Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Цзинь әулетінің императоры 372-396 жылдар аралығында.
Eastern Jin dynasty emperor from 372 to 396
Цзинь императоры Сяову (362 – 6 қараша 396), жеке аты Сима Яо (司馬曜), әдепті аты Чанмин (昌明), Қытайдағы Шығыс Цзинь әулетінің императоры болған. Оның билік кезінде Цзинь әулеті Бұрынғы Циньнің оны жоюға жасаған маңызды тынысынан аман қалды, бірақ ол императорлық билікті іс жүзінде жүзеге асырған соңғы Цзинь императоры болды, себебі оның ұлдары, император Ан мен император Гонг, регенттер мен әскери сардарлардың бақылауында болды. Император Сяову ерекше жағдайда қайтыс болды – оны оның күйеуі Жанның құрметті әйелі өлтірді, себебі ол оны қорлаған еді.
Emperor Xiaowu of Jin (; 362– 6 November 396), personal name Sima Yao (司馬曜), courtesy name Changming (昌明), was an emperor of the Eastern Jin Dynasty in China. During his reign, Jin saw his dynasty survive a major attempt by Former Qin to destroy it, but he would nevertheless be the last Jin emperor to actually exercise imperial power, as his sons Emperor An and Emperor Gong would be controlled by regents and warlords. Emperor Xiaowu died an unusual death—he was killed by his concubine Honoured Lady Zhang after he insulted her.
Ерте өмір
Сима Яо 362 жылы туған, оның әкесі Сима Ю Куайджи ханзадасы және өзінің немере інісі, император Айдың премьер-министрі болған. Сима Яоның анасы Ли Лингронг бастапқыда тоқыма өндірісімен айналысатын қызметші болған, бірақ сиқыршының оның мұрагер туатыны (оның ұлдары сол кезде ерте қайтыс болғандықтан) туралы айтқан сөздеріне сүйене отырып, Сима Ю оны өзінің кәнизагы ретінде қабылдады және ол Сима Яоны дүниеге әкелді. Ол таңертең туғандықтан, оған «таң» деген мағына беретін Яо деген есім қойылды, ал әдептілік есімі Чанмин болды. Бір жылдан кейін оның інісі Сима Даози дүниеге келді. Сима Юдың ең үлкен тірі қалған ұлы ретінде Сима Яо өмірінің басында мұрагер ретінде тағайындалды, ал 365 жылы, үш жасқа толғанда, император Фэй әкесіне Ланья ханзадасы атағын, ал оған Куайджи ханзадасы атағын ұсынды. Сима Ю жеке өзі де, ұлының атынан да бас тартты, император Фэй олардың үлкен атақтарды алуын талап етпеді. 371 жылы бұрынғы Ян генералы Муронг Чуиге 369 жылы өткен шайқаста жеңілгеннен кейін, ең басты генерал Хуан Вэн император Фэйді әлсіздікке және өз ұлдарының биологиялық әкесі емес деп айыптады. Содан кейін ол оны тақтан түсіріп, Сима Юны жаңа император етіп тағайындады (Император Цзяньвэнь ретінде), бірақ нақты билік Хуанның қолында болды. 372 жылы император Цзяньвэнь ауырып, 12 қыркүйекте Сима Яоны мұрагерлік әмірші етіп тағайындады, бірақ өсиетінде егер қаласа, тақты Хуанға ұсынды. Оның ресми адамы Ван Танцзи (王坦之) қарсылық білдірген кезде император Цзяньвэнь Ванның жазған түзетуін мақұлдады, онда Хуанды тек мемлекет қайраткерлері Чжуге Лянг пен Ван Даомен ғана теңестірді. Дегенмен, император Цзяньвэнь қайтыс болғанда, көптеген шенеуніктер Хуаннан қорқып, мұрагер ханзада Яоны жаңа император деп жариялауға асықпады. Ақырында, Ван Бяоцзидің (王彪之) ықпалымен мұрагер ханзада Яо Сяову императоры ретінде таққа отырды.
Sima Yao was born in 362, when his father Sima Yu was Prince of Kuaiji and prime minister for his grandnephew, Emperor Ai. Sima Yao's mother, Li Lingrong, was originally a servant involved in textile production but, based on a magician's words that she would bear his heir (his sons all having died early by that point), Sima Yu took her as his concubine and she gave birth to Sima Yao. As he was born at dawn, she named him Yao, with the courtesy name Changming, both meaning "dawn". A year later she gave birth to his brother, Sima Daozi. As the oldest surviving son of Sima Yu, Sima Yao was designated as the heir apparent early in his life, and in 365, when he was just three years old, Emperor Fei offered the greater title of Prince of Langya to his father and the title of Prince of Kuaiji to him. Sima Yu declined, both personally and on his son's behalf, and Emperor Fei did not insist on them taking on the greater titles. In 371, having lost a devastating battle to the Former Yan general Murong Chui in 369, the paramount general Huan Wen accused Emperor Fei of impotence and of not being the biological father of his sons. He then deposed him and made Sima Yu the new emperor (as Emperor Jianwen), although actual power was in Huan's hands. In 372, Emperor Jianwen grew ill and he named Sima Yao crown prince on 12 September but in his will, he offered the throne to Huan, if he wanted it. When his official Wang Tanzhi (王坦之) objected, Emperor Jianwen gave approval for an amendment, written by Wang, wherein Huan was only compared to the statesmen Zhuge Liang and Wang Dao. Nevertheless, when Emperor Jianwen died, many officials were apprehensive of Huan, and not immediately willing to declare Crown Prince Yao as the new emperor. Finally, at the instigation of Wang Biaozhi (王彪之), Crown Prince Yao took the throne as Emperor Xiaowu.
Ерте билік
Жаңа император он жасқа ғана толғандықтан, оның туысы, императрица-ана Чжу (император Канның әйелі) регенттікке тағайындалды, бірақ шешімдерді іс жүзінде Си Эн мен Ван Танцзи қабылдады. Хуан Вэн тұзаққа түсіп қалудан сескеніп, регенттік ұсынысын қабылдамай, бас тартты. 373 жылы Хуан Вэн қайтыс болды, оның бауыры және мұрагері Хуан Чонг императорлық билікті сақтап қалуға бейім болғандықтан, Хуанның билікті басып алу қаупі сейілді. Цзинь үкіметі үшін маңызды мәселе – солтүстіктегі қуатты қарсыласы, Бұрынғы Циньнің үздіксіз әскери қысымы еді. 373 жылы Бұрынғы Цинь Цзиньдің Лян (梁州, қазіргі Оңтүстік Шэньси) және И (益州, қазіргі Сычуань және Чунцын) провинцияларына шабуыл жасап, басып алды. Алайда, ішкі жағынан Цзиньді Си Эн мен Хуан Чонг жақсы басқарды. 375 жылдың 1 қазанында император Сяову Ван Фахуэйге (әкім Ван Юнның (王蘊) қызы) үйленді, оны императорлық әйел етіп тағайындады. Император 13 жаста, ал Ван Фахуэй 15 жаста болды. Ол сонымен қатар ежелгі қытай классикалық мәтіндерін оқып, өлеңдер жаза бастады. 376 жылы императрица-ана Чжу регенттік лауазымынан ресми түрде бас тартып, билігін император Сяовуға қайтарды, бірақ шешімдерді әлі де көбінесе Си Эн қабылдады. 376 жылы Цзиньдің вассалы Бұрынғы Лянға Бұрынғы Цинь шабуыл жасады. Хуан Чонгтың басшылығындағы Цзинь әскерлері Бұрынғы Лянға жасалған қысымды жеңілдету үшін Бұрынғы Циньге шабуыл жасауға тырысты, бірақ Бұрынғы Лян тез құлдырады, ал Хуан Чонг әскерін кері қайтарды. Бұрынғы Цинь шабуылдарының қаупінен қорқып, Цзинь Хуай өзенінің солтүстігіндегі халқының көп бөлігін өзеннің оңтүстігіне көшірді. 378 жылы Бұрынғы Цинь Цзиньдің маңызды қалалары – Сянян, Вейсин (魏興, қазіргі Анкаң, Шэньси) және Пэнчэнге қарсы ірі шабуылдар жасады. Генерал Си Сюань Пэнчэн қаласын басып алынғаннан кейін дереу қайтарып алса, Сянян мен Вейсин қалаларын 379 жылы Бұрынғы Цинь әскерлері басып алды. 380 жылы Ван императрицасы қайтыс болды. Император Сяову өмірінің соңына дейін басқа императорлық әйел алмады. 381 жылы император Сяову буддалық сутраларды оқып үйренуге кірісті және сарайында буддалық оқу залын ашып, монахтарды тұруға шақырды. 383 жылы Хуан Чонг Сянян мен оңтүстік-батысты қайтарып алу ниетімен Бұрынғы Циньге қарсы шабуыл жасады. Алайда, бастапқы жеңілістерден кейін Хуан жорықтан бас тартты.
The new emperor was only 10 years old, therefore his cousin; Empress Dowager Chu (Emperor Kang's wife), served as regent, but the decisions were actually being made by Xie An and Wang Tanzhi; Huan Wen, apparently fearful of being entrapped, declined an offer to be regent. In 373, Huan Wen died and the fears of a Huan usurpation dissipated as his brother and successor, Huan Chong, was committed to the survival of the imperial government. A major issue for the Jin government was the continued military pressure exerted by the powerful northern rival, Former Qin. In 373, Former Qin attacked and seized Jin's Liang (梁州, modern southern Shaanxi) and Yi (益州, modern Sichuan and Chongqing) provinces. Internally, however, Jin was apparently well governed by Xie and Huan Chong. On 1 October 375, Emperor Xiaowu married Wang Fahui (the daughter of the official, Wang Yun (王蘊)) as his empress. He was 13 and she was 15. He also started studying the Chinese classic texts and writing poetry. In 376, Empress Dowager Chu officially removed herself from the regent position and returned her powers to Emperor Xiaowu, although the decisions were still largely being made by Xie. In 376, the Jin vassal, Former Liang, was attacked by Former Qin. Jin forces, under Huan Chong's command, attempted to relieve the pressure on Former Liang by attacking Former Qin, but Former Liang fell quickly and Huan Chong withdrew his forces. In apprehension of a Former Qin attack, Jin evacuated much of its population north of the Huai River to regions south of the river. In 378, Former Qin made major attacks against the important Jin cities of Xiangyang, Weixing (魏興, in modern Ankang, Shaanxi), and Pengcheng. While general Xie Xuan was able to immediately recapture Pengcheng after it fell, Xiangyang and Weixing were taken by Former Qin forces in 379. In 380, Empress Wang died. Emperor Xiaowu did not have another empress for the rest of his life. In 381, Emperor Xiaowu began to study Buddhist sutras and he established a Buddhist study hall inside his palace, inviting monks to live within. In 383, Huan Chong made a counterattack against Former Qin, hoping to recapture Xiangyang and the southwest. However, after initial losses, Huan abandoned the campaign.
Фей өзеніндегі шайқас
Кейінірек 383 жылы бұрынғы Цинь императоры Фу Цзянь Цзиньге қарсы ірі шабуыл ұйымдастырып, оны жоюды және Қытайды біріктіруді мақсат етті. Бірақ Фэй өзені шайқасында оның әскері Цзинь әскерін өзеннен өтуге шақыру үшін кері шегінуге тырысқанда үрейленіп, қатты шығынға ұшырады, оның ішінде оның бауыры және премьер-министрі Фу Ронг та қаза тапты. Осы жеңілістен кейін бұрынғы Цинь құлдырауға бет бұрып, енді ешқашан Цзиньге қауіп тудырмады.
Later in 383, Former Qin's emperor, Fu Jiān, launched a major attack against Jin, intending to destroy it and unite China. At the Battle of Fei River, however, his forces panicked after trying to retreat to draw Jin forces across the river, and his army was routed with great losses, including his brother and prime minister, Fu Rong. Former Qin began to collapse after this defeat and never again posed a threat to Jin.
Ортаңғы билік
Бұрынғы Цин әскерлерін жеңгеннен кейін, Ши Сюань жоғалған аумақтарды қайтару науқанын бастады, және Цзинь Сары өзеннің оңтүстігіндегі бұрынғы Цин провинцияларының көп бөлігін, сондай-ақ Лян және И провинцияларын қайтарып алды. Алайда, жеңіске ең көп үлес қосқан премьер-министр Ши Ань император Сяовудың назарындағы беделін жоғалта бастады; Шидің күйеу баласы Ван Гуобао (王國寶), Шидің маңызды лауазымдар бермегеніне наразы болып, Шиді ықпалдан шығару үшін император Сяову мен оның інісі, Куаиджи ханзадасы Сима Даозиге жалтақтауға кірісті. Ши, алайда, 385 жылы қайтыс болғанға дейін премьер-министр қызметінде қалды; оның орнын Сима Даози басты. Император Сяову мен Сима екеуі де той-думандар мен ішімдікке берілді, және мемлекеттік істерге көңіл бөлмеді. 387 жылы император Сяову өзінің үлкен ұлы, бес жасар Сима Дезонгты мұрагерлік ханзада етіп тағайындады, бірақ Симаның дамуында ауыр кемшіліктер болды – тіпті өскен соң да ол сөйлей алмай, өзіне киім кигізе алмай, тамақ ішкенде тоқ немесе аш екенін анықтай алмайтын еді. 390 жылы император Сяову ағасы Сима Даозидің оның көрсеткен игілігін бағаламағанын байқап, тепе-теңдік күштерді іздеуді шешті. Ол Ван Гонгты (王恭, Императрица Ванның ағасы) және Инь Чжунканды (殷仲堪) маңызды аймақтық губернаторлар етіп тағайындады, бірақ Ван мен Иньдің екеуінің де талантты болғанымен, көзқарасы тар екені және кейін проблема тудыруы мүмкін екені туралы ескертулерге қарамастан.
After defeating Former Qin forces, Xie Xuan spearheaded a campaign to regain lost territory, and Jin captured most of the Former Qin provinces south of the Yellow River, as well as regaining Liang and Yi provinces. However, Prime Minister Xie An, who was most credited with the victory, began to lose favor in Emperor Xiaowu's eyes; Xie's son in law, Wang Guobao (王國寶), unhappy that Xie did not give him important posts, began to flatter both Emperor Xiaowu and his brother, Sima Daozi, the Prince of Kuaiji, as a means of undercutting Xie. Xie remained prime minister, however, until his death in 385; he was replaced by Sima Daozi. Both Emperor Xiaowu and Sima became obsessed with feasting and drinking, and neither spent much time on affairs of state. In 387, Emperor Xiaowu named his oldest son, five year old Sima Dezong, crown prince, notwithstanding the fact that Sima was developmentally disabled—so severely that even after he grew older, he was described as not being able to talk, dress himself, or to tell whether he was full or hungry while eating. In 390, Emperor Xiaowu began to tire of how his brother, Sima Daozi, was taking his favors for granted, and he decided to look for counterbalancing forces. He made the officials Wang Gong (王恭, Empress Wang's brother) and Yin Zhongkan (殷仲堪) key regional governors, despite warnings that both Wang and Yin were talented but narrow minded, and might create issues later.
Билік етуінің соңғы кезеңдері
395 жылы император Сяову мен Сима арасындағы қақтығыс ашыққа шықты, бірақ император Лидің араласуының арқасында император Сяову өзінің ағасын қызметтен шеттетуге бармады. Сюй Миао (徐邈) тағы аралассан кейін, аға-інілердің қарым-қатынасы жақсарғандай болды. 396 жылы император Сяову уақытының көп бөлігін ішімдік пен әйелдерге кетіріп, мемлекеттік маңызды істерге көңіл бөлмеді. Оның сүйікті әйелі – әдемі Қадірлі ханым Чжан еді. 396 жылдың күзінде, ол 30 жасқа жақындағанда, император бір тойда әзілдеп: «Жасыңды ескерсек, орныңды басқа біреуге беруің керек. Мен жас әйел қалаймын», – деді. Сол түні император Сяову мас күйіне түскеннен кейін, ол барлық евнухтарды сыйлықпен сатып, кетіп қалуын бұйырды, содан кейін қызметші қыздарына император Сяовудың бетін жамылғымен жауып, өлімге жіберді. Ол тағы қызметшілерден пара алып, император ұйқыда кенеттен қайтыс болғанын мәлімдеді. Өлімге қатысты тергеу жүргізілмеді, ал ертесі күні Сима Дезонг император Ан ретінде таққа отырды, ал Сима Даози регент болып тағайындалды.
By 395, the conflict between Emperor Xiaowu and Sima had flared into the open, but because of the intercession of Empress Dowager Li, Emperor Xiaowu did not remove his brother. After further mediation by Xu Miao (徐邈), the relationship between the brothers seemed to be restored. By 396, Emperor Xiaowu was spending so much of his time on drinking and women that he was not tending to important matters of state. His favorite consort was the beautiful Honoured Lady Zhang. In late fall 396, when she was almost 30 years old, Emperor joked at a feast saying, "Based on your age, you should yield your position. I want someone younger." That night, after Emperor Xiaowu fell drunk, she ordered all the eunuchs away, bribing them with wine, and then ordered her servant girls to suffocate Emperor Xiaowu by putting a blanket over his face. She further bribed the attendants and claimed that the emperor died suddenly in his sleep. The death was not investigated and the next day, Sima Dezong assumed the throne as Emperor An, with Sima Daozi as regent.