Кіріспе

Алқыс (лат. applaudere – соғу, шапалақтау) – көбінесе, қошеметтеу немесе мақтаудың қол соғу арқылы, яғни екі алақанды бір-біріне тигізіп дауыс шығару түрі. Көрермендер әдетте музыкалық концерт, сөз сөйлеу немесе қойылымнан кейін ризашылық пен мақұлдау белгісі ретінде қол шапалақтайды.

Тарих

Қол шапалақтау дәстүрінің пайда болуының нақты уақыты белгісіз, бірақ ол адамзат мәдениеттерінде кең таралған. Қол шапалақтаудың түрлі нұсқалары көбінесе көрермен ретінде ризашылық таныту құралы ретінде қызмет етеді және қатысушылық сезімін қанағаттандырады. Оның формаларының алуандығы тек шу шығару тәсілдерін табу мүмкіндігімен ғана шектеледі (мысалы, аяқпен жерді таптау, үстелге жұдырықтармен немесе қолдармен соғу). Дегенмен, әр мәдениетте ол әдетте белгілі бір ережелерге бағынады. Ежелгі римдіктер қоғамдық шараларда мақұлдау деңгейін білдіру үшін рәсімдерді орнатыпты: саусақ пен бас бармақты біріктіру, алақанның жалпақ немесе ойыс жағымен қол шапалақтау және тоганың жиегін желбірету. Жоғары топтағы көрермендер мақұлдауын білдіру үшін тогаларын желбіретіпті, ал тога киюге рұқсаты жоқ төмен топтағы көрермендер матаның бір бөлігін желбіретіпті, бұл кейіннен қол орауышқа айналған болуы мүмкін. Рим императоры Аврелиан тоганы желбіретуді римдік халқына таратып берген салфеткалармен (стола) алмастырды. Рим театрында қойылым аяқталғанда басты актер "Valete et plaudite!" (қоштасыңыз және қол шапалақтаңыз!) деп айқайлап, көрермендер бейресми хоргос жетекшілігімен антифондық түрде мақұлдауын білдірген. Сол сияқты, "клак" (француз тілінде "шапалақтау") – француз театрлары мен опера үйлеріндегі кәсіби қол шапалақтаушылардың ұйымдастырылған тобы, оларға орындаушылар көрермендердің мақұлдауының күшін арттыру үшін ақы төлепті. Егер оларға ақы төленбесе, олар наразылық білдіріп, сахнаға заттар лақтыруы мүмкін. 1830 жылдары шоуларда жамағатты қолдау үшін "клак" деп аталатын топты жалдау кең таралды. Театр және опера басшылары қажет болғанда осы кәсіби қол шапалақтаушыларды жалдай алатын. Олардың қайда және қашан қолдау көрсетуді бастау керектігін шешетін жетекшісі болды. Клэк әртүрлі адамдардан тұратын, олардың әрқайсысының өзіндік міндеттері болды: кейбіреулері тамаша бөлімдерді көрсету үшін қойылымды жаттап алатын, күлдіретіндер әзілдердің дұрыс түсірілуін қамтамасыз ететін, жылағыштар көз жастарын жасап, ал кейбіреулері көңіл-күйді көтеру үшін ғана болатын, көбінесе "Encore! Encore!" (тағы бір рет!) деп шулап. Клэктердің пайда болуы Малер, Шуман және Мендельсон сияқты композиторларды шығармаларын қол шапалақтаудан сақтау үшін партитураларында бөлімдер арасында үзіліссіз орындауды сұрануға итермеледі, бұл көптеген классикалық орындалу орындарында қолданылатын қол шапалақтау этикетінің қалыптасуына ықпал етті. Христиан дінінде театр дәстүрлері шіркеулерге сіңірілді. Евсевийдің айтуынша, Самосатты Пауыл қауымдағыларды оның уағыздауын мақұлдағандарын білдіру үшін зығыр маталарын желбіретуге шақырған. Бірақ шіркеуде қол шапалақтау уақыт өте келе сәннен шықты. Рихард Вагнер операларының Байройттегі Фестшпильхаустағы қойылымдарының квази-діни атмосферасының ықпалымен, бұл рух театр мен концерт залдарына да тарады. Оның орнына парламент мүшелері мен лордтар көбінесе "Естіңдер, естіңдер!" деп айқайлайды.

Әуе қатынасында

Әртүрлі елдерде әуе кемесінің жолаушылары көбінесе ұшу аяқталғанда, ұшақтың дөңгелектері жерге тигенін сезіп, қысқа бірақ қанағаттанарлық жолмен қозғалған кезде қону кезінде қол соғып құттықтайды. Бұл әдеттің мақсаты белгісіз.

Вариациялар

Гольф шапалақтау – қол шапалақтаудың тыныш түрі, себебі гольфшылар үшін бұл қол соғудың басым түрі болып саналады; гольф турнирлерінде басқа гольфшыларды алаңдатпау үшін қатты қол шапалақтауға тыйым салынады. Гольф шапалақтау кейде басқа шараларда әзілдеу немесе сарказмды көрсету үшін қолданылады. Снукер ойынында жақсы соққы, қиын доп салу, қашып құтылу қиын "снукер" жағдайында қарсылас өз таяғымен үстел жиегіне бірнеше рет тию арқылы мақұлдауын білдіреді. Сол сияқты, оркестрдегі скрипкашылар қол шапалақтаудың орнына, иін ауада қозғайды немесе аспаптарының ішектерін жұмсақ шапалақтайды. Дирижерге немесе солистке ризашылық білдіру үшін үрмелі аспаптар тобының мүшелері аяқтарын жеңіл соғып немесе бір қолын тізесіне тигізеді, ал соқпақшылар көбінесе барабан таяқтарын бірге шапалақтайды. Оркестр мүшесі репетиция немесе орындау кезінде әріптесі өте жақсы орындаса, одан да жұмсақ түрде мақұлдауын білдіруі мүмкін, әдетте аяғын еденге немесе қолын тізесіне сәл қозғайды. Мұндай сырттай көрінбейтін қол шапалақтауды көрермендер байқамауы мүмкін. Орындаушылардың бір-біріне тікелей қол шапалақтауы, көбінесе, өзімшілдік және көрермендердің орындау лайық деп санағанда мақтау беруге арналған құқығын (және осы тұрғыдағы жалғыз міндетін) иелену ретінде қарастырылады. Скейтборд мәдениетінде, егер бір скейтбордшы ерекше жақсы трюк жасап, сәтті орындаса, көрермендер өз тақталарын жерге соғып, мақұлдауын немесе қолдауын білдіреді. Есітім бұзылысы бар адамдар мәдениетінде, есітім бұзылысы бар көрермендер қол шапалақтаудың көрінетін түрін қолданады. Олар алақандарын бір-біріне шапалақтамай, саусақтарын тік көтеріп, білектерін бұрады. Дегенмен, есітім қабілеті бар адамдар мәдениетіне тән жағдайда дәстүрлі қол шапалақтау қолданылады. Поэзия орындауларында қол шапалақтау көбінесе саусақтарды шапалақтау түрінде болады, бұл орындаушыға ризашылық білдіру үшін тыныш және бөгетсіз әдіс. Кейбір елдерде, мысалы, жерлеу рәсімінде, жақында қайтыс болған адамға құрмет көрсету үшін қол шапалақтау қолданылуы мүмкін. Ұлыбритания мен Израильде жақында пайда болған құбылыс – бір минуттық қол шапалақтау, ол дәстүрлі бір минуттық үнсіздіктің орнына келді. Ұлыбританияда бұл әсіресе футбол матчтарында, ал Израильде баскетбол матчтарында және басқа да спорт түрлерінде қолданылады. Алайда, көптеген елдерде қайтыс болған адамға қол шапалақтау әлі де жағымсыз және ұсынылмайды, себебі оны беймүміндік немесе қуаныш деп қате түсіндіруге болады. Немец тілді елдерде университет студенттері лекциядан кейін үстелге тырнақтарымен соғады. Немец тілді елдерде жиналыстарда мақұлдауды білдіру үшін де осы әдіс қолданылады. Ямайкада адамдар Олимпиада ойындарында немесе "Әлем сұлуы" сайыстарында жеңіске жеткен кезде мерекелік шараларда қақпақтар мен ыдыс-аяқтарды бір-біріне соқтығыстырады.

Фильмдегі баяу қол шапалақтау

"Аяу қол шапалақтаудың" тағы бір түрі драмалық тәсіл ретінде қолданылады, көбінесе фильмдердегі маңызды сюжеттік бұрылыстардың соңында пайда болады. Бір көрермен қызықты сөзден кейін баяу қол шапалақтай бастайды, сосын тағы біреуі, одан кейін бірнешеуі қосылады, нәтижесінде ақырында үлкен дауыспен шапалаққа айналады, көбінесе тұрып шапалақтаумен аяқталады. Бұл "crescendo қол шапалақтау" деп те аталады, өйткені ол дыбыс деңгейінің артуын көрсетеді.