Жалпақ жапырақты қабақ ағашы (Acer pseudoplatanus)

Кіріспе

Личи тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі – Sapindaceae. Acer pseudoplatanus, Ұлыбританияда "сикомор", ал АҚШ-та "сикомор жапырақты шаған" деп аталады, Орталық Еуропа мен Батыс Азияға тән шағанның бір түрі. Бұл жел мен жағалауға төзімді, жапырақты, кең жапырақты, ірі ағаш. Табиғи ареалы Франциядан шығысқа қарай Украинаға, Солтүстік Түркия мен Кавказға, оңтүстікке қарай Италия мен Иберия тауларына дейін созылады. 1500 жылға дейін Ұлыбританияға әкелінген бұл ағаш қазір онда және Еуропаның, Солтүстік Американың, Австралияның және Жаңа Зеландияның басқа аймақтарында табиғи түрде өседі, кейде инвазивті түрге айналады. Сикомордың биіктігі шамамен 30 метрге жетеді, бұтақтары кең, дөңгелек тәжді құрайды. Қабығы жас кезінде тегіс, сұр түсті, кейін ірі-ұсақ жарықтармен қабыршақталады. Жапырақтары ұзын сабақтарда орналасқан, ірі, алақан сияқты бес сәулелі бөлігі бар. Гүлдері жасыл-сары түсті, паникл деп аталатын шоғыр гүлшошасында сағады. Олар көп мөлшерде тозаң мен нектар бөліп шығарып, жәндіктерді қызықтырады. Қанатты тұқымдары (самара) жұптармен жетіледі және піскен кезде айналып жерге түседі. Келесі көктемде олар оңай өне бастайды. Табиғи ареалында сикомор омыртқасыздар мен саңырауқұлақтардың алуан түрлілігімен байланысты, бірақ оны жаңадан енгізген аймақтарда бұл түрлер әрқашан кездеспейді. Оны қалалық аймақтарда сәндік өсімдік ретінде де көтеруге болады. Бұл ағаштан берік, кремовый ақ түсті, тығыз талшықты ағаш шығады, ол музыкалық аспаптар, жиһаз, есік-терезе жабдықтары, ағаш еден және ас үй құралдарын жасауға қолданылады. Сонымен қатар, ол жақсы отын да береді. Көктемде шығатын шырынынан қант алуға, алкогольді және алкогольсіз сусындар жасауға болады, ал одан қант шағанына ұқсас сироп дайындауға болады. Бал аралары көбінесе бал жасау үшін нектарын жинайды.

Таксономия және этимология

Асер псевдоплатаны алғаш рет швед табиғат зерттеушісі Карл Линней 1753 жылы өзінің Species Plantarum еңбегінде сипаттаған. Ол сапыртұмсық тұқымдасына (Sapindaceae) жататын Асер (Acer) тұқымдасының типтік түрі болып табылады. Көптеген пішіндері мен түрлері ұсынылған, оның ішінде табиғи түрлері: var. macrocarpum Spach, var. microcarpum Spach және var. tomentosum Tausch, сондай-ақ f. erythrocarpum (Carrière) Pax, f. purpureum (Loudon) Rehder және f. variegatum (Weston) Rehder пішіндері бар. Қазір бәрі де Acer pseudoplatanus L. тұқымының синонимдері саналады.

"Сикомор" деген жалпы атау бастапқыда Африка мен Оңтүстік-Батыс Азияға тән Фикус сикоморус (Ficus sycomorus) фикус түріне қолданылған, ол Киелі кітаптағы сикомор ағашы болып табылады. Ағаштың басқа да кең таралған атаулары: жалған платан, үлкен жапырақты клен, құрғақ платан немесе кельт клені.

Сипаттама

Сикомор – ірі, кең жапырақты, жапырақтары түсетін ағаш, толық піскенде биікке жетеді, бұтақтары кең, күмбез тәрізді гүлшоғырын құрайды. Жас ағаштардың қабығы тегіс және сұр түсті, бірақ жасы ұлғайған сайын қатаңдап, қабыршақтарға бөлінеді, соның нәтижесінде ашық қоңырдан қызғылт түстіге дейін ішкі қабық көрінеді. Бүршіктер қарама-қарсы жұптарда орналасады, жұмыртқа тәрізді (шамамен сопақ пішінде) және сүйір болып келеді. Бүршік қабыршақтары (бүршікті қоршап, қорғайтын өзгертілген жапырақтар) жасыл, жиектері қоңыр, ал ұштары қара қоңыр түсті. Олардың астыңғы жағында қалың тамырлар көзге түседі, құрылысы былғары тәрізді. Жапырақтарының түсі қара-жасыл, астыңғы жағы ақшыл. Кейбір сорттарының жапырақтары қызғылт немесе сары түсті болады. Жапырақ сабағының ұзындығы ұзын, көбінесе қызыл түспен боялған, сабақтарында 60-100-ге жуық гүл орналасқан, гүлшоғыры салбырап тұрады. Сикомор тетраплоидты (әр жасушасында хромосомалардың төрт жиынтығы бар, 2n=52), ал A. campestre және A. platanoides диплоидты (хромосомалардың екі жиынтығы бар, 2n=26). Сикомор ағаштары кең ареалда өте өзгермелі болып келеді және өздігінен тозаңдануды болдырмау үшін стратегияларға ие, бұл жағымсыз, себебі ол ұрпақтың генетикалық әртүрлілігін шектейді және олардың өнімділігін төмендетуі мүмкін. Көптеген гүлшоғырлары функционалды түрде еркек және әйел гүлдерінің араласуынан құралған. Кез келген ағашта гүлдердің бірінші түрі бірінші болып ашылады, ал екіншісі кейінірек ашылады. Кейбір ағаштар бір жылы еркек гүлдерімен, ал келесі жылы әйел гүлдерімен басталады. Жыныс алмасуы таждың әртүрлі бөліктерінде әртүрлі уақытта жүруі мүмкін, ал бір популяциядағы әртүрлі ағаштар бірнеше апта бойы гүлдеуі мүмкін, сондықтан жарық тозаңдануға ықпалдасады, бірақ өздігінен тозаңданудың толығымен алдын алу мүмкін емес.

Тарату

Сикомор ағашы Орталық және Шығыс Еуропа мен Батыс Азияда табиғи түрде өседі. Оның табиғи ареалына Албания, Австрия, Бельгия, Болгария, Чехия, Грузия, Германия, Грекия, Венгрия, Италия, Литва, Польша, Португалия, Румыния, Оңтүстік Ресей, Испания, Швейцария және бұрынғы Югославия кіреді. Түркияның шығысында кездесетіні A. heldreichii subsp. trautvetteri екені анықталды. Алғаш рет 1632 жылы Кентте жабайы жағдайда тіркелген. 1770 жылдары Голландиядан алынған тұқымдар арқылы Швецияға әкелінді. 1487 жылға дейін Ұлыбританияда болмағанын көрсету үшін оның ежелгі жергілікті аттарының болмауы пайдаланылды, бірақ бұл пікірді шотландтық гэль тіліндегі «fior chrann» деген ескі атау жоққа шығарады, ол ағаштың кем дегенде 6-шы және 7-ші ғасырлардағы Даль Риатадағы гэльдік қоныстану кезеңінен бастап Шотландияда ұзақ уақыт болғанын көрсетеді. Бұл оны 1500 жылға дейін адамдар әкелген археофит немесе адамның араласуынсыз Шотландияға жеткен жағдайда жергілікті түр болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі уақытта ол неофит ретінде жіктеледі, яғни 1500 жылдан кейін адамдармен келген және табиғатқа бейімделген өсімдік. Сикомор Еуропадан тыс жерлерде парктерде, көшелерде немесе бақшаларда сәндік ағаш ретінде кеңінен таралған. Олардың ішінде АҚШ, Канада, Австралия (Виктория және Тасмания), Чили, Жаңа Зеландия, Патагония, Мадейра және Азор аралдарындағы лавр ормандары бар. Оны енгізген кезде тұқымның көп мөлшерде өндірілуі ландшафтқа кейбір проблемалар тудыруы мүмкін екені ескерілмеген, себебі ол таралып, жергілікті түрлермен бәсекелестікке түсті. Қазір бұл ағаш Австралияның кейбір аймақтарында (Ярра жоталары, Виктория), сондай-ақ Дейлсфорд маңындағы Македон тауында, Данденонг жоталарының бөліктерінде экологиялық зиянкес деп саналады, онда ол эвкалипт ормандарында табиғи түрде өседі. Сикомор солтүстік-шығыс Тасманияда және Оңтүстік Хобарттағы Дервент өзенінің жанындағы Тароонада да кездеседі. Жаңа Зеландияда, Норвегияда және Ұлыбританияның экологиялық сезімтал аймақтарында инвазивті түр ретінде қарастырылады. 1870 жылдары сикомор АҚШ-қа әкелінді және Нью-Йорк және Нью-Джерси штаттарына отырғызылды. Кейіннен Жаңа Англия және Атлантиканың орталық штаттарында саябақ немесе көше ағашы ретінде өсірілді. 21-ші ғасырдың басына қарай ол он төрт штатта (Коннектикут, Делавэр, Иллинойс, Кентукки, Мэн, Мичиган, Солтүстік Каролина, Нью-Джерси, Нью-Йорк, Пенсильвания, Род-Айленд және Вашингтон, округ Колумбия) және Канаданың Британдық Колумбия, Нью-Брансуик, Нова-Скотия және Онтарио провинцияларында табиғи түрде өсетін болды. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі оны инвазивті түр деп санайды. Сикомордың микоризасы ішкі арбускулярлық микоризалық типке жатады, онда саңырауқұлақ тамыр тіндерінің ішінде өсіп, тамыр қабығы жасушаларында тарамдалған, ағаш тәрізді құрылымдарды қалыптастырады. Жапырақтары құрттарды, сондай-ақ олармен қоректенетін құсқұстар мен құсқұрттарды тартады. Гүлдері көп мөлшерде нектар мен тозаң шығарып, аралар мен басқа да жәндіктерге тартымды келеді, ал тұқымдарын кішкентай сүтқоректілер, мысалы, құстар мен егеуқұйрықтар жейді. Ұлыбританияда енгізілген өсімдік ретінде сикомордың шамамен 15 түрден тұратын жәндіктер фаунасы бар, бірақ оның жергілікті дала кеспегінен гөрі көбірек жапырақ шапқыштары бар. Ағашқа ағаштан және бұтақтардан шырын сорып алатын ат қаштаны (Pulvinaria regalis) жәндігі де шабуылдауы мүмкін, бірақ ол ағашқа көп зиян келтірмейді. Кейде бөрік бұтақтардың қабығын алып тастап, сабағын қоршап алады, нәтижесінде бүтін бұтақтар өліп, қоңыр, солып қалған жапырақтар қалады. Сәуірден бастап сикомор және далалық кеспеағаштың (Acer campestris) жапырақтарында Eriophyes tiliae тырнақ желкелі құртқа ұқсас кішкентай қызыл желкелер пайда болады. Тағы бір талпан, Aceria pseudoplatani, талпан және Норвегия кеспеағашының (Acer platanoides) жапырақтарының төменгі жағында «сикомордың сезімтал жоңқасын» тудырады. Споралар аллергиялық әсерге ие және кл. қабықтарды алып тастаушы ауруы деп аталатын гиперсезімталдық пневмонитін тудырады. Аздап қауіпті - Rhytisma acerinum саңырауқұлағы, ол көбінесе жапырақта сары жиектері бар қара дақтар пайда болатын, ыстық дақ деп аталатын ауруды қалыптастырады. Жапырақтар ерте түсіп кетеді, бірақ ағаш күшті болады. Сикомор жапырақтарының саңырауқұлақтары, оларда Cristulariella depraedans саңырауқұлағының әсерінен пайда болады, бұл жапырақтарда кейіннен кептіріп, құлап түсетін ақшыл дақтар пайда болады. Бұл ауру жапырақтардың орташа мөлшерде кемуіне әкелуі мүмкін, бірақ ағаштар ұзақ мерзімде аз зардап шегеді. Coniothyrium ferrarisianum саңырауқұлағын 1958 жылы Италияда Acer pseudoplatanus жапырақтарынан оқшаулады.

The sycamore is native to central and eastern Europe and western Asia. Its natural range includes Albania, Austria, Belgium, Bulgaria, Czech Republic, Georgia, Germany, Greece, Hungary, Italy, Lithuania, Poland, Portugal, Romania, southern Russia, Spain, Switzerland and the former Yugoslavia. Reports of it occurring in eastern Turkey have been found to refer to A. heldreichii subsp. trautvetteri. and was first recorded in the wild in 1632 in Kent. It was introduced into Sweden around 1770 with seeds obtained from Holland. The lack of old native names for it has been used to demonstrate its absence in Britain before introduction in around 1487, but this is challenged by the presence of an old Scottish Gaelic name for the tree, fior chrann which suggests a longer presence in Scotland at least as far back as the Gaelic settlement at Dál Riata in the late 6th and early 7th centuries. This would make it either an archaeophyte (a naturalised tree introduced by humans before 1500) or perhaps native if it can be seen to have reached Scotland without human intervention. At the moment it is usually classified as a neophyte, a plant that is naturalised but arrived with humans on or after the year 1500. The sycamore has been introduced to suitable locations outside Europe as an attractive tree for park, street or garden. These include the United States, Canada, Australia (Victoria and Tasmania), Chile and New Zealand, Patagonia and the laurel forests of Madeira and the Azores. At the time of its introduction it was probably not appreciated that its prolific production of seeds might one day cause a problem to the landscape as it spread and out competed native species. The tree is now considered to be an environmental weed in some parts of Australia (Yarra Ranges, Victoria) and also Mount Macedon, near Daylesford, parts of the Dandenong Ranges, where it is naturalised in the eucalypt forests. The sycamore is also scattered in north eastern Tasmania and also at Taroona, near the Derwent River, in southern Hobart. It is considered to be an invasive species in New Zealand, Norway, and environmentally sensitive locations in the United Kingdom. In about 1870, the sycamore was introduced into the United States, and was planted in New York state and New Jersey. It was later cultivated as a park or street tree in New England and the Mid Atlantic states. By the early part of the 21st century, it was naturalised in fourteen states (Connecticut, Delaware, Illinois, Kentucky, Maine, Michigan, North Carolina, New Jersey, New York, Pennsylvania, Rhode Island and Washington, D. C.), and in the Canadian provinces of British Columbia, New Brunswick, Nova Scotia and Ontario. The United States Department of Agriculture considers it an invasive species. Sycamore mycorrhizas are of the internal arbuscular mycorrhizal type, in which the fungus grows within the tissues of the root and forms branched, tree like structures within the cells of the root cortex. The leaves attract aphids, and also the ladybirds and hoverflies that feed on them. The flowers produce copious amounts of nectar and pollen and are attractive to bees and other insects, and the seeds are eaten by small mammals such as voles and birds. As an introduced plant, in Britain the sycamore has a relatively small associated insect fauna of about 15 species, but it does have a larger range of leafhoppers than does the native field maple. The tree may also be attacked by the horse chestnut scale insect (Pulvinaria regalis), which sucks sap from the trunk and branches, but does not cause serious damage to the tree. Sometimes squirrels will strip the bark off branches, girdling the stem; as a result whole branches may die, leaving brown, wilted leaves. produces small red galls, similar to those of the nail gall mite Eriophyes tiliae, on leaves of sycamore and field maple, Acer campestris from April onwards. Another mite, Aceria pseudoplatani causes a 'sycamore felt gall' on the underside of leaves of both sycamore and Norway maple (Acer platanoides). The sycamore aphid Drepanosiphum platanoidis sucks sap from buds and foliage, producing large quantities of sticky honeydew that contaminate foliage, cars and garden furniture beneath. The spores are hyper allergenic and cause a condition called maple bark stripper's disease, a hypersensitivity pneumonitis. Less serious is the fungus Rhytisma acerinum which often forms the disease known as tar spot, in which black spots with yellow margins form on the foliage. The leaves may fall prematurely but the vigour of the tree is little affected. Sycamore leaf spot, caused by the fungus Cristulariella depraedans, results in pale blotches on leaves which later dry up and fall. This disease can cause moderate leaf loss but trees are little affected in the long run. Fungal species Coniothyrium ferrarisianum has also been isolated from leaves of Acer pseudoplatanus in Italy in 1958.

Уыттылық

А. pseudoplatanus тұқымдарын немесе жаңа өркендеген көшеттерін жеген жылқылар атипиялық миопатиядан, көбінесе өлімге алып келетін, ауыр зардап шегуі мүмкін.

Өсіру

Сикомор өздігінен өте жақсы тұқымдайды. Бұл сорт жас жапырақтарының жарқыраған лосось түсті болуымен ерекшеленеді және Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық Еңбегі сыйлығын алған жалғыз сикомор сорты. Сикомор желге, қалалық ластануға, тұзды шашынға және төмен жазғы температураға төзімділігімен белгілі. Осы қасиеттерінің арқасында ол қалаларда, қыста тұз себілетін жолдардың бойында және жағалау аймақтарында көшеге отырғызу үшін танымал. Ол өсіріледі және туған жерінен Солтүстік Еуропаның солтүстігінде кеңінен табиғи түрде тараған, әсіресе Британ аралдарында және Скандинавияда Тромсё, Норвегияға дейін (тұқымдар Vesterålen дейін пісіп жетеді); Рейкьявик, Исландия; және Фарер аралдарындағы Торшавенде кездеседі. Ол қазір Британ аралдарының барлық жерінде өседі, бұл сорттың 16 ғасырда әкелінген болуы мүмкін. Сикомор кесілген кезде түбінен немесе тамырынан жаңа өршілдер шығарады, сондықтан оны полюстер және басқа да ұсақ ағаш түрлерін алу үшін бұтақтап өсіруге болады. Оның бұтақтанған өскіндері салыстырмалы түрде жылдам өсіп, алғашқы жинаудан кейінгі бірінші жылы 400 метрге дейін жетеді. Ол Еуропаның көптеген аймақтарында орташа және ірі бонсай ретінде өсіріледі, онда әдемі үлгілерді кездестіруге болады.

Қолданылуы

Сикомор гүлдері әсемдік үшін саябақтарда, кейде көше ағашы ретінде отырғызылады, себебі оның ауаның ластануына төзімділігі оны қалалық жасылдандыруда пайдалануға ыңғайлы етеді. Желге төзімділігінің арқасында, оны көбінесе жағалау және ашық аудандарда желден қорғайтын белдеу ретінде отырғызады. Одан берік, ақ немесе қаймақты түсті, қартайған сайын алтын түске айналатын ағаш шығады. Ағашты кез келген бағытта өңдеуге және аралауға болады, ол музыкалық аспаптар, жиһаз, ағаш бұйымдары, ағаш еден және паркет жасау үшін қолданылады. Ол боялмайтындықтан, ас үй құралдары, ағаш қасықтар, табақтар, жайпақтар және кесу тақталары жасауға қолданылады. Шотландияда одан әдемі қораптар жасау дәстүрі бар, кейде контрастты, қара түсті лабурн ағашымен бірге қолданылады. Кейде ағаштан толқынды өрнекті ағаш шығады, бұл сәндік шпонның құнын арттырады. Ағаштың бір текше метрі 630 кг салмақты, ол қатты ағаштар үшін орташа салмақ. Бұл скрипканың арқасын, мойнын және иінтірегін жасау үшін дәстүрлі түрде қолданылатын ағаш. Ағаш көбінесе «толқынды сикомор» деп сатылады. Көктемде шырыны жоғары көтерілген кезде, қабықтың бөлінуіне мүмкіндік беретін тік бұтақтардан сыбызғы жасауға болады, сондай-ақ Корнуоллдағы мамыр айымен байланысты дәстүрлерде сикомор бұтақтары қолданылады. Ағаш отын ретінде де қолданылады, оны аралау және балтамен шабу оңай, жаққанда ыстық жалын мен жақсы күл береді. Шотландияда сикомор ағаштары бір кезде дарға асу үшін таңдаулы ағаш болып келген, себебі оның төменгі бұтақтары күшті жүктемеде сирек сынған. Көктемде шырыны күшті өседі және қант шабатындай, одан жаңартушы су ішуге, қант алуға және сироп немесе сыра жасауға болады.

Толпудл шейіт ағашы

Англияның Дорсет аймағындағы Толпудлде осы сикамор ағашының астында алты ауыл шаруашылығы жұмысшысы, Толпудл шейіттері деп белгілі болғандар, 1834 жылы алғашқы кәсіби одақты құрды. Олар 1797 жылғы Заңсыз анттар туралы заңды бұзған деп танылып, Австралияға жер аударылды. Соңынан туған халықтың наразылығы олардың босатылуына және елге оралуына әкелді. Бүгінде ағаштың кесуі 5,9 метрді (19 фут, 4 дюйм) құрайды, ал 2005 жылғы зерттеу ағаштың 1680 жылға дейін екенін көрсетті. Ағашқа Ұлттық сенім қоры қарайды, ол 2002 және 2014 жылдары ағашты тамырдан кесті.

Корсторфин сикомор ағашы

Бұрын Шотландияның Эдинбург қаласына қарасты Корсторфин ауылында ерекше сары жапырақтары бар ежелгі сикомор (кейде "ұсақтас" деп те аталады) ағашы өсіп тұрған. Ағаш 15 ғасырда отырғызылған деп есептеледі және Acer pseudoplatanus f. corstorphinense Schwer түрімен белгіленеді. Бұл ағаш "Шотландиядағы ең ірі сикомор" деп есептелгенімен қатар, 1679 жылы Джеймс Лорд Форрестердің қаза тапқан орны болды. 1998 жылғы 26 желтоқсандағы дауылда ағаш құлап, бірақ оның кесімінен өсірілген жаңа ағаш қазір Корсторфин шіркеуінің ауласында тұр. Ағаш 1950 жылы Корсторфин сикомор ағашы мен бір мүйізді бейнелейтін, ал 1991 жылы клубтың 100 жылдығына орай қайта жаңартылған Эдинбургтің Корсторфин боулинг клубының таңбасында бейнеленген.

Ньюбатл Аббидегі сикомор

1550 жылы отырғызылған, Далкит маңындағы Ньюбатл аббаттығының жапырақты шаған ағашы Шотландиядағы ең ерте кезде отырғызылған ағаш үлгісі болды. 2006 жылдың мамыр айында 456 жасында болған дауылда құлаған кезде оның діңінің айналымы және биіктігі белгілі болды.

Клоненах ақша ағашы

Алтыыншы ғасырда Ирландияның Лаос графтығындағы Клоненахта қасиетті Фитан монастыры салынды. Бұл жер қасиетті саналды және зияратшылар осы жерге келіп-кетіп тұратын. XIX ғасырда жер иесі, протестант, адамдардың осы жерге келуіне ашуланып, құдықты топырақпен толтырды. Содан кейін су, жолдың арғы жағындағы шұға ағашының ішкі қуысына ағып кіре бастады. Адамдар таңғалып, ағашқа мата тіліштерін іліп, ағаш діңіне монеталарды сығып, құрбандықтар берді, содан бері бұл ағаш "Ақша ағашы" деп аталатын болды. Бірнеше жыл өткен соң, ағаш құлап, бірақ оның түбінен жаңа бүршіктер шықты, ал су әлі де ағып тұрды. Қазір де бұл жер, 17 ақпандағы қасиетті Фитан күнінде құрметпен саналады.

Сикомор аралығындағы ағаш

Сикомордың аралықтағы ағашы немесе Робин Гуд ағашы – Англияның Нортумберленд округында, Крэг-Лоу көліне жақын Адриан қабырғасының қасында тұрған сикомор ағашы. Ол ландшафттағы есімді қуысқа орналасқан және елдегі ең көп суретке түсірілген ағаштардың бірі деп сипатталған танымал фотосурет нысаны болды. Ағаш 1991 жылғы «Робин Гуд: Ұрылар ханзадасы» фильміндегі маңызды сахнада пайда болғандықтан осылай аталды. Ағаштың жасы бірнеше жүз жыл болған, бұрын басқа ағаштармен бірге тұрған, бірақ олар көріністі жақсарту немесе аң аулау мақсатымен уақыт өте келе алынып тасталған. 2023 жылдың 28 қыркүйегінде түні бойы кесілді; келесі күні полиция тергеу бастады.