Кіріспе
Конифер Pinus nigra, австриялық қарағай немесе қара қарағай – қарағайдың орташа айырмашылығы бар түрі, Иберия түбегінен Жерорта теңізінің шығысына дейін, Түркияның Анатолия түбегінде, Корсика мен Кипрде, сондай-ақ Қырымда және Солтүстік-Батыс Африканың жоғары тауларында таралған.
Pinus nigra, the Austrian pine or black pine, is a moderately variable species of pine, occurring across Southern Europe from the Iberian Peninsula to the eastern Mediterranean, on the Anatolian peninsula of Turkey, Corsica and Cyprus, as well as Crimea and in the high mountains of Northwest Africa.
Сипаттама
Қара қарағай - ірі қылқан жапырақты мәңгі жасыл ағаш, толық жетілгенде биіктігіне дейін өсіп, еніне дейін жайылады. Қабығы сұрдан сары қоңырға дейін болады және жасы ұлғайған сайын қабыршақты тілімдерге бөлініп, кеңінен жарылады. Жапырақтары ("түйіншелері") батыс популяцияларында жұқарақ және иілгіш. Аналық және аталық шишалар мамыр және маусым айларында пайда болады. Жетілген тұқымдық шишалардың ұзындығы (көбінесе 6-9 см, сирек 11 см-ге жетеді), дөңгелек қабықшалары бар; олар қыркүйек пен қараша айларында, тозаңданудан шамамен 18 ай өткен соң, жасыл түстен ашық сұр немесе сары қоңыр түске дейін піседі. Тұқымдары қара сұр, ұзындығы шамамен, сары қоңыр қанаты ұзындығы шамамен; шишалар желтоқсаннан сәуірге дейін ашылғанда желмен таралады. 15-40 жылда толық жетіледі; ірі тұқымдық өнімдері 2-5 жыл сайын беріледі. Қара қарағай орташа жылдамдықпен, жылына шамамен өседі. Әдетте дөңгелек конус тәрізді пішіні болады, бірақ жасы ұлғайғанда пішіні бұзылады. Ағаш өте ұзақ өмір сүреді, кейбір ағаштардың жасы 500 жылдан асып кетеді. P. nigra түрлеріне T. piniperda сияқты бірнеше зиянкестер зиян келтіруі мүмкін.
Экология
Жерорта теңізі Еуропасы мен Анадолия түбегінде (Кіші Азия) бұл түрмен қатар өсетін ағаштарға шотланд қарағайы (Pinus sylvestris), серб шыршасы (Picea omorika), босния қарағайы (Pinus heldreichii), норвегия шыршасы (Picea abies), Таурус кедрі (Cedrus libani), еуропалық күміс шырша (Abies alba) және оларға жақын шыршалар жатады. Сондай-ақ, бірнеше түрлі жусан (Juniperus spp.) және әртүрлі жапырақты ағаштар да кездеседі.
Климат және шығу тегі
Қара қарағай - жарыққа көп талап ететін, көлеңкеге төзбейтін, бірақ жел мен құрғақшылыққа төзімді түр. Шығыс P. nigra subsp. nigra, батыс P. nigra subsp. salzmannii-ден қыста аязға төзімділігі артық (-30 °C-тан төмен температураға дейін), ал батыс түрі шамамен -25 °C-қа дейін төзімді. АҚШ-та ағаш өнімдері үшін маңызы төмен. Австрия қарағайына қатысты, Dothistroma septosporum қоздырғышы кеңінен таралған және АҚШ-та тез таралып, бақылаудан шығып кеткен. Оны ландшафттық дизайнда қолдануға, әсіресе топтап немесе қатарлап отырғызуға ұсынылмайды.
Этноботаникалық және этномедициналық пайдалану
Түркияда бұл қарағай (төрт түрі pallasiana) түрлі мақсаттарда қолданылып келеді, сырттан және іштен қолданудан бастап, құрылыс және мал шаруашылығына дейін. Оның қолданылуларының ішінде акне, суық тию, сүйек қабынуы және вирустық инфекцияларды емдеу; ауыз қуысын дезинфекциялау; қыс мезгілінде қол-аяқтардың жарылуын емдеу; және ағаштан жасалған шатырларды жабу (немесе тығыздау) бар.
Қиыршық тас
АҚШ және Канадада еуропалық қара қарағай көше ағашы ретінде, ал бақтар мен саябақтарда сәндік ағаш ретінде отырғызылады. Оның көше ағашы ретіндегі құндылығы көбінесе жол мұздарын ерітуге қолданылатын тұз шашырағаннан, сондай-ақ озонды қоса алғанда, түрлі өнеркәсіптік ластаушыларға төзімділігімен және орташа құрғақшылыққа төзімділігімен байланысты. Ұлыбританияда бұл ағаш парктер мен бау-бақшаларда сәндік ағаш ретінде отырғызылады. Альберта штатындағы Эдмонтон қаласына дейін, солтүстікке қарай сәтті отырғызылған. АҚШ және Ұлыбританияда отырғызылған ағаштардың көп бөлігі Австриядан әкелінген, P. nigra subsp. nigra және P. nigra subsp. nigra var. nigra тұқымдарының іріктемелерінен шыққан. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында табиғи ағаштарға деген сұраныс өте жоғары болған кезде, оның тез өсуі, терең жасыл түсі және төмен құны оны қысқа мерзімге Рождество ағашы ретінде танымал етті, бірақ инелерінің тым ұзын болуы (оларды безендіруді қиындыққа толы еткендіктен) көп ұзамай оның сұранысын төмендетті, және ол АҚШ-та осы мақсатта ұзақ уақыттан бері қолданылмайды. P. nigra АҚШ-та жел қорғағыштары мен қоршаулы белдеулерге отырғызылады, Солтүстік Ұлы жазықтарда орташа тереңдіктегі ылғалды немесе биік жазықтық топырақтарында жел қорғағыштары үшін ұсынылады.