Кіріспе

Betulaceae туысына жататын гүлді өсімдік түрі – Alnus glutinosa, қара шырша, қара ель, еуропалық шырша, еуропалық қара ель немесе жай ғана шырша, – Betulaceae туысына жататын ағаш түрі, Еуропаның көп бөлігінде, Оңтүстік-Батыс Азияда және Солтүстік Африкада табиғи түрде өседі. Frankia alni бактериясымен байланысының арқасында, ол ылғалды жерлерде және сапасы нашар топырақта жақсы өседі. Бұл 30 метрге дейін өсетін орташа мөлшерлі, аз өмір сүретін ағаш. Оның қысқа сабақты, дөңгелек жапырақтары және еркек және әйел гүлдері қысқа гүлшоғырлар (catkins) түрінде болады. Шағын, дөңгелек жемістері конус тәрізді, ал тұқымдары жел мен су арқылы таралады. Жалпы шырша жануарларға тамақ және баспана береді, көптеген жәндіктер, лишайлар және саңырауқұлақтар толығымен осы ағашқа тәуелді. Бұл – бос жатқан жерлерді алғашқылардың бірі болып мекендейтін және басқа ағаштар пайда болғанда аралас орманды құрайтын түр. Соңында, шыршаның көшеттеріне орман төңірегінде жеткілікті жарық болмағандықтан, орманнан жоғалады. Оның ең көп кездесетін ортасы – орман шеттері, батпақтар және өзен жағалаулары. Ағашы су астындағы негіздерді салуға, қағаз және картон, тамақ түтінуіне, ағаш өңдеуге, токарлық жұмысына және ою-өрнек жасауға пайдаланылады. Ағаш өнімдері этноботаникада қолданылып, түрлі ауруларға халықтық ем ретінде қолданылған, сондай-ақ зерттеулер тұқымдарының сығындылары патогенді бактерияларға қарсы белсенді екенін көрсеткен.

Сипаттама

А. glutinosa – ылғалды топырақта жақсы өсетін ағаш, қолайлы жағдайда 5 метрге дейін, ал ерекше жағдайларда 6 метрге жетеді. Жас ағаштар тік өседі, олардың басты осьтік сабағы бар, бірақ ескі ағаштарда иілген тәж және қисық бұтақтар қалыптасады. Көктің тамырынан топыраққа қарай өсетін қосымша тамырлар пайда болады, олар көкті тіреп тұрғандай көрінеді. Жас ағаштардың қабығы тегіс, жылтыр және жасыл қоңыр түсті, ал ескі ағаштардың қабығы қара сұр және жарықшақтанған. Бұтақтары тегіс және сәл жабысқақ, олар шайырлы түйіршіктермен себілген. Бүйректер қызғылт қоңыр түсті және қысқа сабақтары бар. Еркек және әйел гүлшоғырлары күзде пайда болады және қыс бойы демалыста болады. Жалпы қарапайым қарағайдың жапырақтары қысқа сабақты, дөңгелек пішіндес, 8 см-ге дейін ұзын, аздап үшкір негізді және толқынды, тісті жиекті болады. Жапырақтарының үстіңгі жағы жылтыр қою жасыл, ал астыңғы жағы ашық жасыл, тамырларының бұрыштарында тотыққан қоңыр түкті. Суға жақын өсетін басқа да ағаштар сияқты, қарағай да құрғақ жерде өсетін ағаштарға қарағанда жапырақтарын ұзақ сақтайды, жапырақтары күзге дейін жасыл болып қалады. Латынша glutinosa атауынан көрініп тұрғанындай, бүйректер мен жас жапырақтары шайырлы қою затпен жабысқақ. Бұл түр бір үйлі және гүлдері желмен тозаңданады; жіңішке цилиндрлі еркек гүлшоғырлары салбыраған, қызғылт түсті және 10 см-ге дейін ұзын; әйел гүлдері тік, кең және жасыл, қысқа сабақтары бар. Күзде олар қою қоңырдан қара түске айналады, қатты, сәл ағаш тәрізді және сырттан кішкентай қызыл шырша конусына ұқсайды. Олар қыс бойы сақталады, ал кішкентай қанатты тұқымдар көбінесе келесі көктемде таралады. Тұқымдары жалпақ, қызғылт қоңыр жаңғақтар, шеттері ауа қуыстары бар торлы қабықпен қапталған. Бұл оларға шамамен бір ай бойы су бетінде қалуға мүмкіндік береді, бұл тұқымның кеңінен таралуына көмектеседі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жалпы шаған Еуропаның континенттік бөлігінің дерлік барлық аймағында (солтүстік және оңтүстік шекаралық аймақтарын қоспағанда), сондай-ақ Ұлыбритания мен Ирландияда өседі. Азияда оның ареалы Түркия, Иран және Қазақстанды қамтиды, ал Африкада Тунис, Алжир және Мароккода кездеседі. Азор аралдарында натурализацияланған. Ол Канада, АҚШ, Чили, Оңтүстік Африка, Австралия және Жаңа Зеландияға жасанды түрде немесе кездейсоқ түрде әкелінген. Еуропалық шаған әдетте орташа тәуліктік температураның мұздан жоғары болатын мерзімі алты айдан аспайтын жерлерде өспейді; оның ареалы негізінен Скандинавиямен шектелген, бірақ ол басқа да аймақтарда таралған. Жалпы шаған *Phytophthora alni*-ға сезімтал, бұл жақында пайда болған, гибридтік текті болуы мүмкін омицеттік өсімдік патогені. Бұл шағанның фитофтора ауруының себепшісі, ол Еуропаның кейбір аймақтарында ағаштардың кең ауқымда қырылуына алып келіп отыр. Инфекцияның белгілеріне тамырлардың және қабықтың өлімі, діңнің тамыр бөлігіндегі қара дақтар, жапырақтардың сарғаюы және келесі жылдары бұтақтардың, кейде бүкіл ағаштың өлімі жатады. *Taphrina alni* – бұл шаған тілінің ісігін тудыратын саңырауқұлақтық өсімдік патогені, ол аналық гүлшоғырларының (мысықтардың) химиялық түрде бұзылуына әкеледі. Ісік пісіп жетілген жемістерде пайда болады және жел арқылы басқа ағаштарға таралатын спораларды шығарады. Бұл ісіктің ағашқа зиян келтірмейтініне сенімді. Тағы бір зиянсыз ісік – *Eriophyes inangulis* деген кенеден туындайды, ол жапырақтардың шырынын сорып алып, көпіршіктерді қалыптастырады және 140-тан астам өсімдіктерді жейтін жәндік түрлерімен байланысты. Жалпы шағанмен симбиоздық қарым-қатынаста 47 түрлі микоризалық саңырауқұлақтар табылған, екеуі де қоректік заттар алмасу арқылы пайда көреді. *Naucoria* түрлерінен басқа, бұл симбионттарға *Russula alnetorum*, *Lactarius obscuratus* және *Lactarius cyathula* сүтқоймалары, сондай-ақ *Paxillus filamentosus* шаған жиегі жатады, олардың барлығы тек шағанмен байланыста ғана өседі. Көктемде, құлаған шаған гүлшоғырларының үстінде *Ciboria amentacea* гүлшоғыр қабығы өседі.

Уыттылық

Жайынды қарағаш гүлінің тозаңы, қайың және жаңғақ тозаңдарымен бірге, ағаш тозаңына аллергияның көптеген себептерінің бірі болып табылады. Бұл тозаң көбінесе қайың, жаңғақ, шомыр және емен тозаңдарымен бірдей уақытта атмосферада болады, олардың физикалық-химиялық қасиеттері ұқсас болғандықтан, олардың жеке әсерлерін анықтау қиын. Орталық Еуропада бұл ағаш тозаңдары шөп тозаңдарынан кейін аллергиялық жағдайлардың екінші ең көп кездесетін себебі болып табылады.

Қолданылуы

Жалпы қарағаш алғашқы қоныстанушы түр ретінде және өзен жағалауларын бекіту үшін, су тасқынын бақылауға, сулы топырақтағы суды тазартуға, сондай-ақ су қоймаларының температурасын және қоректік жағдайын реттеуге қолданылады. Оны жеке немесе аралас түрлерден тұратын егістіктерде өсіруге болады, ал жерге түскен азотқа толы жапырақтары топырақты байытып, нашар сапалы топырақта жаңғақ, Дуглас шыршасы және тополь сияқты ағаштардың өнімділігін арттырады. Ағаш 160 жылға дейін өмір сүре алады, бірақ жүрек шірігі басталар алдында 60-70 жасында кесуге кеңес беріледі. Батпақты жерлерде ол тік полюстер өндіруге ынталандыру үшін тамырына жақын кесілетін шопта ағаш ретінде маңызды. Ол кесуге де, теңіз климатының жағдайларына да төтеп бере алады және жылдам өсетін желқорған ретінде өсірілуі мүмкін. Орманды жерлерде табиғи жаңару мүмкін емес, себебі тұқымдарға өну үшін жеткілікті мөлшерде қоректік заттар, су және жарық қажет. Мұндай жағдайлар орман төңірегінде сирек кездеседі, ал орман жетілген сайын ондағы қарағаштар өліп қалады. Бұл түрді парктер мен бақтарда көрмелік ағаш ретінде өсіреді, ал 'Империалис' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бақшалық Еңбегі Сыйлығын алған.

Ағаш

Ағаш жұмсақ, алғаш кесілгенде ақ, бірте-бірте ақшыл қызыл түске айналады; түйіндері әдемі өрнектелген. Бұл ағаш құрылыс индустриясында мықтылық қажет болатын жерлерде қолданылмайды, бірақ қағаз жасау, талшықты тақта өндіру және энергия алу үшін пайдаланылады. Ағаш ұсталық жұмыстарында, қатты ағаш түрінде де, қаптама ретінде де қолданылады, оның құрылымы мен түсі бағаланады, сондай-ақ бояуды жақсы сіңіреді. Ағаш жұмсақ, иілгіш және жеңіл болғандықтан, оны кесу, жону және тілу оңай. Бұранда, ою-өрнек, жиһаз жасау, терезе жақтаулары, аяқ киім, ойыншықтар, құбырлар, қарындаштар және ыдыстар жасауда да бағалы. Ол теңдестірілген, біркелкі дыбыс береді, орта жиілікті жақсы проекциялайды, сондықтан әртүрлі музыкалық мақсаттарға жарайды. Ол салыстырмалы түрде жеңіл, кесуге, жонуға оңай, желім, лак, бояу және жылтырату жақсы сіңеді, сонымен қатар арзан. Осының бәрі оны көптеген аспаптарды жаппай өндіретін ірі заводтардың сүйікті таңдауына айналдырды. Fender компаниясы 1956 жылдан бері үздіксіз түрде Alder ағашын электр гитараларын жасау үшін пайдаланып келеді. Жүн, мақта және жібекке қолданылатын бояу түрлеріне және қолдану әдісіне байланысты қоңыр, құмды және сары түстердің әртүрлі нұсқаларын алуға болады. Алдердің қабығын темір сульфатымен бірге қолдану арқылы сумах немесе қарағай бүршіктерін алмастыратын қара бояу жасауға болады. Лапландиялықтардың қабықты шайнап, сілекейін теріні бояу үшін қолданатыны айтылады. Алдердің жас бұтақтары жыл басында кесілсе, сары немесе корица түсті бояу береді. Ағаштың басқа бөліктері де бояу үшін қолданылады; гүлшоғыры жасыл түс береді, ал жаңа кесілген ағаш – қызғылт сары түс береді.

Басқа қолданыстар

Бұл сондай-ақ, балықты және басқа да ысталған тағамдарды дайындау үшін дәстүрлі түрде өртетілетін ағаш, бірақ кейбір аймақтарда басқа ағаштар жиірек қолданылады. Ол жоғары сапалы көмірді қамтамасыз етеді. рододендрин {3 (4 гидроксифенил) l метилпропил β D глюкопиранозид} және (пента 2,3 диендиоик қышқылы). Alnus glutinosa ағаштары қоршаған ортаны қалпына келтіру жобаларының бөлігі ретінде жартылай кокс төгілген жерлерге отырғызылады, себебі ол басқа өсімдіктердің өсуіне көмектеседі.