды, бұл құл иелерінің билігін әлсіретті. Тарихшылардың пікірінше, құлдар көтерілісті дүйсенбі күні ұйымдастырған, себебі сол күні плантаторлар шіркеуде болып, қарусыз болуы мүмкін. 1739 жылғы Қауіпсіздік заңы (барлық ақ нәсілді еркектерге дүйсенбі күндері шіркеуге қару алып баруды міндеттеген) сол жылдың тамызында бұрынғы қашқандар мен ұсақ көтерілістерге жауап ретінде қабылданды, бірақ ол толық күшіне енген жоқ. Жергілікті билік өкілдері 29 қыркүйектен кейін қару ұстамаған ақ нәсілді еркектерге жаза тағайындауға уәкілдік алды.

Африкалық тегі

Көтерілістің басшысы Джемми сауатты құл болған, оны бір куәгер «анголалық» деп сипаттаған. Тарихшы Джон К. Торнтонның пікірінше, ол Конго патшалығынан шыққан болуы мүмкін, осыған ұқсас 20 құлдың тобы да оған қосылған. Аймақта құлдық кең таралған және Конго мемлекеті оны реттеген. Португал тілі сауда тілі болған, сонымен қатар Конгодағы білімді адамдардың қолданатын тілдерінің бірі еді. Оңтүстік Каролинадағы португал тілінде сөйлейтін құлдар испан агенттерінің еркіндік туралы ұсыныстарын естіген болуы мүмкін. Олар сондай-ақ испан Флоридасының католицизміне қызығушылық танытқан. 18 ғасырдың басында Конгода азаматтық соғыстар болған, нәтижесінде көптеген адамдар тұтқынға алынып, құлдыққа сатылған, оның ішінде жаттығудан өткен әскерилер де болған. Джемми және оның көтерілісшілер тобы осындай әскери адамдар болған болуы мүмкін, себебі олар тұтқындалғанда отаршылдарға қарсы қаһарлы шайқасқан және 20 адамды өлтіре алған. Африкалықтар жолмен жүріп «Азаттық!» деп жазылған туды көтеріп, бір ауыздан осы сөзді айтқан. Олар Стоно өзенінің көпіріндегі Хатчинсон дүкеніне шабуыл жасап, екі дүкеншіні өлтіріп, қару-жарақ пен оқ-дәрілерді тартып алған. Олар оңтүстікке қарай испан Флоридасына бет алған. Лейтенант-губернатор Чикасо және Катаба тайпаларының өкілдерін, сондай-ақ басқа құлдарды жалдап, шайқастан қашқан африкалықтарды іздеп табуға және тұтқындауға жіберген. Бірінші қақтығыс орнынан шамамен 30 миль (48 км) қашықтықта, бір аптадан кейін қашқан құлдардың бір тобы отаршылдармен қаһарлы шайқасқан.

Салдары

Келесі екі жылда Грузия мен Оңтүстік Каролинада құлдардың көтерілістері тәуелсіз түрде болды. Колониялық шенеуніктер осы көтерілістерге Стоно көтерілісін себепкер деп есептеді, бірақ тарихшылар 18-ші ғасырдың басынан бері күріш пен мақта өсіру кезінде құлдықтың күшейе түскен қатал жағдайлары жеткілікті себеп болды деп санайды. Плантаторлар құл ретінде өскен жұмысшылардың көбірек қанағаттанғанына сенгендіктен, туған жерінен шыққан құлдарды көбейтуді шешті. Көтерілістің себебін жақында әкелінген африкалықтардың ықпалы деп есептеген плантаторлар, құл әкелуді тоқтатуға бел буды. Олар Чарльстон арқылы құл әкелуге 10 жылдық мораторий енгізді. Сонымен қатар, заң шығарушы орган бақылауды күшейту үшін 1740 жылғы Негрлік актіні қабылдады: ол кез келген плантацияда бір аққа он қараның үлесін белгіледі. Заң шығарушы орган құлдықтағы жағдайды жақсартуға тырысып, проблемалардың алдын алуға көмектесті; шамадан тыс жұмыс талап еткен немесе құлдарды қатыгездікпен жазалаған қожайындарға жазалар белгіледі. Бұл ережелерді орындау қиын болды, себебі заң құлдардың ақтарға қарсы куәлік беруіне рұқсат бермеді. Сондай-ақ, құлдарға христиан дінін үйрету үшін мектеп ашты. Сонымен қатар, заң шығарушы орган құлдардың босатылуын болдырмауға тырысты, өйткені депутаттар колониядағы еркін қара нәсілділердің болуы құлдарды алаңдатады деп ойлады. Олар құл иелерінен құл босатудың әрбір жағдайын заң шығарушы органда бекітуді талап етті; бұрын құл босату жеке келісіммен жүзеге асырылуы мүмкін еді. Оңтүстік Каролина Американдық Азаматтық соғыстан кейін құлдық жойылғанға дейін осы шектеулерді сақтап келді.