Кіріспе
Ағаш түрі. Tilia cordata, кіші жапырақты лимон немесе кіші жапырақты линда – Malvaceae тұқымдасына жататын, Еуропаның көп бөлігінде табиғи түрде өсетін ағаш түрі. Оған басқа да жиі қолданылатын атаулар бар, мысалы, кішкентай жапырақ немесе кішкентай жапырақ линда, ал Оңтүстік-Шығыс Англияда дәстүрлі түрде "прай" немесе "прай ағашы" деп атайды. Оның ареалы Ұлыбританиядан басталып, Еуропа материгі арқылы Кавказға және Батыс Азияға дейін созылады. Таралу аймағының оңтүстігінде тек биік таулы жерлерде ғана кездеседі.
Tilia cordata, the small leaved lime or small leaved linden, is a species of tree in the family Malvaceae, native to much of Europe. Other common names include little leaf or littleleaf linden, or traditionally in South East England, pry or pry tree. Its range extends from Britain through mainland Europe to the Caucasus and western Asia. In the south of its range it is restricted to high elevations.
Сипаттама
Тилия кордата – биіктігі 30 метрге дейін өсетін, диаметрі биіктігінің 1/3-тен 1/2-сіне жететін жапырақты ағаш, діңінің диаметрі 1 метрге дейін жетеді. Ең ірі белгілі арқалық шеңбері Швецияның Нэрке аймағындағы бір данада өлшенген, көкірек деңгейінде диаметрі 8,35 метрді құрайды. Германиядағы линдардың 1000 жылдан асып кеткені айтылады. Қабығы жас кезінде тегіс және сұрғылт, ал қартайғанда тік қабырғалары мен көлденең жарықтары бар, берік болады. Жапырақтары дөңгелек немесе үшбұрышты жұмыртқа тәрізді, ұзындығы мен ені 3–8 см, көбінесе түксіз (туысқан Тилия платифилос сияқты), бірақ жапырақ тамырларының қойнауларында шағын қоңыр түк шоқтары болады – жапырақтары ерекше жүрек пішіндес. Бүржақтары кезектесіп орналасқан, ұшқыш жұмыртқа тәрізді және қызыл қабықшалы. Соңғы бүржақтары жоқ.
Экология
Ағаштар жақсы, құнарлы сазды топырақтарды жақсы көреді, бірақ құмды, құнарсыз топырақтарда да кездеседі және құрғақшылыққа төзімді емес деп есептеледі. *Tilia cordata* ағашының күйіндегі бұтақтары -34°C дейін төмен температураға шыдай алады. Ұлыбританияда дәстүрлі түрде "pry" деп аталатын *Tilia cordata* ежелгі ормандардың көрсеткіші саналады және оның саны азайып барады. Сирек кездесетіндігіне байланысты, бірнеше орманға ерекше қорғау мәртебесі (SSSI) берілді. Бардни лимвудтарының бөлігі болып табылатын Коклод Вуд – Англиядағы ортағасырлық шағын жапырақты липа ағаштарының ең жақсы сақталған таралу аймағы. Тағы бір орын – Уорстерширдегі Шроули Вуд. Шағын жапырақты липа бұрын қасиетті саналған және одан ою-өрнек жасауға болады деп есептелген. Солтүстік Англиядағы ағаштар климат жылы болған кезде өсіп, салқындаған кезде бейімделгені анықталды. Торф қабаттарында сақталған ағаш тозаңдарының палеоботаникалық талдауы *Tilia cordata* б.з.д. 3100 жылдары Оңтүстік көлдер аймағында орман ағашы ретінде болғанын көрсетті. Көлдер аймағына *T. cordata* кеш келгеніне қарамастан, тозаңдардың диаграммалары оның жылдам таралуын көрсетеді, соның нәтижесінде бірнеше ғасыр ішінде Оңтүстік аңғарларда кең таралған және тіпті жергілікті түрлердің басым бөлігін құрады. Англияның солтүстігіндегі барлық тозаң диаграммаларынан алынған липаның ең жоғары көрсеткіштері Оңтүстік көлдер аймағында жоғары деңгейлердің айқын шоғырлануын көрсетеді. Кент өзенінің сағасының екі жағындағы әктас төбелеріндегі бірнеше жерлерде липа қисықтары 4800-4000 ж.б.з. шамасында басталса да, бірнеше ғасыр ішінде кем дегенде 10% құрайды. Уизерслакта осы деңгейдегі көрсеткіштер 3 метр тереңдікте сақталады, бұл шамамен 4000 жылды білдіреді. Бұл кезеңнің көп бөлігінде *Ulmus* шамамен 10%, *Quercus* 20% құрайды, ал қалған ағаш тозаңдарының көп бөлігі *Alnus* тозаңынан тұрады. Бір қысқа мерзімде липа *Quercus*-тан асып түседі және 30% дейін жетеді. (Witherslack) алқабының ені шамамен 200 метрді құрайды, сондықтан қашықтықты түзету коэффициенттерін ескергенде, осы алқапты қоршаған орман топырағында липа, *Quercus* және *Ulmus* 4:1:1 пропорциясында кездесетінін көрсетеді. Қазіргі кездегі ересек орман ағаштарының 1150-1300 жылдары аралығында өскені болжанып, олардың жасы шамамен 800 жылға жетеді. Ағаштың орталық бөлігіндегі өзегі ыдырап кеткендіктен, сақиналарды санау мүмкін емес, сондықтан жасын анықтау үшін басқа әдістер қолданылады.
Зиянкестер мен аурулар
Ағаш ауруларға төзімді, бірақ құрғақ топыраққа отырғызылғанда жапырақтарының шөгіп кетуі жиі кездеседі. Дегенмен, жапырақтардың шөгіп кетуі ұзақ мерзімді проблема емес, себебі жапырақтар күзде түсіп қалады. Кенелерге жапон жәндіктері, құмырсқалар, торылы кенелер және көбелектердің түрлі түрі жатады.
Өсіру және пайдалану
Тилия кордата сәндік ағаш ретінде кеңінен таралған. Ол 17- және 18-ғасырдың басында ландшафттық жоспарлауда аллеялар құру үшін көптеп отырғызылды. Оның танымал мысалы – Берлиндегі Унтер-ден-Линден. Солтүстік Америкада да кеңінен өсіріледі, себебі ол үлкен жапырақтары мен кедір-бұдыр текстурасы бар жергілікті Tilia americana (американдық липа немесе бассвуд) орнына қолданылады; онда ол "Кішкентай жапырақты липа" деп аталды. Тығыз жапырақ жамылғысымен көлеңкелі ағаш ретінде, сәулеттік пішінімен әшекейлі ағаш ретінде және көше ағашы ретінде танымал. АҚШ-та Тилия кордата Уэлсли (М.А.), Модесто (К.А.), Чикаго (Ил.), Индианаполис (Ин.) және Атланта (Г.А.) қалаларында көше ағаштары ретінде отырғызылған. Еуропада, күшті кесуге төтеп беру қабілетінің арқасында, қабыршақталған ағаштар кездеседі. Тилия кордатаны бірден емес, кезең-кезеңімен оқыту арқылы бонсай ретінде өсіру оңай. Бірнеше ай бойы ағашқа қайта қалпына келуге мүмкіндік беру арқылы сау және әдемі миниатюралық ағаш жасауға болады. Оқ атар қарулар пайда болғанға дейін ол қалқан жасау үшін де жиі қолданылған (Бейовульфте айтылғандай). Tilia cordata топырақтың pH деңгейі 5,0-ден 8,0-ға дейін және USDA Hardiness Zones 3–7 аймақтарында жақсы өседі. Ол тұзды топырақта жақсы өспейді.
Белгілі ағаштар
Наевник липасы, шамамен 700 жылдық *Tilia cordata*, Словениядағы ең жуан ағаш. Ол мәдени шаралар өткізілетін орын, және әр маусым айында оның астында словен саясаткерлерінің ұлттық жиыны болады.
Гибридтер
Жұмсақ жапырақты липа: T. cordata Tilia platyphyllos-пен оңай будандасады; гибридті әдетте жалпы липа, Tilia × europaea (синоним: T. × vulgaris) деп атайды.
Өсімдіктер
"Коринфтік" ("Corzam") – тығыз, біркелкі бұтақ аралығы компактті, пирамида пішіндес, формалды түр жасайды; қараңғырақ және кішкентай жапырақтары; жапон қоңыздарына төзімді. "Маусымдық келіншек" – айқын пирамида пішіндес, өте тік орталық сабаққа тікелей орналасқан тең аралықтағы бұтақтары, жылтыр жапырақтары және 3-4 есе көп гүлдері.
Линда гүлінің шай
Орталық, Оңтүстік және Батыс Еуропа елдерінде липа гүлдері дәстүрлі шөптік ем болып табылады, одан липа шайы немесе Ұлыбританияда "лайм шайы", Францияда "тильюль" деп аталатын шәй дайындалады. Көбінесе мал осы гүлдерді жайылымға пайдаланады. Сонымен қатар, липа ағашынан жеңіл жұмыстарға арналған заттар жасалады, мысалы: оюлы қасықтар, жеңіл жиһаз, ара ұялары және бал ұяларының жақтаулары.
Мәдени маңызы
Тилия кордата Чехия және Словакияның ұлттық ағашы, сондай-ақ Латвияның екі ұлттық ағашының бірі. Тилия кордатаның жапырағы Словенияның ұлттық символы деп есептеледі.