Хельмут Джеймс Граф фон Мольтке: Нацизмге қарсы күрескен заңгер
Helmuth James von Moltke
Хельмут фон Мольтке (1907-1945) – нацизмге қарсы неміс қарсыласы. "Крайзау үйірмесінің" құрылтайшысы, соғыс кезіндегі құқық бұзушылыққа қарсы күрескен. Тарих, соғыс, қарсыласу.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс қарсыласы (1907–1945)
German resistance member (1907–1945)
Гельмут Джеймс Граф фон Мольтке (11 наурыз 1907 – 23 қаңтар 1945) – неміс заңгері, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Абверіндегі әскери қызметкер ретінде Германия басып алған аумақтардағы адам құқықтарының бұзылуына қарсы әрекет еткен. Ол «Крейзау шеңбері» қарсыластар тобының негізін қалаушылардың бірі болды, оның мүшелері нацистік Германияда Адольф Гитлер үкіметіне қарсы шығып, Гитлерден кейінгі Германияның моральдық және демократиялық принциптерге негізделген болашағын талқылады. Нацистер оны осы талқылауларға қатысқандығы үшін мемлекетке опасыздық жасады деп айыптап, жазалады. Мольтке – жас Гельмут фон Мольтке мен Австрия-Пруссия және Франко-Пруссия соғыстарында жеңіске жеткен қолбасшы Гельмут фон Мольткенің шөбересі, одан ол Пруссиялық Силезиядағы Крейзау иелігін мұра етті, қазір Польшадағы Крыжова. Мольтке-нің ата-анасы христиан ғылымын ұстанған, анасы некеге тұрғаннан кейін әкесінің дінін қабылдаған. Әкесі христиан ғылымын тәжірибелеп, оқытумен айналысқан, ал екеуі де Мэри Бейкер Эддидің «Ғылым және денсаулық кілтімен кітаптық нұсқаулық» еңбегінің неміс тіліне алғашқы аудармасын жасаған топқа кірген. Отбасылық дәстүрге байланысты Мольтке 14 жасында Пруссияның евангелистік шіркеуінде дінге бекіну рәсімін қабылдауға шешім қабылдады.
Helmuth James Graf von Moltke (11 March 1907 – 23 January 1945) was a German jurist who, as a draftee in the German Abwehr, acted to subvert German human rights abuses of people in territories occupied by Germany during World War II. He was a founding member of the Kreisau Circle opposition group, whose members opposed the government of Adolf Hitler in Nazi Germany, and discussed prospects for a Germany based on moral and democratic principles after Hitler. The Nazis executed him for treason for his participation in these discussions. Moltke was the grandnephew of Helmuth von Moltke the Younger and the great grandnephew of Helmuth von Moltke the Elder, the victorious commander in the Austro Prussian and Franco Prussian Wars, from whom he inherited the Kreisau estate in Prussian Silesia, now Krzyżowa in Poland. Moltke's parents were Christian Scientists, his mother adopting his father's religion after marriage. His father became a Christian Science practitioner and teacher, and both parents were in the group that translated the first German edition of the Christian Science textbook, Science and Health with Key to the Scriptures by Mary Baker Eddy. For reasons of family tradition, Moltke decided to become confirmed in the Evangelical Church of Prussia when he was 14.
Білім
1927 жылдан 1929 жылға дейін Молтке Бреслау, Вена, Гейдельберг және Берлин қалаларында заң және саяси ғылымдарды оқыды. 1928 жылы Молтке колледж оқытушыларымен және жастар қозғалысының жетекшілерімен бірге Лёвенберг жұмыс топтарын (Löwenberger Arbeitsgemeinschaften) құруға қатысты. Бұл топтарда жұмыссыз жас жұмысшылар мен шаруалар студенттермен бірге білім алмасып, өзара үйренуге мүмкіндік алды. Олар сондай-ақ азаматтық құқықтар, міндеттер және борыштар туралы талқылады. Крейзауда Молтке өзінің пайдаланылмаған жерінің бір бөлігін жаңа шаруашылықтарды ашуға арнады, бұл оған көршілес жер иелерінен қатал сын тудырды. Германия басып алған Еуропа бойынша саяхаттарында ол көптеген адам құқықтарының бұзылуын көрді және заң принциптерін пайдалана отырып, оларды тоқтатуға тырысты. Молтке 1929 жылғы Женева конвенциясына сәйкес тұтқынға алынған кеңес әскерлеріне қарауды қолдаған аз ғана шенеуніктердің бірі болды, Германия осы конвенцияны қол қойып, орындауға міндетті болған келісімшарт еді. 1941 жылдың қазан айында Молтке былай деп жазды: "Күніне мыңнан астам адам осылай өлтіріледі, ал тағы бір мың неміс азаматы өлтіруге үйреніп қалды. Осы уақытта мен не істедім деп сұрағанда не деймін?" Осы хатта ол: "Сенбі күнінен бері Берлиндегі еврейлер ұсталды. Оларды көтеріп кете алатындарын алып, кетіп барады. Мұндай нәрсені біліп, қалай бос жүруге болады?" деді. Молтке Голландиядағы кепілдерді атуды тоқтату үшін халықаралық құқық пен саяси аргументтерді қолданды және Даниядағы қарсылық қозғалысын Дания еврейлерін депортациялау жоспары туралы ескертті, нәтижесінде олар Копенгагеннен Мальмёге (Швеция) қайықпен жаппай эвакуацияланды. 1943 жылы Молтке екі рет Стамбулға сапар шекті. Ресми себеп – Түркияда тәркіленген неміс сауда кемелерін қайтарып алу болды. Бірақ шын мәнінде, Германия армиясының Гитлерге қарсы күштер коалициясына, Түркияда тұратын неміс босқындарына, OSS-ке, Abwehr (неміс әскери барлау қызметіне) және Түркиядағы неміс елшісі Франц фон Папенге соғысты аяқтауға қатысу мақсатында сапар жасады. Бұл топ одақтастарға есеп берді, ол президент Франклин Рузвельтке жетті. Алайда, Рузвельттің кеңесшілері, соның ішінде Генри Моргентау кіші, есептің сенімділігіне күмәнді екенін айтты.
From 1927 to 1929, Moltke studied law and political sciences in Breslau, Vienna, Heidelberg, and Berlin. In 1928, Moltke became involved with college teachers and youth movement leaders in the organization of the Löwenberger Arbeitsgemeinschaften (Löwenberg working groups) in which unemployed young workers and young farmers were brought together with students so that they could learn from one another. They also discussed civics, obligations, and rights. In Kreisau, Moltke set aside an unused part of the estate for farming startups, which earned him harsh criticism from neighbouring landowners. In his travels through German occupied Europe, he observed many human rights abuses, which he attempted to thwart by citing legal principles. Moltke was one of the few officials who argued for treating captured Soviet prisoners of war according to the 1929 Geneva Convention, a treaty that Germany had signed and was legally obliged to follow. In October 1941, Moltke wrote: "Certainly more than a thousand people are murdered in this way every day, and another thousand German men are habituated to murder What shall I say when I am asked: And what did you do during that time?" In the same letter he said, "Since Saturday the Berlin Jews are being rounded up. Then they are sent off with what they can carry How can anyone know these things and walk around free?" Moltke invoked international law and political reasoning to stop the shooting of hostages in Holland, and was involved in warning the Danish resistance movement of the impending planned deportation of Danish Jews, which led to their mass evacuation by boat from Copenhagen to Malmö, Sweden. In 1943, Moltke traveled to Istanbul on two occasions. The official reason was to retrieve German merchant ships impounded by Turkey. The real reason was participation in an effort to end the war by a coalition of anti Hitler elements of the German Army, German refugees living in Turkey, members of the OSS, the Abwehr (German military intelligence) and the German ambassador to Turkey, Franz von Papen. This group passed a report to the Allies, which reached President Franklin Roosevelt. However, Roosevelt's advisers, including Henry Morgenthau Jr., counseled against the credibility of the report.
Нацистік билікке қарсылық білдіру
Ол соғыс және нацистік концлагерьлер туралы өзінің білетін мәліметтерін нацистік партиядан тыс достарына, оның ішінде оккупацияланған Еуропадағы қарсылық қозғалысының мүшелеріне жасырын түрде таратты. Британдық құпия ақпараттардан шығарылған құжаттар оның екі рет британдық шенеуніктермен, соның ішінде Оксфордтан таныс достарымен байланысуға тырысқанын, оларға көмектесу үшін "барлық қиындыққа дайын" екенін білдіргенін көрсетіп тұр. Бірақ британдықтар бірінші рет оны қабылдамады, оны Испаниядағы Германия елшісі – оның інісімен шатастырды, ал екінші ұсынысқа "сөздердің" орнына "іс-қимылдарды" талап етті. Сол хатында Мольтке екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Құдайға сенбестен де ұлттық социализмге қарсы тұруға болатынына сене келгенін, бірақ енді бұрынғы ойларын "бұрыс, толығымен бұрыс" деп жариялады. Оның пікірінше, тек Құдайға сену арқылы ғана нацистерге толыққанды қарсы тұруға болады. Крейзаудағы жиналыстарда жақсы ұйымдастырылған талқылау тақырыптары қарастырылды, бастапқыда салыстырмалы түрде зиянсыз мәселелерге назар аударылды. 1942 жылдың мамырында өткен алғашқы жиналыстың тақырыбына неміс білім беру және діни мекемелерінің нацизмнің өркендеуін тоқтатудағы сәтсіздіктері кірді. 1942 жылдың күзінде өткен екінші жиналыстың тақырыбы Германияның жеңілуі мүмкін деген болжаммен соғыстан кейінгі қайта құру болды. Бұл экономикалық жоспарлауды және өзін-өзі басқаруды қамтыды, сондай-ақ Еуропалық Одақтан бұрынғы жалпы еуропалық тұжырымдаманы әзірледі, ол құжатталған қаулыларда бекітілді. 1943 жылдың маусымында өткен үшінші жиналыста диктатура құлағаннан кейін нацистік соғыс қылмыстарының салдарымен қалай күресу керектігі талқыланды. Осы және басқа жиналыстардың нәтижесінде "Жаңа [постнацистік] тәртіптің қағидалары" және "Аймақтық комиссарларға нұсқаулар" атты еңбектер жарық көрді. Қамауда отырғанда жазған хатында ол ұлдарына қарсылықтың себебін былай түсіндірді: "Ұлттық социализм билікке келгеннен бері мен оның құрбандары үшін салдарының ауырлығын азайтуға және өзгеріске жол ашуға тырыстым. Осы мақсатта менің ар-ойым жетеледі – және соңында, бұл әр адамның борышы."
Moltke also surreptitiously spread the information to which he was privy, on the war and the Nazi concentration camps, to friends outside the Nazi party, including members of the Resistance in occupied Europe. Declassified British documents reveal that he twice attempted to contact British officials, including friends from Oxford, offering to "go to any length" to assist them, but the British refused the first time, confusing him with his uncle, the German ambassador to Spain, and replied to the second offer by asking for "deeds" rather than "talk". In the same letter, Moltke wrote that before World War II, he had believed that it was possible to be totally opposed to National Socialism without believing in God, but he now declared his former ideas to be "wrong, completely wrong". In Moltke's opinion, only by believing in God could one be a total opponent of the Nazis. The meetings at Kreisau had an agenda of well organized discussion topics, beginning with relatively innocuous ones as cover. The topics of the first meeting of May 1942 included the failure of German educational and religious institutions to fend off the rise of Nazism. The theme of the second meeting in the autumn of 1942 was on post war reconstruction, assuming the likely defeat of Germany. This included both economic planning and self government, developing a pan European concept that pre dated the European Union, summarized in documented resolutions. The third meeting, in June 1943, addressed how to handle the legacy of Nazi war crimes after the fall of the dictatorship. These and other meetings resulted in "Principles for the New [Post Nazi] Order" and "Directions to Regional Commissioners", works, which Moltke asked his wife, Freya, to hide in a place that not even he knew. In a letter written while in custody, he revealed his motivation for resistance to his two sons: "Since National Socialism came to power, I have striven to make its consequences milder for its victims and to prepare the way for a change. In that, my conscience drove me – and in the end, that is a man's duty."
Тану
1989 жылы Мольтке өзінің "Брифе ан Фрея 1939–1945" еңбегі үшін Geschwister Scholl сыйлығымен марапатталды. 2001 жылы Халықаралық әскери құқық және соғыс құқығы қоғамының неміс бөлімі қауіпсіздік саясаты саласындағы ең үздік сот жұмыстары үшін Гельмут Джеймс фон Мольтке сыйлығын тағайындады. Германия нацистік кезеңнің ішкі ахуалын ашып көрсетуді жалғастырып келе жатқанда, Мольтке нацистік режимге қарсы моральдық оппозицияның маңызды символына айналды. 2007 жылдың 11 наурызында Мольткенің туғанына 100 жыл толуы Берлиндегі Францёсшер Домда еске алынды, онда Германия канцлері Ангела Меркель оны "Еуропалық батылдықтың" символы деп атады. Оның өмірі 1992 жылы "Оскар" сыйлығына ие болған "Тынышсыз ар-ұждан: Германияда Гитлерге қарсылық 1933–1945" атты деректі фильмге арналды.
In 1989, Moltke was posthumously awarded the Geschwister Scholl Preis for his work, Briefe an Freya 1939–1945. In 2001, the German Section of the International Society for Military Law and the Law of War established the Helmuth James von Moltke Preis for outstanding judicial works in the field of security policy. As Germany continues to shed light on the internal dynamics of the Nazi era, Moltke has become a prominent symbol of moral opposition to the Nazi regime. On 11 March 2007, Moltke's centenary was commemorated in the Französischer Dom in Berlin, where he was described by German chancellor Angela Merkel as a symbol of "European courage". His life was the subject of a 1992 documentary film nominated for an Oscar, The Restless Conscience: Resistance to Hitler Within Germany 1933 1945.
Жарияланымдар
Германиядан 1943 жылғы есеп ("Report aus Deutschland im Jahre 1943"). Тегель түрмесінен соңғы хаттар ("Letzte Briefe aus dem Gefängnis Tegel"). 1951 жылы алғаш рет жарияланған, кейіннен "Есеппен" ("Bericht") бірге көптеген басылымдарда шыққан (соңғысы: Diogenes, Цюрих 1997). Фрейяға хаттар. 1939-1945 жылдар, құраст. Бейт Рум фон Оппен. 2-басылым, Beck, Мюнхен 1991. Ағылшын тіліндегі басылымы: Фрейяға хаттар: 1939–1945, Нью-Йорк: Alfred A. Knopf.
Bericht aus Deutschland im Jahre 1943 ("Report from Germany in the Year 1943"). Letzte Briefe aus dem Gefängnis Tegel ("Last Letters from Tegel Prison"). Letters to his wife Freya and his two sons from the time of the trial against him, first published in 1951, later published together with Bericht in many editions (latest: Diogenes, Zürich 1997 ). Briefe an Freya. 1939 1945, ed. Beate Ruhm von Oppen. 2. Auflage, Beck, München 1991 English edition: Letters to Freya: 1939–1945, New York: Alfred A. Knopf,
Ағылшын тілінде
Балфур, Майкл және Фрисби, Джулиан, "Хелмут фон Мольтке: Гитлерге қарсы көшбасшы", Лондон: Макмиллан, 1972. Ротфелс, Ханс, "Гитлерге қарсы неміс оппозициясы", Лондон: Освальд Вольф, 112, 114, 122-беттер.
Balfour, Michael, and Frisby, Julian, "Helmuth von Moltke: A Leader Against Hitler", London: Macmillan, 1972. Rothfels, Hans, "The German Opposition to Hitler", London: Oswald Wolff, pages 112, 114, 122.