Кіріспе
Қара көзді бұршақ немесе қара бұршақ – бүкіл әлемде орташа мөлшердегі, жеуге жарамды бұршағы үшін өсірілетін құрақты өсімдік. Ол Африкада ежелгі заманнан өсірілген ковпийдің бір түрі, және кейде жай ғана ковпий деп аталады. Ең көп таралған сортты Калифорниялық қара көзді бұршақ дейді, ол ақшыл түсті болып келеді және айқын қара даққа ие. Американың оңтүстігінде көптеген, көбінесе ұрпақтан ұрпаққа жеткен, әртүрлі сорттары бар, олардың мөлшері кішкентай "леди" бұршақтарынан бастап өте ірілеріне дейін өзгереді. Көздің түсі қара, қоңыр, қызыл, қызғылт немесе жасыл болуы мүмкін. Барлық бұршақ жаңадан қабықтан шығарылғанда жасыл, ал кептірілгенде қоңыр немесе сары түсті болады. Қара көзді бұршақтың танымал түрі – қызғылт қабықты бұршақ немесе "көзге тозаң" бұршақ; ол әдетте күлгін немесе қызғылт дақтары бар жасыл түсті болады. Қазіргі таңда қара көзді бұршақтың ғылыми атауы – Vigna unguiculata subsp. unguiculata, бірақ бұрын ол Phaseolus туысына жатқызылған. Vigna unguiculata subsp. dekindtiana – оның жабайы түрі, ал Vigna unguiculata subsp. sesquipedalis – аспаржа бұршағымен туыс. Солтүстік Мексикадағы frijol ojo de cabra (ешкінің көзі бұршағы) сияқты кейбір ұқсас бұршақтар қателікпен қара көзді бұршақ деп аталуы мүмкін, және керісінше.
The black eyed pea or black eyed bean is a legume grown around the world for its medium sized, edible bean. It is a subspecies of the cowpea, an Old World plant domesticated in Africa, and is sometimes simply called a cowpea. The common commercial variety is called the California Blackeye; it is pale colored with a prominent black spot. The American South has countless varieties, many of them heirloom, that vary in size from the small lady peas to very large ones. The color of the eye may be black, brown, red, pink, or green. All the peas are green when freshly shelled and brown or buff when dried. A popular variation of the black eyed pea is the purple hull pea or mud in your eye pea; it is usually green with a prominent purple or pink spot. The currently accepted botanical name for the black eyed pea is Vigna unguiculata subsp. unguiculata, although previously it was classified in the genus Phaseolus. Vigna unguiculata subsp. dekindtiana is the wild relative and Vigna unguiculata subsp. sesquipedalis is the related asparagus bean. Other beans of somewhat similar appearance, such as the frijol ojo de cabra (goat's eye bean) of northern Mexico, are sometimes incorrectly called black eyed peas, and vice versa.
Тарих
Қара көзді бұршақ Батыс Африкадан шыққан және Қытай мен Үндістанда тарихи тұрғыдан бері өсіріліп келеді. Оны 17 ғасырдан бері Вирджинияда Африкадан Америкаға әкелінген құлдар өсірген, олар өздерінің туған жерлерінен өсімдіктерді де алып келген. Бұл дақыл Техаста да танымал болды. Джордж Вашингтон Карвер қара көзді бұршақтың егілуін ұсынды, себебі ол бұршақтар отбасынан болғандықтан топыраққа азот қосады және құндылығы жоғары. Оңтүстік Аймақта қара көзді бұршақ осы күнгі күнге дейін жан азығы және Оңтүстік АҚШ асханаларында кеңінен қолданылады. Қара көзді бұршақ бүкіл әлемде өсіріледі. Дәнді дақыл салыстырмалы түрде зиянкестер мен аурулардан азат. Тамыр түйінді нематодтар мәселе тудыруы мүмкін, әсіресе егер дақылдар ауыстырылмаса. Азотты бекітетін бұршақ болғандықтан, тұқымдан кейін үш аптадан соң тыңайтқыш қолданудан азотты алып тастауға болады. Гүлдену кезінде көп мөлшерде нектар бөлінеді, ал үлкен алқаптар бал өндіруге мүмкіндік береді. Гүлдер әртүрлі тозаңдаушыларды тартатындықтан, инсектицидтерді қолдану кезінде этикетка талаптарын бұзуға жол бермеу керек. Бұршақ еккеннен кейін 2-5 күнде өсуі керек.
Бақытты жаңа жылдық тағамдар
Америка Құрама Штаттарының оңтүстігінде Жаңа жыл күні қара көзді бұршақ немесе Хоппин Джон (дәстүрлі жан азығы) жеу келесі жылға береке әкеледі деп есептеледі. Бұршақтар әдетте дәм беру үшін шошқа етімен (мысалы, бекон, майлы ет, шошқа сүйектері немесе шошқа жағы) және тураланған пиязбен пісіріліп, бірістіретін ащы соус немесе бұрыш қосылған сірке суымен беріледі. Дәстүрлі тағамға кәдігі кәбіс, қарабақша, репа немесе горчица жасылдары және ветчина да кіреді. Бұршақтар піскенде ісіп кететіндіктен, олар берекенің символы; жасылдар – ақшаны білдіреді; шошқа еті, шошқалар азық іздегенде алға қарай түсіп, жақсы қозғалысты көрсетеді. Алтынды білдіретін жүгері наны да көбінесе осы тағамға қосылады. Бұл әдет-ғұрыптың шығу тегі туралы бірнеше аңыз бар. Оңтүстік штатының бұршақ пен сәттілікпен байланысы туралы екі танымал түсінік Американдық Азамат соғысына дейін барады. Біріншісі генерал Уильям Т. Шерманның Одақ армиясының теңізге жасаған жорығымен байланысты, оның барысында олар конфедераттардың азық-түлік қорын тонады. Аңыз бойынша, бұршақ пен тұздалған шошқа еті жануарларға арналған тамақ деп есептелгендіктен, қол тигізбей қалдырылған. Оңтүстік тұрғындары қыста аман қалуға көмектесетін азық-түлікпен қалғанына қуанды және қара көзді бұршақ сәттіліктің символына айналды. Бұл аңызға қарсы тұратын бір мәселе, генерал Шерман өзімен бірге үш күндік мал азығын қоса алғанда, қосымша азық-түлік алып келді және тіпті мал азығына да қол сұқпаған болар еді. Сонымен қатар, Атланта мен Саваннадағы алғашқы орташа аяздың күндері тиісінше 13 қараша және 28 қараша. Шерманның жорығы 15 қарашадан 21 желтоқсанға дейін болғандықтан, 1864 жылы Одақ армиясының аңыздың көп бөлігінде айтылғандай, қара көзді бұршақ егілген далаларға тап болуы екіталай. Басқа оңтүстік дәстүрінде қара көзді бұршақ бұрын құлдықта болған афроамерикалықтар үшін азаттықтың символы болды, олар Азамат соғысынан кейін Жаңа жыл күні ресми түрде босатылды. Оңтүстік Американың басқа дәстүрлері Оңтүстік қалалары мен плантацияларындағы ашкенази және сефард текті еврейлердің бұршақ жегенін көрсетеді.
Африка және Таяу Шығыс
Мысырда қара көзді бұршақ лобия деп аталады. Пияз, сарымсақ, ет және томат шырынымен пісіріліп, египеттік күрішпен, ішіне шария деп аталатын ұсақ макарон қосылып берілсе, ол Мысырдағы ең танымал күріш тағамы болады. Иорданияда, Ливанда және Сирияда лобия немесе жасыл қара көзді бұршақ пияз, сарымсақ, томаттар (қабығынан тазартылып, майдаланған), зәйтүн майы, тұз және қара бұрышпен пісіріледі. Нигерия мен Ганада, сондай-ақ Батыс Африка мен Кариб аймақтарында аккара немесе коосе деп аталатын дәстүрлі тағамға тұз, пияз және/немесе бұрыш қосылған қара көзді бұршақ пюресі кіреді. Содан кейін осы қоспа қуырылады. Нигерияда 'моин моин' деп аталатын пудинг ұнтақталған бұршақтан, дәмдеуіштермен және кейбір өсімдік ақуыздарымен дайындалып, буға пісіріледі. Ол пап, күріш немесе гари сияқты көмірсуларға тоқ тағамдармен бірге беріледі.
Азия және Тынық мұхит
Индонезияда қара көзді бұршақ жергілікті тілде ид немесе kacang tolo деп аталады. Олар көбінесе самбал горинг – ыстық және дәмді қызыл карри, саюр бронгкос немесе саюр лоде сияқты карри тағамдарында қолданылады. Бұл бұршақ бүкіл Үндістанда кеңінен қолданылады. Солтүстік Үндістанда қара көзді бұршақ лобия немесе ронги деп аталады және даал сияқты пісіріліп, қайнатылған күрішпен беріледі. Махараштрада оларды чавли деп атайды және чавли амти немесе чавли усал деп аталатын карри дайындайды. Карнатакада оларды алсанде калу деп атайды және хули – танымал карри түрін дайындау үшін қолданады. Оңтүстік Канара ауданында оларды латанай да биджа деп атайды және дәмді кокос пастасында пісіріп, соусты немесе құрғақ кокос карриін жасайды. Тамил Надуда оларды карамни немесе теттапаяру деп атайды және әртүрлі рецепттерде қолданады, оның ішінде қайнатып, санддал сияқты салатқа айналдырады (әсіресе Ганеш Чатуртхи және Навратри мерекелерінде). Андхра-Прадеш штатында оларды alasandalu деп атайды және түрлі рецепттерде, ең танымал вада үшін қолданады. Кералада олар садхья тағамының бір бөлігі – Олан болып табылады. Вьетнамда қара көзді бұршақ chè đậu trắng (қара көзді бұршақ және кокос сүтімен жабысқақ күріш) деп аталатын тәтті десертте қолданылады.
Еуропа
Кипрде (φρέσκο λουβί (fresko luvi)), Грецияда (μαυρομάτικα) және Түркияда (börülce salatası) қайнатылған қара көзді бұршақ зәйтүн майы, тұз, лимон шырыны, пияз және сарымсақ қосылған салат түрінде жейді. Португалияда қара көзді бұршақ қайнатылған балық және картоппен, тунецпен, сондай-ақ салаттарға қосылып дайындалады.
Солтүстік Америка
"Хоппин Джон" – қара көз немесе дала бұршақтары, күріш және шошқа еті қосылып жасалатын, Америка Құрама Штаттарының оңтүстік аймақтарындағы дәстүрлі тағам. "Техас хайуаны" – Америка Оңтүстігіндегі тағы бір дәстүрлі тағам, ол қара көз бұршақтарын винегрет стиліндегі соуста және ұсақталған сарымсақпен маринадтау арқылы дайындалады.
Оңтүстік Америка
Бразилияның солтүстік-шығысындағы Баия штатында, әсіресе Сальвадор қаласында қара көзді бұршақ (онда "феижао фрадинхо" деп аталады) Батыс Африка асханасынан шыққан дәстүрлі көше тағамы – акараже дайындау үшін қолданылады. Бұршақтар қабығынан ажыратылып, ұнтақталғаннан кейін, одан шарықтар жасалып, дәнді майда қуырылады. Акараже әдетте екіге бөлініп, ватапа, каруру, тураланған жасыл және қызыл помидорлар, күнде кептірілген шағын креветкалар және үйде жасалған ащы соуспен толтырылады. Колумбияның солтүстік бөлігінде олардан буньюэло деп аталатын қуырылған нан дайындалады. Бұршақтардың қабығын жұмсарту үшін бірнеше сағатқа суға салынады. Содан кейін қабық қолмен немесе қолмен айналдырылатын ұнтақтағыш көмегімен алынады. Қабықтары алынғаннан кейін бұршақ ұнтақталады немесе блендерден өткізіліп, жұмыртқа қосылып, жұмсақ қоспа жасалады. Бұл қоспа ыстық майда қуырылады. Бұл – қоректік заттарға толы таңғы ас. Гайана, Оңтүстік Америка және Тринидад пен Тобагода күрішпен бірге пісірілген ең танымал бұршақ түрі – қара көзді бұршақ, бірақ ең көп қолданылатыны – қызыл бұршақ. Оны жеңіл тағам ретінде де пісіруге болады. Жаңа жыл қарсаңында (Гайана мен Суринамда "Ескі жыл түні" деп аталады) отбасылар дәстүрлі "күріш қосылған" тағамын дайындайды. Бұл тағамға күріш, қара көзді бұршақ, басқа бұршақтар, кокос сүті және түрлі дәмдеуіштер қосылған ет кіреді. Дәстүр бойынша, жаңа жылда бақытқа ие болу үшін алдымен осы тағам желу керек. "Күріш қосылған" тағамы күнделікті тағам ретінде де дайындалады.
Тамақ
100 грамм пісірілген қара бұршақ 100 граммдық порциясында тағамдық энергия бар және фолий қышқылының өте жақсы, ал тиамин, темір, магний, марганец, фосфор және мырыштың жақсы көзі болып табылады. Бұл бұршақтар диеталық талшықтың да жақсы көзі (100 граммдық порциясына 6,5 грамм) және көптеген басқа витаминдер мен минералдарды орташа мөлшерде қамтиды (кесте).