Кіріспе
1982 жылы құрылған Invincible класының жеңіл авианосегі HMS Illustrious – Корольдік теңіз күштерінің жеңіл авианосегі. Ол 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында салынған үш кемелердің екіншісі болды. "Illustrious" деген атпен жүзген бесінші соғыс кемесі және екінші авианосегі еді. Кеме экипажы оны лақап атайтын "Lusty" есімді де білді. 1982 жылы Фолкленд аралдарындағы қақтығыс Illustrious кемесін аяқтауды және оны әрі қарай оңтүстікке, бауырлас кемесіне және тәжірибелі авианосецке қосылу үшін жылдамдатуды талап етті. Осы мақсатта, ол Swan Hunter кеме жасаушылығында үш айға ертерек аяқталды, содан кейін 1982 жылдың 20 маусымында Портсмут кемежайына қосымша жабдықтар мен экипаж алу үшін теңізде іске қосылды. 1982 жылдың 28 тамызында Illustrious кемесі "Invincible" кемесін алмастыру үшін Фолкленд аралдарына келді. Ұлыбританияға оралғаннан кейін, ол 1983 жылдың 20 наурызына дейін ресми түрде флотқа қабылданбады. Оңтүстік Атлантикадағы миссиясынан кейін, ол 1990-шы жылдары Ирактағы "Operation Southern Watch" операциясына, Босниядағы "Operation Deny Flight" операциясына және 2000 жылы Сьерра-Леонедегі "Operation Palliser" операциясына қатысты. 2002 жылы өткізілген кең ауқымды жөндеу жұмыстары оның 2003 жылғы Ирак соғысына қатысуына кедерілді, бірақ ол 2006 жылғы Ливан соғысында қалып қойған британдық азаматтарға көмектесу үшін уақытында қайта қызметке кірді. 2010 жылы British Aerospace Harrier II ұшақтары қызметтен шығарылғаннан кейін, Illustrious Корольдік теңіз күштерінің екі тікұшақ тасымалдаушысының бірі ретінде жұмыс істеді. 32 жыл қызмет еткеннен кейін, Корольдік теңіз күштерінің ең ескі кемесі 2014 жылдың 28 тамызында ресми түрде қызметтен шығарылды, бірақ оның орны 2017 жылы жаңа кеменің пайдалануға берілуіне дейін толтырылмады. 2012 жылы Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі Illustrious кемесі қызметтен шығарылғаннан кейін ел үшін сақталатынын мәлімдегеніне қарамастан, 2016 жылы ол түрік компаниясы Leyal-ға сатылып, металл тескілеуге жіберілді.
HMS Illustrious was a light aircraft carrier of the Royal Navy and the second of three ships constructed in the late 1970s and early 1980s. She was the fifth warship and second aircraft carrier to bear the name Illustrious, and was affectionately known to her crew as "Lusty". In 1982, the conflict in the Falklands necessitated that Illustrious be completed and rushed south to join her sister ship and the veteran carrier To this end, she was brought forward by three months for completion at Swan Hunter Shipyard, then commissioned on 20 June 1982 at sea en route to Portsmouth Dockyard to take on board extra stores and crew. She arrived in the Falklands to relieve Invincible on 28 August 1982 in a steam past. Returning to the United Kingdom, she was not formally commissioned into the fleet until 20 March 1983. After her South Atlantic deployment, she was deployed on Operation Southern Watch in Iraq, then Operation Deny Flight in Bosnia during the 1990s and Operation Palliser in Sierra Leone in 2000. An extensive re fit during 2002 prevented her from involvement in the 2003 Iraq War, but she was returned to service in time to assist British citizens trapped by the 2006 Lebanon War. Following the retirement of her fixed wing British Aerospace Harrier II aircraft in 2010, Illustrious operated as one of two Royal Navy helicopter carriers. After 32 years' service, the oldest ship in the Royal Navy's active fleet was formally decommissioned on 28 August 2014 even though she would not be replaced until 's commissioning in 2017. Despite the UK Ministry of Defence's announcement in 2012 that, once decommissioned, Illustrious would be preserved for the nation, in 2016 she was sold and towed to Turkish company Leyal for scrapping.
Құрылыс және іске қосу
Illustrious – Invincible класындағы үш авианосырының екіншісі. 1976 жылғы 7 қазанда Тайн өзеніндегі Swan Hunter кеме жасаушылығында құрылысы басталды және 1978 жылғы 1 желтоқсанда Принцесса Маргарет кемеге түсірді. Кеме жабдықталып, дайындық жұмыстары аяқталған кезде Фолкленд соғысы басталды. Осының салдарынан Illustrious кемесінің құрылысы күрт жеделдетілді. Соғыс Illustrious аяқталмас бұрын жеңіліспен аяқталды, бірақ ол соғыстан кейін пайдалы қызмет атқарды. Фолкленд аралдарындағы Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің әуежайы жөнделгенге дейін, аймақтың әуе қорғанысы Флоттың әуе күштерінің жауапкершілігінде болды. Hermes Ұлыбританияға оралғаннан кейін, Invincible 1982 жылдың қыркүйегіне дейін Оңтүстік Атлантикада қызмет етті. Invincible-ді алмастыру үшін жаңадан аяқталған Illustrious тез жөнелтілді, оның құрамында 809 теңіз әуе эскадрильясы (Sea Harrier) және 814 теңіз әуе эскадрильясы (Sea King) болды. Сонымен қатар, 824 теңіз әуе эскадрильясының екі Sea King тікұшағы әуе тобына қосылды, олар AEW міндетін орындау үшін қайта жабдықталды. Illustrious соншалықты жылдам жөнелтілді, тіпті ол теңізде жүргенде комиссияланды. Осы кезеңде үшінші флотилияның флаг-офицері, контр-адмирал Дерек Реффелл Illustrious кемесінен көмекші топқа басшылық етті. Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің әуежайы жөнделгеннен кейін Illustrious толық сынақтан өту және дайындық кезеңдері үшін Ұлыбританияға оралды және 1983 жылғы 20 наурызда ресми түрде комиссияланды.
1983-1990 жылдар
Кеме 1980-жылдардың қалған бөлігінде басқа да іс-қимылдарға қатыспады, бірақ Корольдік теңіз күштері үшін бүкіл әлемде елдің туын көрсету және жаттығуларға қатысудағы бағалы актив болып қала берді. Сол жылдары кемеге бірнеше жаңартулар енгізілді, оның ішінде Harrier қанатты ұшақтарының үлкенірек жүкпен ұшуына мүмкіндік беретін тіктеп тұрған секіру платформасы орнатылды. "Кеңейтілген кемежайдағы жөндеу кезеңі" (EDAMP) барысында кемеге көптеген өзгерістер енгізілді, соның ішінде теңіздік зымыран қорғанысы алынып тасталды, бұл 12 миллион фунт стерлинг тұрады. Бұл 22 ұшаққа дейін, оның ішінде Harrier GR7 ұшағына арналған қосымша палубалық кеңістік жасады. 1986 жылдың 3 сәуірінде кемеде катастрофалық беріліс қорабының бұзылуы болды, бұл кеменің теңіз мансабының аяқталуына жақын болды. Әлемді аралап шығу сапарының басында, шамамен 00:30-да, қозғалтқыш толық қуатқа жеткен кезде, беріліс қорабының бейімделуінің өзара қайшылығынан туған үйкеліс пен қызу салдарынан беріліс қорабындағы май буы тұтанды және жарылыс болды, нәтижесінде төрт сағаттан астам уақытқа созылған өрт шықты. Өрт сөндіру жұмыстары кеме ішінде жалғасып жатқанда Sea Harrier ұшақтары ұшып кетті, ал бір Sea King вертолеты түтін жұтқан жалғыз зардап шеккенді жағалауға эвакуациялады. Өрт алдыңғы беріліс қорабының бөлмесінде және тік шахтада локализацияланды. HMS Nottingham эсминеці мен Ferry Sea Leopard кемесі де қосылды, бірақ Illustrious экипажы өртті сөндіре алды және артқы қозғалтқыш бөлімінен қуат алып, Портсмутқа өз күшімен оралды. Кеме төтенше жағдайға көшкенімен, кемені тастау туралы ешқашан ойланбады. Өлім қорбаны болған жоқ немесе ауыр жарақат алғандар болған жоқ, бірақ кеме күрделі жөндеуге жіберілгендіктен сапар бірнеше айға кейінге шегерілді. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін Illustrious тікелей Қашық Шығысқа бағытталды, Сингапурға жетіп, "Global 86" операциясының шығыс бөлігін қайта бастады.
1990-2002 жылдар
1990 жылдары Корольдік теңіз күштерінің авианосектерінің басты міндеті Босниядағы соғыс кезінде ел үстіндегі қауіпсіз аймақты сақтауға көмектесу болды. Теңіз күштерінің үш авианосегі де осы аймақта кезекпен орналасты. 1998 жылы ол Персия шығанағында «Оңтүстік күзет» операциясын қолдады, бұл операция ағылшын-сауд-американдық күштердің Оңтүстік Ирак үстіндегі қауіпсіз аймақты сақтауға бағытталған күш-жігері болды. 2000 жылы «Иллюстриус» 342.1 операциялық тобын басқарды, ол HM кемелерінен — , , , — және көптеген Корольдік теңіз күштерінің қосалқы кемелерінен құралды. Бұл топтың мақсаты – «Паллисер» операциясы арқылы Сьерра-Леонеде бейбітшілік пен тұрақтылықты қалпына келтіру болды. Кеме 2001 жылы жауынгерлік тапсырмаға жіберілді. 2001 жылдың соңында Оманда Ұлыбританияның «Сайф Сареа II» атты ірі жаттығуы өтті. Жаттығу кезінде Әлемдік сауда орталығына терактілік шабуыл жасалды. «Иллюстриус» операция аймағында қалды, ал топтың басқа бөлімдері Ұлыбританияға оралды. «Иллюстриус» кемесінде Корольдік теңіз жаяу әскерінің бөлімдері болды, олар Ауғанстандағы ықтимал жауынгерлік операцияларға дайын тұрды. «Иллюстриус» 2002 жылдың басында «Оушен» кемесімен ауыстырылып, теңізде жеті айдан кейін Портсмутқа оралды.
2003-2005 жылдар
2003 жылдың ортасында кеме Розит кемежайында тағы бір жөндеуден өтті. Бұл жөндеу шаңғыдан секіру платформасын толығымен қайта жасауды, байланыс жүйесін жақсартуды және кемені жеңіл әуе тасымалдағыш және тікұшақ тасымалдағыш рөлдеріне тез ауысуға бейімдеуді қамтыды. Жөндеудің нәтижесінде кеме 2014 жылға дейін қызмет ете алатын болды, ол кезде алғашқы жаңа кеме пайдалануға беріледі деп күтілді. Illustrious 2004 жылдың желтоқсан айында жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін Портсмутқа оралды. 2005 жылы кеме қайтадан қолданысқа енгізілді, ал кеменің алғашқы демеушісі болған Маргарет ханшайымның қазасынан кейін оның қызы Сара Чатто «кеме досы» ретінде жаңа қызмет атқаруға келісті.
2006 жыл
2006 жылғы Израиль-Ливан дағдарысы нәтижесінде Бейруттен британдық азаматтарды эвакуациялауға "Illustrious" көмектесті. Кейін сол жылы, Корольдік теңіз күштерінің Еске алу күні шаралары аясында, "Illustrious" 10 қарашада Темза өзенімен жоғары қарай сапарлады. Кеме 15 қарашаға дейін Лондонның Гринвич қаласындағы Корольдік теңіз академиясынан бірнеше жүз метр жоғарыда орналасқан Вуд-Уорф портына тоқтады. Осы уақытта кемеде 2007 жылы Фолкленд соғысының құрметіне арналған іс-шаралар жарияланды.
2007 жыл
Illustrious 2007 жылдың наурыз айында Хартлпулден 32 км (20 миль) қашықтықта Солтүстік теңізде екі апталық тұрақты қанатты ұшу жаттығуларын өткізді, оның барысында Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің (RAF) №4 эскадрильясынан жеті GR9 Harrier ұшағы оның ұшу палубасына қонды. Сондай-ақ, осы жаттығулар кезінде кеменің жеті экипаж мүшесі 13 наурызда Миддлсброда қаласындағы ауруханаға әуемен жеткізілді. Олар кіші офицерлердің дәретханасын тазалау кезінде химиялық заттармен апатқа ұшырағаннан кейін түтін жұтқандықтан және тамақ пен көздері тітіркенгендіктен зардап шекті. Illustrious Портсмутқа бет бұрды, ал олар ауруханадан шыққаннан кейін кемеге қайта қосылды. 2007 жылдың 25-30 мамырында Балтық теңізіндегі жаттығулардан кейін Illustrious британдық әуе кемесі ретінде Эстонияның Таллин қаласына алғаш рет сапар жасады. Бұл сапар кеме экипажына Балтық теңізіндегі жаттығулардан кейін демалыс беруге, дипломатиялық міндеттерді орындауға және Эстония Қорғаныс күштерімен теңіз және әуе жаттығуларын өткізуге мүмкіндік берді. 2007 жылдың шілдесінде Illustrious АҚШ жетекшілігімен өткен Бірлескен тапсырма күшінің (JTFX) жаттығуына қатысты, ол АҚШ-тың шығыс жағалауында өтті (осыған байланысты ол 14 АҚШ Harrier ұшағы мен 200 АҚШ теңіз жаяу әскерін қабылдады) және келесі айда Портсмутқа оралды. 2007 жылдың 10 шілдесінде JTFX кезінде MV-22 Osprey Illustrious кемесіне қонды, бұл V-22 ұшағының АҚШ-тан тыс кемеге алғаш рет қонғаны болды.
2008 жыл
2008 жылғы 21 қаңтарда «Орион 08» операциясы аясында 328.01 көпұлттық міндеттік топтың жетекшісі ретінде кеме Портсмуттен теңізге шықты. 2008 жылғы қаңтардан мамырға дейін Жерорта теңізі, Африка, Таяу Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жиырма портқа оқу-жаттығулар мен дипломатиялық сапарлар жасалды. Алайда, 23 қаңтарда, әлі де Англияның оңтүстік жағалауында жүрген кезде, кеме Портсмутқа майысқан тоңазытқыштағы ұсақ ақауды жөндеу үшін қайта оралды. Бұл ақауды жылы аймаққа барудан бұрын жөндеу маңызды деп есептелді, ал Әскери-теңіз күштерінің өкілі Антон Ханни «Иллюстриус» әлі Ла-Манш каналында болғанда, апаттық сантехник шақыру, кері қайтудан қымбатқа түсерін мәлімдеді. Кеме 24 қаңтарда сағат 13:00-де қайта теңізге шықты және жоғалған 24 сағатты өтеді. Оның тоқтаған порттарының ішінде 2008 жылғы 26-29 ақпан аралығында Мальтадағы Валлетта порты болды. Бұл 2008 жылғы міндеттеме түсіріліп, 2008 жылғы 19 мамырдан бастап дүйсенбі күндері 5-ші арнада көрсетілген «Соғыс кемесі» атты алты бөлімді деректі фильм ретінде ұсынылды. Бұл деректі фильм 1976 жылғы «Теңізші» сериалында көрсетілгендей, ескірген авиатасымалдағыштағы өмірді көрсетуді мақсат етті. «Иллюстриус» капитаны Стив Чик CBE BSc болды, ол 2005 жылғы BBC деректі фильмінде де командалық қызмет атқарған. Шілде айының соңында кеме Портсмутқа оралды, онда «Иллюстриус» 2008 жылғы Әскери-теңіз күштерінің ашық есік күніне қатысты. Кемеде кемеде қолданылатын «Харриер» ұшақтарын алмастыратын F-35 көпүрмелі ұшағының толық көлемді моделі болды. «Иллюстриус» осы шараға қатысқан жалғыз авиатасымалдағыш болды, бірақ пайдаланылмаған да көпшілік назарына ілікті. 17 қазанда ол , 18 қазанда жұртшылыққа ашылған Ливерпульге келді. 4 қарашада ол Гринвичке тоқтады, F-35 макеті палубада болған күйі Корольдік теңіз күштерінің естелік аптасына белсенді қатысты.
2009 жыл
2009 жылы 7 мамырда ол Гринвичке оралды. Ол британдық әскери-теңіз авиациясының ғасырын тойлау үшін Корольдік әскери-теңіз флотының маңызды бөлігі болды. Оның бортында флоттың барлық жедел тікұшақтарының үлгілері болды. 8 маусымнан бастап, ол Солтүстік Швецияда "Лояль Ароу" жаттығуына қатысты. Жаттығу 16 маусымға дейін жалғасты. 2009 жылдың 17 маусымында ол Таллин қаласына келді. 2009 жылдың 27 маусымында ол Норвегияның Осло портында болды. 2009 жылдың 22 қазанында ол алты күндік сапармен Ливерпульге келді және круиздік терминалда тоқтады. 23 қазанда Мерси өзенінің үстінен әскери авиацияның сол жылғы жүз жылдығын атап өту аясында әскери ұшқыштар ұшты. Illustrious 25-26 қазанда жұртшылыққа ашық болды және 2009 жылдың 27 қазанында Ливерпульден кетті.
2010-2016 жылдар
Стратегиялық қорғаныс және қауіпсіздік сараптамасы аясында, сондай-ақ «Харриер» эскадрильясы мен «Иллюстриус» кемесінің қызметтен шығарылуымен бірге, «Иллюстриус» немесе «Оушен» вертолет тасымалдау платформасы ретінде тиімдірек екенін анықтау үшін шағын зерттеу жүргізілетіні жарияланды. Кейін «Оушенді» ұзақ мерзімге қалдыру туралы шешім қабылданды. 2011 жылдың мамырында «Иллюстриус» 40 миллион фунт стерлингтік жөндеуден кейін қолданысқа енгізілді және 2011 жылдың шілдесінің соңында теңіз сынақтарынан өткен соң флотқа қайтарылды. Ол вертолет тасымалдаушы рөлін алды, ал «Оушен» 2014 жылға дейін жоспарланған жөндеуден өтті. Қорғаныс министрлігі 2012 жылдың 12 қыркүйегінде «Иллюстриус», «Invincible» класындағы соңғы әуе кемесі, «соңғы 30 жылда Ұлыбританияны қорғауда осы кемелер көрсеткен қызметін еске алу үшін» ескерткіш ретінде сақталады деп мәлімдеді. 2012 жылдың наурыз айында «Иллюстриус» RFA «Маунтс Бэй» және басқа да Корольдік теңіз күштерінің кемелерімен бірге «Cold Response» оқу-жаттығуына қатысты. Бұл НАТО-ның Солтүстік Норвегияда өткізген қысқы әскери оқу-жаттығуы болды, онда ол вертолет тасымалдаушы ретіндегі мүмкіндіктерін сынап көрді. «Иллюстриус» «Cold Response» кезінде үздік ұшу қауіпсіздігі көрсеткені үшін «Бамбара» жүлдесімен марапатталды. «Cold Response» оқу-жаттығуынан кейін ол Норвегия, Нидерланды және АҚШ кемелерімен, сондай-ақ «Cougar 12» оқу-жаттығуымен Жерорта теңізінде «Бірлескен жауынгер» оқу-жаттығуына қатысты. 2013 жылдың мамырында Атлантика шайқасының 70 жылдығына арналған мерекелік шаралар аясында «Иллюстриус» Темза өзенімен жоғары көтеріліп, Гринвичке тоқтады, онда ол Корольдік теңіз күштерінің авиациялық мұрасын қолдау үшін қайырымдылық кешін өткізу орны ретінде пайдаланылды. 2013 жылдың күзінде «Иллюстриус» , , және алты RFA кемесімен бірге «COUGAR 13» оқу-жаттығына қатысты. 2013 жылдың желтоқсанында Филиппиндегі «Хайян» тайфунынан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін «COUGAR 13» жұмыс тобынан бұрылып, 2014 жылдың 10 қаңтарында Портсмутқа оралды. «Иллюстриус» 2014 жылдың шілде айының бірінші аптасында Розиттегі кемежайының жанындағы докта қысқа уақытқа тоқтады. Ол кезде Корольдік теңіз күштерінің ең ескі әрекеттегі кемесі болған «Иллюстриус» 2014 жылдың 28 тамызында Портсмут кемежайында қызметтен босатылды. Корольдік теңіз күштері кемені сақтап қалуды үміттенеді, және 2014 жылдың тамызында Кингстон-апон-Халл және тағы екі қала оны сатып алуға ниет білдіргендері хабарланды. Алайда, бұл ұсыныстар мақұлданбады. Бұрынғы HMS «Иллюстриус» 2016 жылдың 7 желтоқсанында Портсмуттан сүйреліп Түркияға бет бұрды.
She took over the helicopter carrier role while Ocean underwent a planned refit, due for completion by 2014; Illustrious was then withdrawn from service. The Ministry of Defence also announced on 12 September 2012 that Illustrious, as the last of the Invincible class aircraft carriers, would be preserved as a memorial "in recognition of the service given by these ships in protecting the UK over the last 30 years". In March 2012, Illustrious took part in Exercise 'Cold Response' with , RFA Mounts Bay and other Royal Navy vessels. This was a NATO winter war games exercise conducted in northern Norway, where she tested her capabilities as a helicopter carrier. Illustrious was awarded the Bambara Trophy, the trophy is given to a unit each year with the best flight safety record, during 'Cold Response'. Following 'Cold Response' she then took part in Exercise 'Joint Warrior' with vessels from Norway, the Netherlands and the United States and Cougar 12 in the Mediterranean. In May 2013, as part of the 70th Anniversary of The Battle of the Atlantic Commemorations, Illustrious sailed up the River Thames and was moored at Greenwich where she was used as the venue for a charity reception in aid of the Royal Navy's aviation heritage. She was deployed as part of Exercise COUGAR 13 during the autumn of 2013 along with , , and six RFA vessels. She was diverted away from the COUGAR 13 task group in December 2013 to assist in Typhoon Haiyan disaster relief efforts in the Philippines and eventually returned to Portsmouth on 10 January 2014. Illustrious was briefly berthed at Rosyth in the first week of July 2014, in a dock adjacent to , which was formally named on 4 July 2014; Illustrious left Rosyth the following day and arrived back at HMNB Portsmouth on 22 July at the end of active service. By then the oldest operational RN warship, she was decommissioned at HMNB Portsmouth on 28 August 2014. The Royal Navy had hoped to preserve the ship, and in August 2014 it was reported that Kingston upon Hull and two other cities had submitted bids for her. However, these bids were judged to be unviable. The former HMS Illustrious left Portsmouth under tow bound for Turkey on 7 December 2016.
Медиада
2010 жылы кеме Channel 5 арнасының «Warship» деректік фильмінің сериясында көрсетілді. Бірінші серия Illustrious кемесіне арналған, онда кемедегі экипаждың күнделікті өмірі мен тәртібі көрсетілді және ол шетелдегі жаттығуларының бірі кезінде түсірілді. Illustrious «Real Rooms» телешоуының бір бөлімінде де пайда болды. Сонымен қатар, ол BBC-нің «Ричард Хаммондтың инженерлік байланыстары» (Richard Hammond's Engineering Connections) деректі фильмінде де көрсетілді.