Көкқарлы тұрымсық құс

Кіріспе

Құс түрі

Керулеан құсы (Setophaga cerulea) – Parulidae тұқымдасына жататын кішкентай әнші құс. Ол ұзақ қашықтыққа көшіп, Солтүстік Американың шығыс бөлігіндегі жапырақты ормандарда көбейеді. Көбеймейтін маусымда Оңтүстік Америкадағы Анд тауларының шығыс беткейінде қыстайды, субтропиктік ормандарды ұнатады. Ол айқын жыныстық дихроматизм көрсетеді: ересек еркектердің түсі көк және ақ, кеудесінде қара мойындық және арқасы мен қабырғаларында қара жолақтар болады. Аналықтары мен жас құстардың үстіңгі жағы көкшіл-жасыл, көзінің үстінде ақшыл жолақ, жолақтары жоқ, ал астыңғы жағы сары. Барлығында екі ақ қанат жолағы және жұқа, сүйір тұмсық бар. Керулеан құсы жәндікқоректі, негізінен жәндіктердің дернәсілдерімен қоректенеді, бірақ қанатты жәндіктерді де жейді. Ол аң ауы үшін және ұя салу үшін ормандардың биік тіректерінде іздейді. Жекелеген құстар өте аумақтық; еркектер орманның участаларын қорғайды. Еркектер көбейтін жерге аналықтардан бір-екі апта бұрын келеді. Көбею және жұмыртқадан жарылу мамырдың соңынан маусымның басына дейін жүреді. Бұл түрді Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) жойылу қаупі төнгіп тұрған түрлердің Қызыл тізімінде «жақын қауіпті» деп бағалаған, яғни ол жақын арада осал болу қаупі бар. Керулеан құсының саны жылдам азайып келгенімен, соңғы жылдары бұл азаю баяулаған. Көбеймейтін ареалдағы орманды жою оның мекендеу ортасын азайтуда.

Таксономия және жүйелеу

1810 жылы орнитолог Александр Уилсон көкқұйрықшаны (Sylvia cerulea) деп сипаттады. 1811 жылы Уилсон аналық құсты жеке түр ретінде, Sylvia rara деп сипаттады. Кейіннен екі таксонның бір түрге жататындығы анықталды, ал 1838 жылы биолог Шарль Люсьен Бонапарт оларды біріктірді. 1842 жылы орнитолог Джордж Роберт Грей енгізген жаңа Dendroica туысына қосылды. 2011 жылы молекулалық зерттеулер екі туыстың айқын еместігін көрсеткеннен кейін Dendroica туысы Setophaga туысына біріктірілді. Бұл өзгеріс Солтүстік Америка құстарының AOU тізіміне елу екінші толықтыру ретінде енгізілді. Setophaga туысының атауы грек тілінен алынған, онда ses – «көбелек», ал phagos – «жеу» деген мағына береді. Ал түрдің атауы, cerulea, латын тіліндегі caeruleus сөзінен шыққан, ол «көк», «аспан көгі» дегенді білдіреді. 1897 мен 1903 жылдар аралығында Sylvia cærulea (cerulea сөзінің дұрыс еместігі) атауы көк сұр шырылдақ (Polioptila cærulea) құсымен шатастырылған деп есептелді, себебі орнитолог Джон Латэм 1793 жылы соңғы түрді Sylvia туысына қосқан болатын. Көкқұйрықшаның Setophaga туысымен жақын туыстары – Блэкберн құрттары (S. fusca), қара құрттар (S. striata), каштанатты жақты құрттар, Уилсон құрттары (S. pensylvanica) және қоңыр кеуделі құрттар (S. castanea). Солтүстік паруламен (S. americana) будандасу жағдайлары байқалды, бұл олардың жақын туыс екенін көрсетеді. Төмендегі кладограммалар Lovette және авторлардың (2010, сол жақта) және Baiz және авторлардың (2021, оң жақта) мәліметтеріне сүйене отырып, көкқұйрықшаның ең жақын туыстарының арасындағы орнын көрсетеді:

Lovette және авторлар. (2010)

Baiz және авторлар. (2021) Қанат шеміршігінің өлшемі, ал құйрығы ұзын. Бұлақ ұшының жоғарғы жиегінің ұзындығы, ені және биіктігі. Ересек аналықтарының ішкі жағы сары, ал арқасы көк-жасыл түсті. Аналықтарында көздің үстінде ақ жолақты суперцилий бар. Жастардың сыртқы түрі ересек аналықтарына ұқсас, бірақ арқасы сарғыш болуы мүмкін. Барлық ұшқан жастар, жасы мен жынысына қарамастан, екі анық ақ қанат жолағына және құйрығында ақ дақтарға ие. Көкқұйрықшаның тұмсығы мен аяқтарының түсі жеке құстың жасы мен жынысына байланысты өзгереді. Ересек аталықтарының тұмсығы қара, ал төменгі жартысы сәл ақшыл қара. Ересек аналықтарының тұмсығы қара сұр, төменгі жартысы қоңыр түске айналуы мүмкін. Жәй ғана ұшқан құстардың тұмсығы қоңыр түсті. Ересектердің аяқтары қара, көздері қоңыр, ал жастардың аяқтары қоңыр, көздері қоңыр. Балапандардың жалаңаш бөліктері, соның ішінде тұмсығы мен аяқтары қызғылт түсті, ал көздері қара. Аналықтары сирек ән айтады, бірақ көбінесе ұя салғанда дауыстайды. Құстың қозғалғанын немесе ұяға қауіп төндіретін басқа құстың жақындағанын хабарлау үшін дабыл сигналы қолданылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жазғы мезгілінде кереуіл құстың таңдаған ортасы – ірі, үзіліссіз, толыққан ересек жапырақты ағаштардан тұратын ормандар. Ұя салу жоғарғы жапырақ қабаттарында жүзеге асады, көбінесе биіктігінен жоғары, ал аумақтар әдетте шамамен құрайды. Кереуіл құс популяциясын қамтамасыз ету үшін орманды аумақ кеміндеден үлкен болуы керек. Жағалау аймақтары жиі таңдалады. Көбею ареалы Оңтүстік Теннессиден Оңтүстік Онтариоға дейін созылады, шығыстан Атлант мұхитымен, батыстан Ұлы жазықтармен шектелген. Халықтың көп бөлігі Аппалачи тауларының ормандарында көбейеді, ал АҚШ пен Канаданың ормандарында аз саны кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, кереуіл құс Алабама мен Миссисипиге дейін кеңінен таралған, бірақ осы оңтүстік аймақтардағы ортаның жоғалуы оның көбею ареалының солтүстікке қарай ығысуына себеп болды. Кереуіл құс көбею және көбеюге жарамайтын ареалдары арасында шамамен арақашықтықты көшіп-қонып жүреді. Көктемде ол Орталық Америка арқылы құрлықтан өтеді, суды тек Мексика шығанағын Юкатан түбегінде кесіп өту үшін пайдаланады. Күзде ол Кариб теңізінің үстінен Флоридадан Кубаға, содан кейін Оңтүстік Америкаға ұшып өтуі мүмкін. Көші-қон 40–70 күнге созылады; осы уақыттың көп бөлігі тоқтаулармен өтеді, құстар бір жерде 2–18 күнге дейін тоқтап тұрады. Көбеюге жарамайтын ареал Оңтүстік Американың солтүстік бөлігін қамтиды және Анд таулары бойымен оңтүстікке қарай созылады. Жекелеген құстар Оңтүстікке Боливияға дейін, ал Солтүстікке Колумбия мен Венесуэлаға дейін табылған. Кереуіл құс биік орманды жақсы көреді; сондықтан оның кездесуі ескі субтропикалық ормандардың немесе көлеңкелі кофе плантацияларының болуымен тығыз байланысты. Ол көбеюге жарамайтын ареалда теңіз деңгейінен метр биіктікте кездеседі. Кереуіл құс Исландияда кездейсоқ түрде кездескен. Сондай-ақ, Бразилияда да тіркелген, бұл оның ареалынан тыс жер.

The cerulean warbler's preferred summer habitat consists of large, unfragmented mature deciduous hardwood forests. Nesting takes place in the top canopy, often above heights of , and territories are typically about Foraging is done throughout the mid to high canopy. Generally, to support a population of cerulean warblers, a forested area of greater than is required. Riparian areas are commonly selected. The breeding range extends from southern Tennessee to southern Ontario, and is bounded in the east by the Atlantic Ocean and on the west by the Great Plains. The majority of the population breeds in forests of the Appalachian mountains, with smaller numbers in forests throughout the United States and Canada. Historically, the cerulean warbler was common to abundant as far south as Alabama and Mississippi, but loss of habitat in these southern regions has caused the centre of its breeding range to shift northwards. The cerulean warbler migrates distances of over between its breeding and non breeding ranges. In the spring, it takes an overland route through Central America, passing over water only to cross the Gulf of Mexico at the Yucatán Peninsula. In the autumn, it may overfly the Caribbean Sea, crossing from Florida to Cuba onto continental South America. Migration takes from 40–70 days; much of this time is made up of stopovers, where birds will remain at one individual location for 2–18 days. The non breeding range covers a broad area of northern South America, and extends southwards along the Andes mountains. Individuals have been found as far south as Bolivia, while in the north it is often found throughout Colombia and Venezuela. The cerulean warbler prefers tall forest; its occurrence is therefore strongly correlated with the presence of old growth subtropical forests or shade coffee plantations. It is found at altitudes of in its non breeding range. The cerulean warbler has been recorded as a vagrant to Iceland. It has also been recorded in Brazil, far outside of its range.

Тамақтандыру

Керулеанды құрт орманның барлық қабатында, негізінен ортаңғы және жоғарғы қабаттарында азықтанады. Ол бұтақтан бұтаққа секіріп, жапырақтар мен бұтақтардан кішкентай, жұмсақ денелі жәндіктерді жинап алады. Жұптаспау маусымында гүлдерден де жәндіктер жинауы мүмкін. Оның басты жемі – көбелектер мен күйреушілердің (лепидоптералардың) дернәсілдері, бірақ ол рационын қанатты жәндіктермен толықтырады. Жұптаспау аймағында ол көбінесе Inga туысына жататын ағаштарда азықтанады. Азық іздеу вертикальды түрде бөлінген: аталықтар аналықтарға қарағанда шатырдың жоғарырақ қабаттарында азықтанады. Бұл биіктіктегі айырмашылық шамамен 2 метрді құрайды. Олар азықтанатын кезде түрлі түрлердің үйірлерімен бірге жүреді, американдық қызылқұйрық (Setophaga ruticilla), Блэкберн құрты және Теннесси құрты (Leiothlypis peregrina) сияқты түрлермен кеңістікті бөліседі. Басқа түрлер әртүрлі биіктікте және субстраттарда азықтанады, бұл бәсекелестіктің алдын алады. Керулеанды құрттың қалайтын биік және сирек өсімдік жамылғысы бар жерлерде, оның жинау әдісі, ауада маневр жасаудан тиімді. Азықтанатын жерлер әдетте ұя орналасқан жерлерден төмен жатады. Ұзақ емес жұптасу маусымы жылына бір рет бала тууға мүмкіндік береді. Жұптасу кезінде бір жыныстыларға өте агрессивті болады. Типикалық қақтығыстар аумақты белгілеу үшін ән салуды, сондай-ақ жеке адамдардың биіктіктен құлауы мүмкін физикалық шайқастарды қамтиды. Ұя салуға шамамен 7 күн уақыт кетеді. Аналық 7 күн ішінде 3-5 жұмыртқа салады, инкубация шамамен 12 күнге созылады, ал балапандар орта есеппен 11 күн бойы ұяда қалады. Ұяны аналық ғана көктеп отырады, бірақ аталық аналыққа және балапандарға жиі азық жеткізеді. Аналық кейде дауыспен жауап береді. Ұядан шыққанда аналық дауыстап шақырады, ал аталық ұяға оралып, жақын жердегі тұяқтан қорғайды. Моногамдық жұптан тыс жұптасу да болады. Қан талдауының нәтижесінде, кейбір жас балалар ұялаған аумақтағы аталық емес, басқа аталықтан туған болуы мүмкін, бұл аталықтар өз аумағынан тысқары жұптасу іздеуі мүмкін екенін көрсетеді. Аталықтар жұптасқан серігін қорғайды, азық іздеу, ұя салу немесе ұя орнын таңдау кезінде оған жақын болады. Аталық көбінесе «шепті ән» салады, ал аналық кейде дауыстап жауап береді. Ән – ұяға шақырудың күрделі нұсқасы, ол металл дыбысты еске түсіретін «зи-зи-зи-зи-зи» болып келеді. Егер ұя салу әрекеті сәтсіз аяқталса, құстар көбінесе ескі ұядан материалдарды, әсіресе байланыстыру элементтерін қайта пайдаланады. Белгілі барлық ұялар жапырақты ағаштарда салынған, бірақ Оңтүстік Индианадағы қарағайларда да ұя салу тіркелген. Жұмыртқадан шыққаннан кейін балапандарды ата-аналары тамақтандырады, негізінен лепидоптера дернәсілдерін жейді. Балапандар ұядан шыққаннан кейін 12 күннен соң тәуелсіз болады. Балапандардың дамуының алғашқы кезеңінде өмір сүру көрсеткіші 34%-дан 62%-ға дейін жетеді. Жаңадан ұшқан құстарды көбінесе қыраншалар жейді. Жас балапандар ересектерден өзгеше тамақтанады, олар жапырақтары сирек жағалау аймақтарын артық жақсы көреді.

The cerulean warbler forages throughout the forest canopy, predominantly at middle to top layers. It hops from branch to branch, gleaning small soft bodied insects from leaves and twigs. In the non breeding season, it may also glean insects from flowers. Its preferred prey consists of butterfly and moth (lepidopteran larvae), though it supplements its diet with winged insects. In its non breeding range, it preferentially forages on trees of the genus Inga. Foraging is vertically segregated; males tend to forage at somewhat higher elevations in the canopy than females. The difference in height average is about They stay with mixed species flocks as they forage, sharing spaces with species such as the American redstart (Setophaga ruticilla), Blackburnian warbler, and Tennessee warbler (Leiothlypis peregrina). The other species forage at different heights and substrates, preventing competition. At the high elevations and relatively sparser vegetation that the cerulean warbler prefers, the gleaning technique it uses is more effective than aerial maneuvring. Foraging locations tend to be lower than nest placements. Its short breeding season allows it to produce one brood a year. Individuals are very aggressive towards others of the same sex during the breeding season. Typical conflict comprises the use of song to mark a territory, as well as physical conflict such as attacks in which individuals may fall from heights of Female cerulean warblers have been observed to attack other females and destroy their eggs. Nest construction takes about 7 days. The female lays from 3 to 5 eggs over the course of about 7 days, incubation lasts for around 12 days, and nestlings remain altricial for an average of 11 days. Only the female broods the nest, but the male will frequently provide food for the female and for the young. The female occasionally responds with a call. During nesting, the female vocalizes a chip call whenever it leaves the nest. In response, the male returns to the nest, guarding it from a nearby perch. Extra pair copulation, in which mating occurs outside of a monogamous pair, is known to occur. Based on blood analyses, several young may be sired by a different male than that which occupies the territory on which the young are found, making it likely that males travelling outside of their own territories seek extra pair copulations. Males engage in mate guarding, in which they will remain close to the mate during periods of foraging, nest building, or nest site selection. The male will also frequently sing a "whisper song"; the female occasionally responds with a call. The song, a more complex variation of the typical nest call, is a metallic zee zeet zee zeet zeet. If a nesting attempt is unsuccessful, individuals will often reuse materials from an old nest, especially binding elements. Nearly all known nests have been in deciduous trees, but nesting has been recorded in pine trees in southern Indiana. After the eggs have hatched, nestlings are fed by their parents, mainly consuming lepidopteran larvae. The fledglings become independent about 12 days after leaving the nest. Survival rates range from 34 62% for the fledgling stage of development. Newly fledged birds are often killed by chipmunks through predation. Young individuals have somewhat different feeding patterns than adults, preferring riparian areas with relatively little foliage.

Жыртқыш және паразиттер

Көкқұйрықшаның (Cerulean Warbler) ұя салатын жерлері, орманның жоғары жағында орналасқандықтан, ұяға шабуыл жасаушылардың саны азаяды. Дегенмен, оның жұмыртқалары мен балапандары әлі де егермен, сорға, дауылпаз, жылан және тіпті басқа құстардың, әсіресе көкқұйрықтардың (Cyanocitta cristata) жеміріне ұшырайды. Көкқұйрықшаның Haemoproteus paruli сияқты қан паразитімен зарарланатыны белгілі. Қоңырбас сүрегінің (Molothrus ater) ұяға паразиттенуі кездеседі, бірақ көкқұйрықша ұялайтын тығыз орман ішінде бұл сирек кездеседі.

Қалыптануы мен сақталуы

Қазіргі уақытта Керулеан сойқышы Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) «жақындағы қауіп төндіретін түрлер» тізіміне енген. Үзіліс-пара-үзіліс орманды аймақтарда Керулеан сойқышының ұяларына қоңырбас сұңқарының (brown-headed cowbird) паразиттік шабуылы жиі кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, биік орманның тереңіне орналасқан қолайлы мекені оны ұя паразиттерінен қорғаған, бірақ орманды кесудің салдарынан Керулеан сойқышы жиі сұңқарларға қолжетімді ұя орнын таңдауға мәжбүр болады. АҚШ-та осы құстың саны басқа сойқыштардың барлық түрінен жылдамдап азайып барады; 2006 жылы оның саны 40 жыл бұрынғы көрсеткіштен бес есе аз болды. Америка құс сақтау қоры (ABC) колумбиялық серіктесі Fundación ProAves-пен бірлесіп, Керулеан сойқышы және басқа көшпенді әнші құстардың қыстау орындарын қорғау жұмыстарын жүргізуде. 2008 жылы серіктестік Керулеан сойқышы құс қорығын құрды, бұл жаңа тропикалық көшпенді құстар үшін құрылған алғашқы қорғалған аймақ. Керулеан сойқышын қорғауды ілгерілету мақсатында ABC және Оңтүстік Америкадағы серіктестері (Fundacion ProAves, ECOAN және Fundacion Jocotoco) 2009 жылы Керулеан сойқышының қыстау орындарын сақтау жоспарын жасады.

Өнер мен мәдениет саласында

Суретші және орнитолог Джон Джеймс Одубон «Америка құстары» (Лондон, 1827–38) еңбегінде көгілдір сойқыш құсын 48-тақта ретінде бейнелейді, онда екі құс дахун жидегінің бұтасында отырған күйі көрсетілген. Сурет 1822 жылы жасалған, ал гравировкасы мен бояуы Роберт Хавеллдің лондондық шеберханаларында орындалған. Одубонның түпнұсқа акварелі Нью-Йорк тарихи қоғамына сатып алынған, және ол 2022 жылға дейін сол жерде сақтаулы тұр. Жазушы Джонатан Франзен 2010 жылғы «Азаттық» романында көгілдір сойқышты сюжеттік құрал ретінде пайдаланады. Сан-Висентеде көшіп-қоныс жасайтын құстарға арналған жыл сайынғы фестиваль өтеді. Сары бас киімді адам «Қызықты Джордж» мультсериалының «Үлкен сурет» атты эпизодында көгілдір сойқыш туралы кітап шығарады.