Кіріспе

20 ғасырдың соңынан бері жұмыс күшінің және өнеркәсіптік технологияның жағдайы. Фордизмнен кейінгі – Фордистік өндіріс құлдырағаннан кейін икемді өндіріс, еңбек қатынастарының жекеленуі және нарықтардың ерекше сегменттерге бөлінуімен сипатталатын жаңа өндіріс әдістерінің дамуын сипаттау үшін қолданылатын термин. Оны 1970 және 1980 жылдары француз марксистік экономистері мен американдық еңбек экономистері кеңінен қолдады. Фордизмнен кейінгінің мәні мен көлемі туралы анықтамалар әртүрлі және ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Фордизм 1910 жылдардан 1960 жылдарға дейін өндірісті ұйымдастырудың басты моделі болды, бұл американдық өндіріс секторының үлкен өсуіне және АҚШ-тың өнеркәсіптік держава ретінде бекітілуіне әкелді. Ол Генри Форд жетілдірген конвейерлік модельмен сипатталды. Кейбір фордизмнен кейінгі теориялық тұжырымдамалар бойынша, АҚШ экономикасының жоғарылығының аяқталуы фордизмнің аяқталуымен түсіндіріледі.

Тұтыну және өндіріс

Фордтан кейінгі тұтыну индивидуализммен және тұтынушы таңдауымен ерекшеленеді. Тұтыну үлгілері өмір салты мен жеке сәйкестікке бағытталған, ал тұтыну – мәдениеттің маңызды бөлігі. Тұтынушы өндіріс ұйымдастырылуын анықтайтын «жаһандық диктаторға» айналды, ал саудагерлер тұтынушылар сұранысының өзгеруіне жылдам жауап беру үшін тұтынушы деректерін өңдеуге ұмтылады. Осылайша, Фордтан кейінгі кезең мен ақпараттық технологияның дамуы арасында берік байланыс бар.

Ережелер мектебі

Регламенттік тәсіл (неомарксистік немесе француздық регламенттік мектеп деп те аталады) капитализмнің дағдарысқа, өзгеріске және тұрақсыздыққа бейімділігімен қатар институттарды, ережелерді және нормаларды тұрақтандыру мүмкіндігін қамтитын парадоксқа жауап беру мақсатымен жасалған. Теория екі негізгі ұғымға негізделген. "Жинақталу режимдері" – Фордизм және постфордизм сияқты өндіріс және тұтыну жүйелерін білдіреді. "Регуляциялау режимдері" – жинақталу режимін бақылап, оның формасын анықтайтын қоғамның жазба және жазбаша емес заңдарына қатысты. Регуляция теориясы бойынша, әрбір жинақталу режимі дағдарысқа жетеді, онда регуляциялау режимі оны қолдауды тоқтатып, қоғам жаңа ережелер мен нормаларды іздеуге мәжбүр болады, осылайша жаңа регуляциялау режимі қалыптасады. Бұл жаңа жинақталу режимінің басталуына әкеледі, ол да өз кезегінде дағдарысқа ұшырайды және т.б. Регуляция теориясының қолдаушылары – Мишель Аглиетта, Роберт Бойер, Боб Джессоп және Ален Липьец.

Икемді мамандандыру

Икемді мамандандыру тәсілін жақтаушылар (нео-Смит тәсілі деп те аталады) халықаралық экономикадағы негізгі өзгерістер, әсіресе 1970-ші жылдардың басында, фирмаларды жаппай өндірістен икемді мамандандыру деп белгілі жаңа тактикаға көшуге мәжбүр етті деп санайды. Фирмалар енді жалпылама тауарлар өндірудің орнына, әртүрлі тұтынушылар тобына бағытталған, олардың талғамы мен сән сезіміне сәйкес келетін әртүрлі өнімдерді өндіруді тиімдірек деп тапты. Бір өнімді жаппай өндіруге үлкен қаражат салудың орнына, фирмалар енді нарықтың қалауына жылдам бейімделе алатын, икемді еңбек және машиналардың интеллектуалды жүйелерін құру қажеттігіне келді. Бастапқыда икемді өндіріспен байланысты технология – 1950 жылдары АҚШ-та дамыған сандық басқару технологиясы болды; бірақ, кейіннен Жапонияда жасалған CNC оны ығыстырды. Компьютердің дамуы икемді мамандандыру технологиясы үшін өте маңызды болды. Компьютер өндірілетін тауарлардың сипаттамаларын ғана емес, сонымен қатар деректерді талдау арқылы материалдарды тапсырыс беруге және ағымдағы сұранысқа сәйкес тауар өндіруге мүмкіндік берді. Бұл технологиялар түзетулерді оңай және арзан етіп, кішкентай, мамандандырылған өндіріс партияларын экономикалық тұрғыдан мүмкін етті. Еңбек күшіндегі икемділік және білік те маңызды рөл атқарды. Еңбек күші енді біліктілігі жоғары, икемді негізгі бөлікке және уақыты бойынша икемді жиекке бөлінді. Негізгі жұмысшылардың білімі мен дағдыларының, сондай-ақ өндірісте қолданылатын машиналардың икемділігі мен әртүрлілігі тауарлардың мамандандырылған өндірісіне жағдай жасады. Қазіргі заманғы «жеткізу уақытында» өндіріс – өндіріске икемді көзқарасқа берілген мысал. Сонымен қатар, өндіріс құрылымы секторлық деңгейде де өзгерді. Шикізаттан дайын өнімге дейін құрастыру желісін бір фирма басқарудың орнына, өндіріс процесі жеке фирмалар өздерінің білікті салаларында мамандануына байланысты фрагменттелді. Бұл теорияны растау ретінде, жақтаушылар Маршаллдың «өнеркәсіптік аудандары», яғни өзара байланысты фирмалардың кластерлері Силикон алқабында, Ютландта, Смоландта және Италияның бірнеше аймақтарында дамығанын айтады.

Нео-Шумпетериандық

Фордизмнен кейінгі жаңа Шумпетерлік көзқарас Кондратьев толқындары теориясына негізделген (ұзын толқындар деп те аталады). Теорияға сәйкес, әрбір ұзын толқынға "техноэкономикалық парадигма" (Перес) тән. Фордизм – төртінші Кондратьев толқынының техноэкономикалық парадигмасы, ал постфордизм – бесінші, онда ақпараттық және коммуникациялық технологиялар басымдық құрайтын техноэкономикалық парадигма. Көрнекті нео-Шумпетерлік ойшылдарға Карлота Перес, Кристофер Фримен, сондай-ақ Майкл Сторпер және Ричард Уокер жатады.

Италиядағы постфордистік теория

Италияда постфордизм жұмысшылық қозғалысы немесе автономия ұзақ толқынының теориясымен түсіндірілген. Бұл бағыттың маңызды ойшылдарына швейцариялық итальяндық экономист Кристиан Марацци, Антонио Негри, Паоло Вирно, Карло Верцеллоне, Маурицио Лаццарато кіреді. Мараццидің "Капитал және тіл" еңбегінде қаржы нарықтарының жоғары құбылмалылығы көбінесе "нақты экономика" (материалдық тауарлардың өндірілуі мен сатылуы) мен көбірек спекуляциялық ақша-қаржы экономикасы арасындағы айырмашылыққа байланысты екендігі айтылады. Бірақ бұл ерекшелік постфордизмнің жаңа экономикасында ұзақтан бері қолданылмайды, онда екі сала да тіл мен коммуникацияға құрылымдық тұрғыдан тәуелді. "Капитал және тіл" еңбегінде Марацци қаржы нарықтарындағы өзгерістер мен еңбектің материалдық емес еңбекке айналуы (яғни, абстрактілі білімге, жалпы интеллектіге және әлеуметтік ынтымақтастыққа қатыстылығы) жаңа даму парадигмасының екі жағы екенін көрсетеді: жаңа экономиканың өркендеуі арқылы қаржыландыру. Фордтан кейінгі кезеңде "техникалық және саяси таптық құралымның" дамуы тұрғысынан алғанда, дағдарыс бір мезгілде "капиталистік дамудың жоғары нүктелерін" және жаңа технологиялық құралдардың қалай дамып, жұмыс істейтінін (ақша нысаны, тілдік келісімдер, капитал және тіл) түсіндіреді.

Фордизмнен пост-фордизмге дейінгі өзгерістер

Фордизмнен кейінгі кезең тұтыну мен өндіріске жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік берді. Негізгі нарықтардың қанығуы бұқаралық тұтынуға қарсы бұрылысқа және жоғары өмір сүру стандартына ұмтылысқа әкелді. Бұл өзгеріс нарыққа өндірістік тұрғыдан қараудың өзгеруіне себеп болды. Нарық бұқаралық өндіріспен қамтамасыз етілетін жаппай нарық ретінде қарастырылмай, әртүрлі мақсаттарды көздейтін, әртүрлі топтар ретінде қарастырыла бастады, оларға арнайы тауарлардың шағын партияларымен жақсы қызмет етуге болады. Бұқаралық нарықтардың маңызы төмендеді, ал сәндік, жекешелендірілген немесе мәртебелік тауарлар нарығы маңыздырақ болды. Өндіріс біртектілік пен стандартталудан алыстап, әртүрлілік пен ерекшеленуге көшті, өйткені ұйымдар мен масштаб экономикасы орнына ауқым экономикасы мен ұйымдар келді. Фордизмнен пост-фордизмге көшумен байланысты өндірістегі өзгерістер экономика, саясат және басты идеологиялардағы өзгерістермен бірге жүрді. Экономикалық жағынан алғанда, пост-фордизм мемлекеттік реттеудің және өндірістің төмендеуіне, сондай-ақ жаһандық нарықтар мен корпорациялардың өсуіне әкелді. Бұқаралық маркетинг икемді маманданумен алмастырылды, ал ұйымдар бұйрық беруден гөрі коммуникацияға көбірек мән берді. Жұмыс күші ішкі маркетинг, франчайзинг және субподрядпен, сондай-ақ толық емес жұмыс уақытында, уақытша, жеке кәсіпкерлікпен айналысатын және үйде жұмыс істейтін жұмыскерлердің көбеюімен өзгерді. Саяси жағынан алғанда, таптық саяси партиялардың ықпалы азайды, ал аймақтық, гендерлік немесе этникалық негіздегі әлеуметтік қозғалыстар күшейді. Бұқаралық кәсіподақтар жойыла бастады және олардың орнына жергілікті кәсіпорындарда келісімдер жасау жүзеге асырылды. Мәдени және идеологиялық өзгерістер жекелей ойлау мен мінез-құлықтың күшеюін және кәсіпкерлік мәдениетін қамтыды. Өндірістегі өзгерістерге байланысты және білімді жұмыс күшіне қажеттіліктерді мойындап, білім беру стандартталудан қалып, мамандануға көшті. Басты идеологиялардың қатарында құндылықтардың фрагментациясы мен плюрализмі, постмодернистік эклектизм және мәдениетке популистік көзқарас болды.

Италия

Фордтан кейінгі мамандандырылған өндірістің басты мысалы "Үшінші Италия" деп аталатын аймақта орын алды. "Бірінші Италия" Турин, Милан және Генуя сияқты ірі масштабты жаппай өндіріс орталықтарын қамтыды, ал "Екінші Италия" дамылмаған Оңтүстік деп сипатталды. Дегенмен, 1970-1980 жылдары "Үшінші Италияда" елдің орталық және солтүстік-шығыс аймақтарында шағын фирмалар мен шеберханалардың шоғырлары қалыптасты. "Үшінші Италия" аймақтарына Тоскана, Умбрия, Марке, Эмилия-Романья, Венето, Фриули және Трентино-Альто-Адидже/Оңтүстік Тироль кірді. Әр аймақ өзара байланысты бірнеше өнімдерге маманданған, ал әр шеберханада әдетте беседен елуға дейін, көбінесе оннан кем жұмысшы жұмыс істеді. Әр аймақтағы өнімдердің ассортименті фордтан кейінгі экономиканың ауқымын кеңейтуге жасалған өзгерісті бейнеледі. Бұған қоса, бұл шеберханалар жоғары сапалы өнімдер шығарумен және жоғары білікті, жақсы жалақы алатын жұмысшыларды жұмысқа алумен танымал болды. Шеберханалар дизайнға бағытталған, көп салалы болды және кәсіпкерлер, дизайнерлер, инженерлер мен жұмысшылар арасындағы ынтымақтастықты қамтады.

Жапония

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияда өндірісте бірнеше өзгерістер болды, осы өзгерістер Фордизмнен кейінгі жағдайлардың қалыптасуына әкелді. Біріншіден, компаниялардың құрылымы өзгерді, оның ішінде тәуелсіз кәсіподақтар басшылыққа бағынышты, компания ішінде құрылған кәсіподақтармен алмастырылды; тұрақты жұмысқа орналасқан, көп мамандылықты ерлердің ядролық құрамы қалыптасты; сондай-ақ, басым көпшілігі әйелдерден тұратын, біліктілігі төмен уақытша және жартылай штатты қызметкерлердің шеткері тобы дами бастады. Екіншіден, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония импортқа кедергілер мен шетелдік инвестицияларды шектеулердің салдарынан белгілі бір деңгейде оқшауланды, нәтижесінде Жапония өндіріс техникаларын тәжірибелеп көре бастады. Үшіншіден, импортталған технологиялар қолжетімді бола бастағанда, Жапония оларды көшіру, сіңіру және жақсартуға кірісті, көптеген жақсартулар жергілікті жағдайларға бейімделу арқылы жасалды. Төртіншіден, Жапония шағын көлемде өндіріс және өнім түрлерін жылдам ауыстыру қажеттілігіне назар аударды, бұл салыстырмалы түрде кішкентай нарықта кең ассортиментті өнімдерге деген сұранысты қанағаттандыру үшін қажет болды. Бағаны бейресми түрде белгілеудің нәтижесінде бәсеке бағаға емес, өнімді дифференциациялауға негізделді. Осының салдарынан өндіріс стандартталудан гөрі мамандануға көшті, әсіресе әртүрлі компаниялар арасында. Бесіншіден, Жапония ұзақ мерзімді жабдықтау және қосалқы келісімдер желісін құруға кірісті, бұл тік интеграцияланған, Фордистік американдық корпорацияларынан өзгеше болды. Алтыншы, шағын және орта кәсіпорындар өнімнің кең ауқымын өндіргендіктен, АҚШ-тағы Фордистік өнеркәсіптердегі арнайы, қымбат өндіріс машиналарын емес, қолжетімді көп мақсатты жабдықтар қажет болды. Икемді өндіріс технологиясы Жапония үшін маңызды болды және әсіресе шағын өндірушілер үшін қажеттілік тудырды. Шағын өндірушілер де шығындарды төмендету қажеттігін сезді. Нәтижесінде, Жапония роботтар мен CNC станоктарын ең көп пайдаланатын елдердің біріне айналды. Уақыт өте келе, Жапониядағы өндірістегі осы алты өзгеріс институционалдық деңгейде бекітілді.

Сындар

Постфордизмді негізгі сын фордистік революцияның мәнін дұрыс түсінбегендігінде, ал фордизм дағдарыста емес, жай ғана эволюциялап келеді және осылай жалғаса береді деген пікірде. Басқа сыншылар постфордизмнің бар екенін, бірақ фордизммен қатар өмір сүретінін айтады. Автомобиль өнеркәсібі фордистік және постфордистік стратегияларды біріктірді, жаппай өндіріс пен икемді мамандануды қолданады. Форд фордизмнің одан әрі дамуы үшін жаппай өндіріске икемділікті енгізді. Дегенмен, постфордизмді қолдайтындар, негізінен икемді мамандануға назар аударатын сын, өмірдің басқа салаларындағы постфордистік өзгерістерді ескермейтінін және постфордизмді зерттегенде икемді мамандануды жеке қарастыруға болмайтынын атап көрсетеді. Тағы бір сын – постфордизм үшінші Италия мен Жапония мысалына тым көп жүктеледі. Кейбір мамандар Жапонияның фордистік те, постфордистік те емес екенін, тік интеграция мен жаппай өндіріс бірге дами беретінін айтады. Басқалары Италиядағы жаңа, кіші кәсіпорындар өздігінен дамыған жоқ, олар үлкен фордистік фирмалардың тік интеграциясының нәтижесінде пайда болды, олар кіші кәсіпорындарға төмен құнмен жұмыс тапсырды. Тағы бір сын – икемді мамандану кең ауқымда жүзеге аспайды, ал кіші фирмалар әрқашан жаппай өндіріспен бірге болды. Сонымен қатар, жаңа өндіріс жүйесінің бар-жоғын бағалау үшін біз тым жақын тұрмыз. "Постфордизм" термині әдебиетте біртіндеп білім экономикасы, когнитивтік капитализм, когнитивтік мәдени экономика сияқты балама терминдерге уступап келеді. Бұл терминологиялық өзгеріс бірқатар маңызды тұжырымдамалық өзгерістермен де байланысты (жоғарыдағы бөлімдерге қараңыз).