Кіріспе
Сигету-Мармацией (, сонымен қатар Сигетуль-Мармацией; Marmaroschsiget немесе Сигет; Máramarossziget, ; Сигіт;), 1960 жылға дейін Сигет деп аталған, – Румынияның солтүстік-батысындағы Марамуреш округінде, Иза өзенінің жанында орналасқан қала (муниципалитет).
Sighetu Marmației (, also spelled Sighetul Marmației; Marmaroschsiget or Siget; Máramarossziget, ; Сигіт; ), until 1960 Sighet, is a city (municipality) in Maramureș County near the Iza River, in northwestern Romania.
География
Сигету Мармацией Украинамен шекарада Тиса өзенінің жағасында, Солотвино қаласының қарсы жағында орналасқан. Жақын жердегі елді мекендер: Румыниядағы Сарасау, Сэпанца, Кимпулунг-ла-Тиса, Окна Шугатаг, Джулешти, Ваду Изеи, Рона-де-Жос және Бочикойу-Маре қауымдастықтары, сондай-ақ Украинадағы (Закарпатье облысы) Била-Церква қауымдастығы және Солотвино кенті. Қала бес ауылды басқарады: Иапа (Каболапатак), Лазу Бациулуи (Бацилаз), Шугау (Суго), Валеа Куфундоаса (Мелипатак) және Валеа Хотарлуи (Хатарвёлдь).
Демография
2021 жылғы халық санағы бойынша Сигету-Мармациейдің халқы 32 793 адамды құрады. 2011 жылғы халық санағында қалада 37 640 тұрғын болды; олардың 82,2% румындар, 13% венгрлер, 2,3% украиндықтар және рома халқы болды. 1910 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша, қалада 21 370 адам тұрды; олардың ішінде 17 542 (82,1%) венгр тілінде сөйлейтін, 2002 (9,4%) румын, 1257 (5,9%) неміс және 32 русин тілінде сөйлейтін адам болды. Яһудилердің саны 7981 адамды құрады; олар венгр және неміс тілді топтарына енді. Олардың ішінде 5850 грек-католик және 4901 рим-католик болды. 1920 жылғы есеп бойынша, қалада 23 691 адам тұрды, олардың 11 026-сы яһудилер, 6552-сі венгрлер, 4964-і румындар, 149-ы немістер және 1000-ы басқа ұлт өкілдері болды. 1930 жылғы халық санағы бойынша 27 270 адам тіркелді, олардың 10 526-сы яһудилер, 9 658 румындар, 5424 венгрлер, 1221 украиндық және 441 басқа ұлт өкілдері болды. Қала тұрғындары қалаға өз ана тілінде «Сигет» және осыған ұқсас қысқартулармен атап жүреді.
5,850 Greek Catholics and 4,901 Roman Catholics. According to a 1920 estimate, the city had 23,691 inhabitants, 11,026 being Jews, 6,552 Hungarians, 4,964 Romanians, 149 Germans, and 1,000 of other ethnicities. The 1930 census numbered 27,270 inhabitants, 10,526 of them being Jews, 9,658 Romanians, 5,424 Hungarians, 1,221 Ukrainians, and 441 of other ethnicities. Inhabitants simply call to the city Sighet and similar abbreviations in their mother tongue.
Тарих
Халштат дәуірінен бері қоныстанған халықты мекендейтін аймақ Тиса аңғарында орналасқан, бұл маңызды жол болғандықтан, басқа таулы, сирек қоныстанған аймаққа жалғыз қол жеткізу жолы еді. 10 ғасырда 895 жылдан кейін бұл аймақ Венгрия Корольдігінің құрамына кірді. Елді мекен туралы алғашқы жазба 11 ғасырға, ал қала ретінде алғаш рет 1326 жылы айтылған. 1352 жылы ол еркін патшалық қаласы болды. 1919 жылдың көктемінде, Венгрия-Румыния соғысы кезінде, Румын армиясы аймақты бақылауға алды. Келісімді мемлекеттер румын талаптарын қабылдады және 1920 жылдың маусым айында Трианон шарты бойынша Трансильвания, соның ішінде Марамуреш округі, Румыния Корольдігіне ресми түрде берілді. 1919 жылы Сигетте алты румын мектебі ашылды: ұлдарға арналған гимназия, қыздарға арналған гимназия, ұлдарға арналған бастауыш мектеп, аралас коммерциялық гимназия және екі коммерциялық орта мектеп (біреуі ұлдарға, екіншісі қыздарға арналған). 1926 жылы Марамуреш этнографиялық мұражайы мәдениет сарайында ашылды. Соғыс аралық кезеңде қалада жиырмадан астам газет және бірқатар әдеби шолулар жарық көрді. 1940 жылдың тамызында Германия мен Италия төрелік еткен Екінші Веналық келісім Солтүстік Трансильвания аумағын Румыниядан Венгрияға қайтару туралы шешім қабылдады. Осының нәтижесінде, Sighetu Marmației Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Венгрияның басқаруына көшті. Екінші депортация 1944 жылғы Пасхадан кейін болды, сәуір айына қарай қаланың геттосында Сигеттің өзінен және Драгомирешти, Окна Шугагаг және Вишёу де Сус сияқты көршілес елді мекендерден 13 000-ға жуық еврей тұрды. 16-22 мамыр аралығында гетто төрт пойызбен таратылды, оның тұрғындары Аушвиц концлагеріне жіберілді. Депортацияланғандардың арасында Сигетте туған және болашақтағы Нобель сыйлығының лауреаты Эли Визель де болды. 1947 жылы Сигетте 2300 еврей тұрды, оның ішінде аман қалғандар және Румынияның басқа аймақтарынан келген көптеген еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында, 1944 жылдың қазан айында, қала румын және совет әскерлерімен мажар және неміс әскерлерінен қайтарылып алынды. 1947 жылғы Париж бейбіт келісімдері Веналық келісімдерді жойды және Трианон шекараларын қайта бекітті. 1948 жылы жаңа коммунистік режим қаланың фабрикаларын, үш баспа үйін және банктерін ұлттандырды. 1950 жылы округтер аймақтарға алмастырылып, Сигет әкімшілік орталық мәртебесін жоғалтып, Марамуреш аймағының құрамына кірді. 1960 жылы пәтерлік үйлермен жабдықталған аудандардың құрылысы басталды. Сол жылы қаланың атауы Sighetul Marmației болып өзгерді; соңғы әрпі 1968 жылы алынып тасталды, қала Марамуреш округінің құрамына қайтадан кірген кезде. 1962 жылы ағаш өңдеу зауыты ашылды (Combinatul de Industrializare a Lemnului). Мебель және басқа да ағаш өнімдерін шығаратын кәсіпорын 6000-нан астам қызметкерді жұмысқа алды және қаланың экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды. 1989 жылғы Румыния революциясынан кейін ол біртіндеп қиын жағдайға түсті, 2012 жылы тоғыз жекеменшік фирмада 3500 адам жұмыс істеді. Коммунистік кезеңде маңызды жұмыс берушілердің бірі тоқыма фабрикасы болды. 2014 жылдың мамыр айында 1944 жылдың мамырындағы депортацияның 70 жылдығына арналған еске алу шаралары өткізілді. Іс-шараларға клезмерлік концерт, қалған синагогадағы демалыс күні ғибадат ету, депортация орнындағы Холокост ескерткішіндегі еске алу рәсімі, сондай-ақ депортацияға дейінгі Сигеттегі өмір туралы көрме кірді. Көрмеге аман қалғандар мен олардың отбасыларының материалдары қойылды. Сонымен қатар, еврей зиратына және Эли Визельдің балалық шағындағы үйі орналасқан Холокост мұражайына сапарлар ұйымдастырылды. 2018 жылдың 3 тамызында Визельдің туған үйіне вандализм жасалды.
Сигет түрмесі
Румыния коммунистік режимі орнағаннан кейін, Securitate 1950 және 1960 жылдары "сынып жаулары" деп жарияланған қоғамдық тұлғаларды қамау және саяси репрессия орталығы ретінде Сигет түрмесін басқарды. Олардың ең танымал өкілі – 1953 жылы түрмеде қайтыс болған бұрынғы премьер-министр Иулиу Маниу. Бұрынғы түрме қазір мұражай болып жұмыс істейді және Коммунизм құрбандары мен қарсылықтың естелік кешенінің бөлігіне кіреді.