Кіріспе
Ағаш түрі Castanea sativa, тәтті кестені, испан кестені немесе жай ғана кестені, Fagaceae тұқымдасына жататын ағаш, Оңтүстік Еуропа мен Кіші Азияда табиғи түрде өседі және қоңыржай аймақтарда кеңінен өсіріледі. Ұзақ өмір сүретін, ірі жапырақты ағаш, оның жемісі – қаштаны, ежелгі заманнан бері тағам дайындауда қолданылып келеді.
Castanea sativa, the sweet chestnut, Spanish chestnut or just chestnut, is a species of tree in the family Fagaceae, native to Southern Europe and Asia Minor, and widely cultivated throughout the temperate world. A substantial, long lived deciduous tree, it produces an edible seed, the chestnut, which has been used in cooking since ancient times.
Сипаттама
C. sativa көбінесе 1,5 метрге дейін биіктікке жетеді, ал діңінің диаметрі көбінесе 1,5 метрдей болады. Диаметрі 1,5 метрден асатын шамамен 20 ағаш тіркелген, оның ішінде бір ағаштың көкірек биіктігіндегі диаметрі тіркелген. Сицилиядағы "Жүз атты қаштан" деп аталатын ежелгі, танымал ағаш тарихи түрде 1,5 метр диаметрде тіркелген (жер үстінде бірнеше діңге бөлінген болса да). Қабығы көбінесе торлы (ретиформды) пішінді болып келеді, терең ойыстар немесе жарықтар спираль бойынша екі бағытта діңнің бойымен өтеді. Дің көбінесе тік болып келеді және төменгі биіктіктен басталатын тармақтарға бөлінеді. Жұмырша келген, үшкір жапырақтары тісті жиекті, 15-25 см ұзындықта және 5-10 см енінде болады. Екі жынысты гүлдері де 15-25 см ұзындықтағы тік тұқымшаларда гүлдейді, аталық гүлдер жоғарғы бөлігінде, ал аналық гүлдер төменгі бөлігінде орналасқан. Солтүстік жарты шардың аумағында олар маусымның соңында – шілде айында гүлдейді, ал күзде аналық гүлдері қазан айында пісіп түсетін 3-7 қоңыр жаңғақтары бар тікенді қабықшаға айналады. Аналық гүлдері ақырында тұқымдарды жыртқыштардан қорғайтын тікенді қабықшаны құрайды. Тәтті қаштан табиғи түрде өзімен тозаңдана алмайды, яғни өсімдік өзін-өзі тозаңдата алмайды, сондықтан жарық тозаңдану қажет. Кейбір сорттары әрбір қабықшада тек бір үлкен жаңғақ береді, ал басқалары үш жаңғаққа дейін береді. Егістік жағдайында олар тіпті 1000 жыл немесе одан да көп өмір сүруі мүмкін, немесе "марон" (француз тілінде "қаштан"). Castanea – өсімдік түрінің ежелгі латынша атауы, ал sativa – "адамдар өсірген" дегенді білдіреді. Кейбір таңдалған сорттары кішкентай және жинақы болып өседі, өмірдің ерте кезеңінде пісіп-жетіледі және әртүрлі пісіп-жетілу мерзіміне ие: Маригуль, Марисол және Маравал.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл түр Оңтүстік Еуропа мен Кіші Азияға тән. Ол Каспий теңізінен Атлант мұхитына дейін созылған Жерорта теңізі аймағында таралған. Бұл түрдің соңғы мұз дәуірінен бірнеше паналау орындарында, Оңтүстік Еуропада, Қара теңіздің оңтүстік жағалауында, Кавказдың оңтүстік беткейінде және Солтүстік-Батыс Сирия аймағында, мүмкін Ливанға дейін аман қалғандығы болжанады. Бұл түр Еуропа бойынша кеңінен тараған, 2004 жылы C. sativa орманның ауданында өсірілді, оның көп бөлігі ағаш және жеміс өндіру үшін егілді. Кейбір еуропалық елдерде C. sativa салыстырмалы түрде жақында ғана енгізілді, мысалы, Словакияда немесе Нидерландта. Ағашқа жақсы өсуі және мол жаңғақ алуы үшін қолайлы климат пен жеткілікті ылғал қажет. Оның бір жылдық өсімі (бірақ ағаштың қалған бөлігі емес) көктемнің соңы мен күздің басындағы аяздарға сезімтал, сондай-ақ ізвестік топыраққа төзбейді. Орман жағдайында орташа көлеңкеге жақсы төзе алады. Табиғи жағдайда 2000 жылдан астам өмір сүруі мүмкін, мысалы, Сицилияның шығысындағы Этна тауының жанындағы "Жүз жылқы каштаны".
Экология
Жапырақтары кейбір жануарларға тамақ болып табылады, оның ішінде Lepidoptera тобына жататын түрлер, мысалы, Coleophora anatipennella жапырақ орамасы және Солтүстік Америка роза қоңызы Macrodactylus subspinosus. Тәтті каштанның екі негізгі саңырауқұлақтық патогендері – каштан қызыл ауруы (Cryphonectria parasitica) және Phytophthora cambivora және P. cinnamomi қоздыратын қара иттің ауруы. Солтүстік Америкада және Оңтүстік Еуропада C. parasitica 20-шы ғасырда каштан ағаштарының көп бөлігін жойды. Биологиялық бақылаудың арқасында тәтті каштан ағаштарының саны қызыл ауруынан қауіп көрмейді және жаңадан өсіп жатыр. Қара иттің ауруы көбінесе ылғалды топырақтағы ағаштарға зарар келтіреді, мицелий тамырға еніп, жапырақтардың қурауына себеп болады. Жеміс түзпеу гүлдің өліміне алып келеді. Бұл ауру ағаш діңінің түбіндегі қара сұйықтықтан аталған. Жапырақ кесу: Негізінен ағаш өндіру мақсатында. Стандартты жағдайларда жылына гектарына 15 м³ ағаш шығыны болады. Selve: Қаушалап отырғызылған ағаштардан жеміс алу. Ағаштардың қысқа діңі және үлкен қабығы бар. Ағаштар тығыз орналасқан, ал ағаштар арасындағы жер көбінесе мал жаюға пайдаланылады. Биік орман: Ағаш және жеміс өндіру. Бұл өсіру тәсілі аз қарқынды, гектарына 4-12 дт өнім береді және ағаштар 50-80 жыл сайын алмастырылады. Ағаштар тұқымнан өсіп, тығыз жапырақ жамылғысын құрайды. Егістікті басқару өсіру жүйесіне байланысты. Топырақты жапырақтардан тазалау және кесу қалыпты жағдай, ал тыңайтқыштар, суару және пестицидтерді қолдану сирек кездеседі және қарқынды өсіру үшін қолданылады.
Талаптар
Тәтті каштан ағашы әктас жоқ, терең үгілген топырақта жақсы өседі. Топырақтың оңтайлы pH деңгейі 4,5 пен 6 аралығында болуы керек, ал ағаш топырақтың тығыздалуына төзбейді. Бұл ағаш жылуды жақсы көреді және ұзақ вегетациялық кезеңді қажет етеді. Орташа ең жақсы температура 8 °C мен 15 °C аралығында болуы тиіс. Осы практиканың мақсаты тәтті каштанға қауіп төндіретін негізгі сақтау проблемаларын – саңырауқұлақтардың дамуын және жәндік құрттарының болуын – шектеу. "Royal Horticultural Society" бау-бақшалық еңбегі үшін марапатқа ие болды.
Қолданылуы
Бұл түр кеңінен жеуге жарамды тұқымдары (жаңғақ деп те аталады) және ағашы үшін өсіріледі. Қант қызылшасы Бах гүлдерінен жасалатын емдік құралдардың 38 құрамының бірі ретінде тізімделген, бұл денсаулыққа тигізетін әсері үшін танымал балама медицина түрі. Алайда, Cancer Research UK мәлімдемесіне сәйкес, "гүлдерден жасалған емдік құралдардың қандай да бір ауруды, оның ішінде қатерлі ісікті бақылауға, емдеуге немесе алдын алуға қабілетті екенін дәлелдейтін ғылыми деректер жоқ".
Тағам
Бұл түрдің жоғары генетикалық әртүрлілігі мен әртүрлі сорттары ұн, қайнату, пісіру, кептіру және тәттілер сияқты қолданулар үшін пайдаланылады. Швейцарияда оны көбінесе Vermicelles түрінде ұсынады. Римдік әскерлерге шайқасқа түсер алдында каштан қамыры берілген. Жемісті каштан крахмалдың жақсы көзі болып табылады. 100 г (3,5 унция) C. sativa-ның энергиялық құны 891 кДж (213 ккал) құрайды (кесте). C. sativa-ға 41%-дан 59%-ға дейінгі жоғары ылғалдылық тән. Каштан мыс, фосфор, марганец және калийдің жақсы көзі болып табылады (қоректік кесте). Фруктоза көбінесе тәтті дәмге жауап береді. Органикалық қышқылдардың мөлшерін азайтуға жылу ең ықпалды фактор болып көрінеді. Дегенмен, тіпті жемісті каштанды қыздырғаннан кейін де антиоксиданттық белсенділігі салыстырмалы түрде жоғары болып қалады. Екінші жағынан, тұтынушы каштаның қоректік құрамына қуыру, қайнату немесе пісірудің үлкен әсер ететінін ескеруі керек. C витамині қайнату кезінде 25-54% - ға, ал пісіру кезінде 2-77% - ға төмендейді. Дегенмен, пісірілген немесе қайнатылған каштан әлі де C витаминінің жақсы көзі болуы мүмкін, себебі 100 граммы тәуліктік қажеттілік мөлшерінің шамамен 20% -ын құрайды. Қанттың мөлшеріне де жоғары температура әсер етеді. Қанттың ыдырау процесі үшін пісіру кезінде төрт процесс шешуші болады: крахмалдың олигосахаридтерге және моносахаридтерге гидролизі, сахарозаның глюкоза мен фруктозаға ыдырауы, қанттардың карамельдеуі және қанттардың ыдырауы. Органикалық қышқылдар да жоғары температураға ұшырайды: олардың мөлшері қуырудан кейін 50%-ға, ал қайнатудан кейін 15%-ға төмендейді.
Ағаш
Бұл ағаш шөпке салуға өте жақсы жауап береді, бұл әлі де Ұлыбританияда қолданылады, және мақсатты қолданылуына және жергілікті өсу жылдамдығына байланысты 12-ден 30 жылға дейін танинге бай ағаш өнімдерін береді. Танин жас өсетін ағашты сыртқы қолдану үшін берік және ауа райына төзімді етеді, сондықтан тіректерге, қоршауларға немесе қадаларға жарамды. Ағаш ашық түсті, қатты және мықты. Ол жиһаз, шарап шелектері (кейде бальзамдық сірке суын пісіру үшін қолданылады) және әсіресе Оңтүстік Еуропада (мысалы, Испанияның Альпухаррасында, Оңтүстік Францияда және басқа жерлерде) шатыр қабырғаларын жасауға қолданылады. Ағаштың тығыздығы бір текше метрге 560 кг жетеді және жермен тікелей жанасу кезінде беріктігіне байланысты көбінесе қоршау сияқты сыртқы мақсаттар үшін қолданылады. Басқа дақылдармен салыстырғанда, тәтті каштанның маңызы салыстырмалы түрде төмен болған және осы аймақтарда өте әртүрлі тараған. Бұл теорияны Плиний кішінің еңбектерінен қосымша мәліметтер табуға болады, ол тәтті каштанды өсірумен байланысты тек грек колонияларын ғана еске алады. Дегенмен, христиандық дәуірдің соңына дейін Италияда каштанның таралуы мен қолданылуы шектеулі болды. Көркем өнер мен әдебиетте римдік аристократияның тәтті каштанға деген ұнамауы байқалады. Оған қарамастан, басқа ғалымдар римдіктердің V ғасырға дейін C. sativa-ны таратуына ешқандай дәлел таппады. Англияның Эссекс округіндегі Борехамдағы Грейт Холтс шаруашылығындағы римдік құдықтың түбінен III немесе IV ғасырға жатқан тәтті каштанның қабықтары табылды; бұл қалдықтарда басқа экзотикалық өсімдіктердің қалдықтары да бар, бірақ олардың біреуі жергілікті екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Римдік Британияда тәтті каштанның болғанына басқа ешқандай дәлел расталмады. Шындығында, рим дәуірінде Италия жартыаралынан тыс тәтті каштан өсіру орталықтары табылмады. VII ғасырдың ортасындағы Ломбард заңдарында, егер біреудің каштан ағашын (немесе қарақұмық, алмұрт немесе алма ағашын) кесіп алса, бір солид айып салынатын еді (Edictum Rothari, No. 301, 643 ж.). 20-шы ғасырдың басынан бастап, ауылдық жерлердің халқының азаюына, тәтті каштанның негізгі тағам ретінде тасталуына, сондай-ақ каштанның құрт және қара дақ ауруларының таралуына байланысты C. sativa өсіруі күрт төмендеді. Бүгінгі таңда тәтті каштан өндірісі қайтадан өркендеуге бет бұрып отыр, себебі жоғары құнды тәтті каштан өнімдерін дамыту және қалалық қоғамның өзгеретін қажеттіліктері C. sativa өсіруінің жаңаруына әкелуде.