Муса ибн Нусайр: Араб әскербасы және Африканың билеушісі

Кіріспе

Араб әскери қолбасшысы, провинциялық губернатор (640–716)

Мұса ибн Нүсейр (موسى بن نصير Mūsá bin Nuṣayr; 640 – шамамен 716) – Омейяд халифасы Әл-Валид I-нің қол астында қызмет еткен араб генералы және губернаторы. Ол Солтүстік Африканың (Ифрикия) мұсылман провинцияларын басқарды және Испаниядағы (Гибралтар, Испания, Португалия, Андорра және Оңтүстік Францияның бір бөлігі) Визиготтар патшалығын исламдық жаулап алуға жетекшілік етті.

Өмірбаян

Оның тегі туралы әртүрлі пікірлер айтылған. Бірінің айтуынша, оның әкесі Евфрат өзенінің шығысында мекендеген, жартылай көшпелі Лакмид руының мүшесі болған және Сасанилермен одақтас болған, ал енді бірі Бану Бакр конфедерациясына жатқан деседі. Бір деректе Мұсаның әкесі Месопотамиядағы Айн әл-Тамр қаласы (633 ж.) түскен соң тұтқынға алынғаны жазылған. Осы деректерге сәйкес, ол араб христиандығы болған және сол жерде тұтқын ретінде ұсталған көптеген адамдардың бірі еді. Дегенмен, әл-Баладури осы оқиғаны баяндай келіп, оның Палестинадағы Джабал әл-Жалилден шыққан Бали тайпасының арабы болғанын айтады. Құл ретінде Мұсаның әкесі Абд әл-Азиз ибн Марванның (Мысыр әкімі және халифа Марван I-нің ұлы) қызметіне кіріп, ол оған бостандық сыйлаған. Ол Сирияға қайтып келді, Мұса Кафармара немесе Кафарматхра деген жерде дүниеге келді. Оның туған жылы 640 жыл деп белгіленген. Халифа Абд әл-Малик Мұсаны, халифаның інісі Бишр ибн Марванмен бірге Ирактың бірлескен әкімі етіп тағайындады. Жоғалған салық ақшасы үшін дау туды, сонда Мұсаға үлкен айып төлеу немесе өмірімен құн төлеу мүмкіндігі берілді. Әкесінің меценаты Абд әл-Азиз ибн Марван Мұсаны жоғары бағалап, құн төледі; кейін ол Мұсаны Ифрикияның әкімі етіп тағайындады.

Мағрибті исламдық жаулап алу

Хасан ибн әл-Нұман Солтүстік Африканы Мороккоға дейін исламдық жаулап алуды жалғастыру үшін жіберілді. Византия шабуылдарына жол бергені үшін ол қызметтен алынды. Содан кейін Мұса бин Нүсейр берберлерге қарсы шабуылдарды жаңартпақ болды. Бірақ ол исламды күшпен таңбаламады, керісінше, берберлердің дәстүрлерін құрметтеді және оларды бағындыру үшін дипломатия қолданды. Бұл өте тиімді болды, көптеген берберлер ислам дінін қабылдады және тіпті оның әскеріне сарбаз бен офицерлер ретінде қосылды, мүмкін Тарик бин Зияд та олардың қатарында болды, ол кейіннен Иберияға ислами экспедицияны жетекшілік етті.

Әкім

698 жылы Мұса Ифрикияның губернаторы болып тағайындалды және Солтүстік Африканы, Балеар аралдары мен Сардинияны жаулап алуды аяқтады. Ол Мысырдың губернаторына бағынышты емес, Ифрикияның алғашқы губернаторы болды. Ол Танжерді алған және оны басып алған алғашқы мұсылман генералы болды; оның әскерлері сондай-ақ Соусты жаулап алып, Марокконың солтүстік жартысын толық бақылауға алды. Ол Византия теңіз күштерінің үздіксіз шабуылдарына қарсы тұруға мәжбүр болды және ол Ибица, Майорка және Менорка аралдарын жаулап алуға қабілетті теңіз күштерін құрды.

Аль-Андалусты жаулап алу

(Ескертпе: Осы бөлімдегі көптеген мәліметтер алдымен Ибн Абд әл-Хакамның еңбектерінде кездеседі, содан кейін басқа авторлар оларды қайталап жазады, мысалы, «Ахбар мажмуа» жинағында, көбінесе толықтырылған, бірақ мазмұнында айтарлықтай өзгеріс жоқ.)

Өмірбаян

Мұсылмандық және христиандық дереккөздерде Мұса бин Нүсейр Гибралтар бұғазынан Испанияға өтуге құлшынған, бірақ Визигот ақсұлығы Джулиан, Сеута графы, оны Иберияға шабуыл жасауға шақырғанда ғана осы қадамға баруға шешкен. Джулиан халықтың қасіреті мен король Родерик жасаған зұлымдық туралы айтып, Испаниядағы байлықтар, сарайлар, бақтар мен сұлулықтарды сипаттау арқылы оған жаулап алуға себеп болды. Аңыз бойынша, Джулиан Визигот патшалығының құлауын қалаған, себебі Родерик оның қызы Флоринда ла Каваны зорлаған еді.

Инвазия

Испания жағалауындағы Тарифта сәтті шағын шабуылдан кейін, олжасы қарсылықсыз алынған күш қайтып келген соң, Муса үлкен шабуылдық күшін түсіруге шешім қабылдады. Тарик бин Зияд шамамен 7000 бербер мен арабтан тұратын әскермен боғазды кешіп, Гибралтарға (араб тілінде «Тарик тауы» деген мағына беретін Джебель Тариктан) қонды. Экспедицияның мақсаты аумақты зерттеу және одан әрі шабуыл жасау болған болу керек. Тарик әскерінің құрамында Юлиан берген бірнеше жетекшілер болды. Ол қонғаннан кейін үш апта өткен соң, мұсылмандар Родерик басқаратын 100 000 сарбаздан тұратын визигот әскерімен бетпе-бет келді. Гуадалете шайқасында мұсылмандар жеңіске жетті, ал визигот аристократиясы шайқаста жаппай қырылды. Мұсылмандар Кордобаға қарай жорық жасады, бірнеше мықты бекіністерді айналып өтті. Жақсы қорғалған қала түсті, және Тарик қаланың еврейлерінен тұратын гарнизонды орнатты, олар ғасырлар бойы визиготтар тарапынан дін өзгеруге ұшырағандықтан басып келгендерді құшақ жайып қарсы алды. Содан кейін Тарик Толедоға жол тартты. Муса Тариктың табыстары туралы естіп, 18 000 бербер мен арабтан тұратын әскермен Иберияға келді. Ол Тарикпен Толедода кездесуді жоспарлады, бірақ алдымен Тарик айналып өткен Севильяны алуға кірісті, онда Муса қатты қарсылыққа ұшырады және үш айлық қоршаудан кейін жеңіске жетті. Содан кейін ол Лузитания провинциясына жорық жасап, ондағы қалған готтардың қарсылығын жойды. Тарикпен кездесу алдында оның соңғы мақсаты Лузитанияның астанасы Мериданы басып алу болды. Бес айлық қоршаудан және шешілмейтін шайқастардан кейін, Сеутадан келген бір топ адам христиандық күштер ретінде көрініс беріп, күзетшілерді қақпаларды ашуға көндірді. Ішке кіргеннен кейін, «күштер» 700-ге жуық адамнан тұрды, олар күзетшілерді жеңіп, мұсылмандар қалаға кіруі үшін қақпаларды ашық ұстады. Меридадан кейін Муса күштерін бөліп, көп бөлігін Тарикпен Толедода кездесуге алып, қыстауға қалды. Оның қалған күштеріне ұлы Абд әл-Азиз басшылық етті, ол Севильяға көтеріліске қарсы оралып қайтты. Абд әл-Азиз бүлікшілікті тез бастырып тастады. Содан кейін ол Лузитания аумақтарында бірнеше жорықтар жасады. Коимбра мен Сантарем 714 жылдың көктемінде басып алынды. Абд әл-Азиз содан кейін Мурсияда шайқасты. Мурсия герцогы Теодемир, немесе мұсылмандар оны Тудмир деп атаған, 713 жылғы сәуірде бірнеше қиын шайқастардан кейін Абд әл-Азизге бағынды. Теодемирге қойылған талаптар бойынша герцог Ориуэла цитаделін және Жерорта теңізіндегі Аликанте мен Лорканы қоса алғанда, бірнеше елді мекендерді сақтай алатын, оның ізбасарлары өлтірілмейтіні, тұтқынға алынбайтыны, ислам дініне мәжбүрленбейтіні және шіркеулері өртелмейтіні айтылды. Сондай-ақ, Теодемир мұсылмандарға қарсы тұруға басқаларды ынталандырмауы және оның және оның иелігінің әрбір азаматы ақша және басқа да тауарлар түрінде жылдық салық төлеуі керек болды. Муса ақыры Тарикпен кездесті, онда соңғысының олжасы туралы дау болды, оның ішінде бір кездері Сүлейменге тиесілі болған асыл тастармен әсемделген алтын үстел бар екені айтылды. Осы уақытта Мусаның елшісі, Мугит әл-Руми (римдік), Хишпаниядағы жағдай туралы хабарлау үшін халифа әл-Уалидке жіберілген еді. Халифа Мусадан кері шегінуді және жеке Дамаскқа баяндауды талап етті. Муса бұл бұйрықты уақытша елемеуді шешті, өйткені ол алға жылжуды жалғастырмаса, визиготтардың қарсыласы күшейіп, мұсылмандарға қарсы бұрылуы мүмкін екенін білді. Осылай істегеннен кейін, ол Тарикпен бірге солтүстікке бет алды; Муса Сарагосаға қарай жол тартты, оны қоршауға алды, ал Тарик Леон және Кастилия провинцияларына қарай жорық жасап, Леон және Асторга қалаларын басып алды. Муса Сарагосаны басып алғаннан кейін солтүстікке қарай жол тартты, Овьедоны басып алып, Бискай шығанағына жетті. Иберияның исламдық жаулап алуы аяқталды, Муса жаңадан басып алынған Аль-Андалуста губернаторлар мен префекттерді орналастырып, содан кейін Джихадтан алынған көптеген олжамен Дамаскқа оралды.

After a successful minor raid on the Spanish coast at Tarifa where the raiding force returned with a booty captured without any reported resistance, Musa decided to land a larger invasion force. Tariq bin Ziyad crossed the strait with approximately 7,000 Berbers and Arabs, and landed at Gibraltar (from Jebel Tariq, meaning Tariq's mountain in Arabic). The expedition's purpose must have been to conduct further raids and explore the territory. Tariq's army contained some guides supplied by Julian. Three weeks after his landing, the Muslims were faced with a superior Visigoth royal army of 100,000 troops under Roderic. The Muslims won the Battle of Guadalete, and the entire Visigoth nobility was all but exterminated at the battle. The Muslims then marched towards Córdoba, bypassing several strong fortifications. The well defended city fell, and Tariq established a garrison there consisting mainly of the city's Jews who welcomed the invaders, having been subjected to conversion from the Visigoths for centuries. Tariq then continued on his way to Toledo. Musa, learning of Tariq's successes, landed in Iberia with an army of 18,000 Berbers and Arabs. He planned to rendezvous with Tariq at Toledo, but first proceeded to take Seville, which Tariq had bypassed, and where Musa met stiff resistance, and succeeded after three months of siege. He then campaigned in the province of Lusitania, eliminating the remaining Gothic resistance there. His last destination before meeting Tariq was to subdue Mérida, capital of Lusitania. After five months of siege and inconclusive fighting, a group of Ceutans pretended to be Christian reinforcements and managed to convince the guards into opening the gates. Once inside, the "reinforcements", nearly 700, overwhelmed the guards and managed to keep the gates open for the Muslims to enter the city and capture it. After Mérida, Musa divided his forces, taking the majority with him to meet Tariq at Toledo where he would remain for winter. The remainder of his forces were led by his son 'Abd al Aziz, who would return to Seville to deal with an uprising. 'Abd al Aziz made short work of the rebellion. He then conducted several campaigns on the return journey in the territories of Lusitania. Coimbra and Santarém were captured in the spring of 714. 'Abd al Aziz then campaigned in Murcia. The Duke of Murcia, Theodemir, or Tudmir as he was called by the Muslims, surrendered to 'Abd al Aziz after several hard fought engagements in April 713. The terms imposed on Theodemir declared that the duke would keep the citadel of Orihuela and several other settlements, including Alicante and Lorca on the Mediterranean, that his followers will not be killed, taken prisoner, forced into Islam, and that their churches will not be burned. It also demanded that Theodemir not encourage or support others to resist the Muslims, and that he and every citizen of his dominion pay an annual tax in money and other goods. Musa finally met up with Tariq where there was an argument over the latter's booty, which reportedly included a gold table covered with gems and other precious stones that had reputedly once belonged to Solomon. Meanwhile, Musa's messenger, Mughith al Rumi (the Roman) who had been sent to Caliph al Walid I to inform him of the situation in Hispania, had returned. The Caliph requested Musa to withdraw and to report in person to Damascus. Musa chose to ignore this order temporarily, knowing that if he did not continue his advance, Visigoth resistance may increase and turn the tables against the Muslims. Having done so, he continued with Tariq to the north; Musa heading for Zaragoza, to which he lay siege, while Tariq continued to the provinces of León and Castile, capturing the towns of León and Astorga. Musa continued after taking Zaragoza to the north, taking Oviedo and reaching as far as the Bay of Biscay. The Islamic conquest of Iberia now complete, Musa proceeded to place governors and prefects throughout the newly conquered Al Andalus, before returning to Damascus with most of the booty captured from the Jihad.

Дамаскіге қайта оралу

Сондықтан Испанияны жаулап алған екі сардарды да халифа Дамаскіге шақырды. Бір деректер бойынша, Тарик бірінші болып келді. Бірақ халифа ауырып қалды. Сөйтіп, халифаның інісі Сүлеймен ибн Абд әл-Малик уақытша билікке ие болды және сарбаздары мен олжасымен келген Мұсадан қалаға әскери шерумен кіруді кейінге шегеруді өтінді. Ол, әрине, жаулаудан әкелген даңқты өзіне қарыздандыруды көздеді. Бірақ Мұса бұл өтінішті қабылдамады, жеңіспен Дамаскіге кірді және олжаны ауырып жатқан әл-Валид I-ге ұсынды. Бұл Мұса мен Тарикке Дамаск халқы арасында ең жоғары құрмет пен танымалдылықты сыйлады. Әл-Валид I бірнеше күннен кейін қайтыс болды, ал оның інісі Сүлеймен Мұсадан барлық олжасын тапсыруды талап етті. Мұса наразылық білдіргенде, Сүлеймен оны шенінен төмендетіп, барлық олжаны, соның ішінде бір кезде Сүлейменге тиесілі болған үстелді де тартып алды. Мұсаның ұлы Абд әл-Азиз ибн Мұса Родериктің әйелі Эгилонаға үйленді. Ол Абд әл-Азизден: «Неге қонақтарыңыз сізге, әкеңіздің кезіндегідей бас иіп құрмет көрсетпейді?» деп сұрады. Ол қонақтарды өзіне бас идіруге мәжбүрлеуге кірісті. Арабтардың бір тобы оның құпия түрде христианға айналғанын айтты және оны өлтіріп, басын кесіп халифаға жіберді. Сүлеймен Мұсаның алдында болғанда, келген басқа қарап, оны танитынын сұрады. Мұса қадір-қасиетін сақтап, оның дініне шын ниетпен берілген адамға тиесілі екенін айтты және оны өлтіргендерді қарғады. Мұсадан кейін Ифрикияның билеушісі болған Абдаллаһ, оны алмастырған адамды өлтірді деген күдікпен халифаның бұйрығымен жазаланды.

Өлім

Мұса 715-716 жылдары Сүлейменмен бірге қажылық сапарында табиғи жолмен қайтыс болды. Оның жаман қалыпқа түсуі және ұлдарының бақытсыздықтары салдарынан, Мағрибтің ортағасырлық тарихшылары арасында оның істерін (Танжер мен Сус қалаларын жаулап алуын) Уқба ибн Нафиге жатқызуға бейімділік пайда болды. Мароккодағы Жәбел-Муса тауы 14 ғасырдағы бербер мұсылман географы Ибн Баттутаның сөзіне сәйкес, Мұса бин Нусейрдің құрметіне аталған. Әл-Бакри өзінің "әл-Маслик ва әл-Мамалик" атты еңбегінде Мұса ибн Нұсайрдың Сарагоса қаласында жерленгенін хабарлайды.

Аңыз бойынша

Мұса ибн Нүсейр қайтыс болғаннан кейін 200 жыл өтпеген соң, оның айналасында фантастикалық аңыздар пайда болды. Бұл әңгімелерді алғаш рет 9-шы ғасырдың соңында немесе 10-шы ғасырдың басында ибн әл-Фақих жазбаға түсірді. Ол Мұсаға халифтің әл-Бахт деп аталатын ерекше қала туралы хабарларды тексеруді тапсырғанын айтты. Мұса Қайрауаннан Испанияның шөлдеріне жорық жасап, кіреберісі жоқ қабырғалармен қоршалған қалаға келді. Қабырғадан қарауға тырысқандар әсерленіп, шаттықтан секіріп түсті. Содан кейін Мұса жақын жердегі көлге барды, онда мыс саялы құмыралар болды. Оларды ашқанда, әрқайсысынан бір жын шықты. Осы аңыздың кеңейтілген нұсқасы «Мың бір түн» жинағындағы «Мыс қала» әңгімесінде кездеседі. Мұса онда көптеген таңғажайып нәрселерге тап болады, мысалы, қымбат тастармен толтырылған сарай, онда екі робот сақшысы бар әдемі әйелдің мумиясы сақталған. 17-шы ғасыр тарихшысы Ибн Әби Динар Мұсаның бақытсыздыққа ұшырауын адам өмірінің өзгергіштігі туралы сабақ ретінде пайдаланды, бірақ кейбір жерлерінде асыра сілтеді: «Жер бетінің жартысын жаулап алған, көп байлыққа ие болған Мұса, соңғы қызметшілері оны тастап кеткеннен кейін кедейлікте, жолдан өтетін адамдардан садақа тілеп өлді. Ұяттан және қайғыдан өлді, өлім тіледі, және Алла оған берді. Мұсаның өлімі туралы бұл егжей-тегжейлі айтуымның себебі – замандастарымның, оқымыстылығы жеткіліксіз адамдарға, адам өмірінің ауытқуларының айқын мысалын көрсету». Мұсаның өмірінен шабыт алған ең толық жұмыс – анонимді «Kitāb al imāma w'as siyāsa» кітабының бір бөлімі, онда оның көптеген сөздері мен нақылдарымен бірге оның істерінің толық сипаттамасы берілген. Ибн Абд әл-Хакам сияқты басқа авторлардан айырмашылығы, бұл жұмыс Мұсаға толыққанды жағымды көзқарас білдіреді.