Кіріспе

Құрт-қоңыздар тұқымдасы

Pompilidae тұқымдасына жататын құрт-қоңыздар көбінесе өрмекші аулаушы құрт-қоңыздар немесе помпилид құрт-қоңыздар деп аталады. Бұл тұқымдас дүниежүзілік, құрамында алты кіші туысқа біріктірілген 5000-ге жуық түр бар. Түрлердің көбісі жеке өмір сүреді (кейбір топтап ұя салатын Ageniellini-ді қоспағанда), және көпшілігі олжаны ұстап, парализге түсіреді, бірақ Ceropalinae кіші туысының өкілдері басқа помпилидтердің клептопаразиттері немесе тірі өрмекшілердің эктопаразиттері болып табылады. Личинкаларды физикалық тексеру арқылы да анықтауға болады.

Жүйелілік

Pompilidae бұрын 4 немесе 6 кіші тұқымдасқа бөлінген. Алайда, Питтс, Уасбауэр және Фон Долен (2005) зерттеулерінде Notocyphinae кіші тұқымдасы Pompilinae кіші тұқымдасының ішіне, ал Epipompilinae кіші тұқымдасы Ctenocerinae кіші тұқымдасының ішіне енгені анықталды. Бұл 4 кіші тұқымдасты монофилетикалық топтар ретінде қалдырды, Ceropalinae ең төменгі деңгейдегі кіші тұқымдас болса, ал Pepsinae – Ctenocerinae және Pompilinae кіші тұқымдастарынан дамыған, туыс топ. Вайхерт және авторлардың пікірінше, кіші тұқымдастар: Басқа қазба түрлері Доминикан және Балтық кеудесінен, Флорисант формациясынан, сондай-ақ Германия, Франция және Испаниядағы әртүрлі жерлерден табылған. Орташа бор дәуіріндегі Бірма кеудесінен табылған Bryopompilus түрі бастапқыда осы тұқымдасқа жатқызылған; бірақ кейіннен ол жеке Bryopompilidae тұқымдасына қосылды.

Экология және мінез-құлық

Акулеаталарға жататын басқа көптеген отбасылардан өзгеше, осы отбасының дерлік барлық құрттары жеке өмір сүреді (ұяны бір ғана аналық құрт салады). Ересек помпилидтер нектармен қоректенеді және әртүрлі өсімдіктерді жейді. Туыс және түрге байланысты, помпилидтер личинкалары үшін әртүрлі өрмекшілерді аулайды, дерлік барлық еркін тіршілік ететін өрмекшілер отбасыларын қамтиды, оның ішінде тарантулдар, қасқыр өрмекшілері (Lycosidae), аңшы өрмекшілер (Sparassidae), секіретін өрмекшілер (Salticidae) және бабуин өрмекшілері (Harpactirinae) кіреді, бірақ әрбір помпилид көбінесе тек шектеулі түрлерге ғана шабуыл жасайды. Аналық құрт жерді және/немесе өсімдіктерді өрмекші іздеу үшін қарап шығады, және тапқан кезде оны шаншып, парализге түсіреді. Көздеген өрмекші әдетте құртты өлтіре алмайды, себебі құрт қашып кете алады, сондықтан өрмекші көбінесе қашып құтылу үшін күшпен күреседі. Тарантул бүркіті (Pepsini) ересек тарантулдардың тірек қорына жақын немесе ішінде болғанда шабуыл жасамайды. Олардың орнына, олар жұптасу үшін аналықтарын іздеп, тірек қорынан шығып кеткен ересек аталықтарды іздейді. Ашық кеңістікте құрт қанаттарын соғып, тарантулға үлкен құс шабуыл жасап жатқандай сезім тудырады, соның салдарынан тарантул кішірейіп, көзге түспеу үшін иіліп алады, бұл оны құрттың шабуылына әлсіз етеді. Дегенмен, Бразилияның саяхатшы өрмекшілері (Phoneutria) және олардың жыртқыштары әртүрлі өзара әрекеттесу динамикасына ие, және өрмекшілер көбінесе аң аулайтын құртты жеңе алады. Өрмекші парализге түскеннен кейін, аналық помпилид ор қазып, немесе өрмекшіні бұрыннан дайын орға апарып тастайды. Жәбірдің үлкен дене мөлшеріне байланысты, тарантул бүркіті әдетте шабуыл жасаған жерге жақын ор салады немесе жәбірдің өзінің орнына немесе туннеліне пайдаланады. Pompilids әдетте әр личинкасына бір жәбір/қожайын береді, ол оның дамуы үшін жеткілікті азық көзі болуы керек. Әдетте, бір жұмыртқа өрмекшінің құрсағына салынады, және ұя немесе ор басқа паразиттердің немесе қоқыс жегіштердің бұзылмауы үшін жабылады. Жұмыртқадан ұрық шығып, личинка өрмекшімен қоректенеді, мандибуласымен экзоскелетті бұзады. Личинка қожайынымен қоректенгенде, жүрек пен орталық нерв жүйесі сияқты маңызды мүшелерді соңғы личинка сатысына дейін сақтап қалады, бұл личинка толық дамығанша өрмекшінің шіріп кетпеуін қамтамасыз етеді. Личинка қуыршаққа айналудан бұрын бес сатыдан өтеді; алғашқы төрт сатысының арасында өлшемнен басқа ешқандай маңызды морфологиялық айырмашылықтар байқалмайды. Соңғы сатының соңында личинка берік жібек кокон тоқиды және сол маусымда немесе қыста ересек құртқа айналады, бұл түрге және личинка қуыршаққа айналған уақытқа байланысты. Қожайынның мөлшері құрт жұмыртқасының еркек немесе әйел болып дамуына әсер етеді; үлкен жәбір көбінесе (ірі) әйелдерді тудырады. АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Pepsis thisbe ересек құрттың дене ұзындығы мен оның қожайын өрмекшісі Aphonopelma echina-ның салмағы арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетеді. P. thisbe ересегінің мөлшері анасы берген қожайынның мөлшерімен анықталғандықтан, қожайын мөлшерінің маусымдық жиілігі ересек құрттардың мөлшерінің өзгеруін анықтайды. Pepsis thisbe туралы басқа зерттеуде химиялық-сенсорлық сигналдар белгілі бір қожайындарды анықтау үшін қолданылатыны көрсетілді. Белгілі химиялық сезім белгілері құртты оның құрбаны - Aphonopelma echina - қасына тартады, тіпті басқа да осындай мөлшердегі және жиі кездесетін қожайындар болған жағдайда да. Pepsis grossa (бұрынғы P. formosa) зерттеулерінде, АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы помпилидтердің мінез-құлқының икемділігі бар екені анықталды. Олардың Rhechostica echina қожайынына қатысты аң аулау мінез-құлқы тәжірибемен жақсарды. Барлық мінез-құлық компоненттерін орындау үшін қажетті уақыт әрбір өрмекші өлтірілген сайын азайды. Жұптасу мінез-құлқына қатысты, аталықтар келіп жатқан аналықтарды іздеп, тірек аумақтарын иеленеді. Тарантул бүркіті Hemipepsis ustulata зерттеулерінде ірі аталықтардың тірек аумақтарын иеленуі ықтимал, және тірек аумағын иеленген аталықтардың жұптасу мүмкіндігі артады, себебі қабылдайтын аналықтар олардың тірек орындарына ұшып келеді.

Токсиндер

Pompilidae тұқымдасының уытында түрлі күшті нейротоксиндер болады, олар pompilidotoxin (PMTX) деп аталады. Бұл токсиндер кернеуге сезімтал натрий каналдарының жабылуын тежейді, нәтижесінде нейрон жасушаларының мембраналары арқылы тым көп натрий ағып, ұзақ жүйке импульстары (әрекет потенциалдары) пайда болады, соның салдарынан бұл жүйкелер шамадан тыс қозуға ұшырайды. Альфа және бета PMTX екеуі де бар болғаны 13 аминқышқылынан тұратын кішкентай пептидтік тізбектер; альфа PMTX Anoplius samariensis-те, ал бета PMTX Batozonellus maculifrons-та зерттелген.

Шмидт ауырсыну индексі

1984 жылы Джастин О. Шмидт гименоптералардың шағу ауырсынығын бағалау шкаласын жасады, ол қазір Шмидт шағу ауырсынығы индексі деп белгілі. Бұл индекс бойынша, адам терісін тесіп өтпейтін жәндіктің шағуына 0, орташа ауырсынуға 2, ал күшті ауырсынуға 4 балл беріледі. Шкала 42 түрлі туысқа жататын 78 түрден астам түрдің шағуын бағалайды. Тарантул шоқырының бір түрі – Пепсис гроссаның шағу деңгейі 4 баллға тең. Шағу «көзді жоғалтатын, қатты және таңқалыстыратын электр тогындай» деп сипатталады. «Жылу желдеткіші ваннаңызға құлап түскендей».