Кіріспе

Жұмыспен қамту түрі

Уақытша жұмыс немесе уақытша жұмыс (сонымен қатар, «жұмыс орындары» деп те аталады) – жұмыс беруші ұйымның қажеттіліктеріне байланысты белгілі бір мерзімге шектелген жұмыс ұйымдастыру нысаны. Уақытша жұмысшылар кейде «келісімшартты», «маусымдық», «уақытша», «ерекше мамандық иесі», «аутсорсинг», «жеке жұмыспен айналысушы» деп аталады; немесе бұл сөздер «temps» деп қысқартылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда уақытша, жоғары білікті мамандар (әсіресе адам ресурстары, ғылыми-зерттеу және әзірлеу, инженерлік және есепке алу сияқты ақ жағалы салаларда) өздерін кеңесшілер деп атайды. Басшылық лауазымдары (мысалы, бас директор, CIO, CFO, CMO, CSO) де аралық басшылармен немесе жобалық басшылармен толтырылуы мүмкін. Уақытша жұмыс, бір ұйымның қызметкерін басқа ұйымға уақытша мерзімге жіберуден (командировка) өзгеше, онда қызметкер әдетте негізгі ұйымынан жалақысын және басқа да еңбек құқықтарын сақтайды, бірақ екінші ұйыммен тығыз жұмыс істейді, оқу және тәжірибе алмасу үшін. Уақытша жұмысшылар жеке жағдайларына қарай толық немесе жартылай жұмыс істей алады. Кейбір жағдайларда уақытша жұмысшылар әлеуметтік жәрдемақы алады (мысалы, медициналық сақтандыру), бірақ әдетте әлеуметтік жәрдемақылар тұрақты қызметкерлерге ғана беріледі, бұл жұмыс берушінің шығындарды қысқарту шарасы болып табылады. Барлық уақытша жұмысшылар да уақытша жұмыспен қамту агенттігі арқылы жұмыс таба бермейді. Интернет пен «гиг» экономикасының (тұрақты жұмыс орындарына қарағанда қысқа мерзімді келісімшарттар немесе жеке жұмыспен айналысудың кең таралғандығымен сипатталатын еңбек нарығы) өсуімен, көптеген жұмысшылар қазіргі кезде жеке жұмыс нарықтары арқылы қысқа мерзімді жұмыс орындарын табады, бұл жұмыс үшін жаһандық нарықты құрайды. Ал неолиберализм, индустрияландырудың тоқтауы және әлеуметтік мемлекеттің құлдырауымен сипатталатын постфордистік кезеңде уақытша еңбек туралы түсініктер өзгеріске ұшырай бастады. Бұл парадигмада уақытша жұмысшының тұрақты еңбекке уақытша шешім ретіндегі идеясы тұрақты жұмысқа толыққанды балама ретінде қабылдана бастады. Сондықтан уақытша жұмысшылар енді демалыстағы тұрақты жұмысшылардың орнын толтырмай, жартылай тұрақты, осал жағдайға ие болып, компания өнімдерінің өзгеруіне байланысты жою қаупіне ұшырайтын болды. Қазіргі уақыттағы уақытша жұмыс күшінің жағдайында адамдар да, лауазымдар да уақытша болып кетті, ал уақытша жұмыс агенттіктері уақытша жұмысшыны жүйелі және жоспарлы түрде, спонтанды емес, пайдаланады. «Гиг» экономикасына қатысудың салыстырмалы түрде жаңа жұмыс әдісі деген жалған пікір бар. Бірақ шындығында, «гиг» экономикасында жұмыс табу индустриялық революцияға дейінгі жұмыс стиліне ұқсас. Бізге әдеттегі «бір адам – бір мансап» моделі емес, осы «гиг» экономикасы бұзып жатқан құбылыс жаңа нәрсе. 19 ғасырдағы индустриялық революцияға дейін бір адамның бірнеше уақытша жұмыс орындарында жұмыс істеп, көрінуге жеткілікті табыс табуы әдеттегі жағдай еді.

Фордизмнен кейінгі кезең

Нарық фордизмнен капиталдың пост-ордерлік жинақталу режиміне ауыса бастаған кезде, еңбек нарықтарының әлеуметтік реттелуі мен жұмыстың өзінің мәні өзгере бастады. Бұл трансформация жұмыс орындарындағы, еңбек нарығындағы, еңбек қатынастарындағы, жалақы мен әлеуметтік төлемдердегі икемділікке баса назар аударатын экономикалық құрылымдық өзгерістермен сипатталады. Шындығында, неолиберализм мен нарық үстемдігінің жаһандық процестері жергілікті еңбек нарықтарына икемділікке бағытталған күшті қысым жасауға үлкен үлес қосты. Еңбек нарықтарындағы осы артық икемділік әлемдік деңгейде, әсіресе ЭЫДҰ елдері мен либералды нарықтық экономикаларда (либералды нарықтық экономиканы қараңыз) маңызды. Уақытша еңбек индустриясының көлемі жылына 157 миллиард еуродан асып, ірі агенттіктер 60-тан астам елде орналасқан. Ең ірі уақытша жұмыс агенттіктерi Глобальдық Солтүстіктің дамып келе жатқан экономикаларында және нарықты либерализациялау, дерегуляциялау және (қайта) реттеуден өткен елдерде ең көп пайда табады. Уақытша жұмыс мүмкіндіктері мен шектеулері әлемдік масштабта әртүрлі. Чили, Колумбия және Польшада уақытша жұмыспен қамтылғандардың үлесі тиісінше 28,7%, 28,3% және 27,5% құрайды. Румыния, Литва және Эстонияда уақытша жұмыспен қамтылғандардың ең төмен үлесі 1–4% аралығында. Ұлыбританияда уақытша жұмыспен қамтылғандардың үлесі 6%, Германияда – 13%, Францияда – 16%. Көптеген елдерде, соның ішінде Ұлыбритания, Канада, Қытай, Швеция және Данияда уақытша жұмыстың түріне ешқандай шектеулер қойылмаған. Ұлыбританияда 2008 жылғы Уақытша жұмыс берушілер директивасы қолданылады, ол уақытша жұмыскерлерге тең жалақы мен қарауды қамтамасыз етеді. Бразилияда толық жұмыспен қамту ережелері уақытша жұмыс пен аутсорсингке де қолданылады. Кейбір елдерде, Бразилия сияқты, уақытша және тұрақты жұмыскерлердің арасында жалақы айырмашылығы бар, бірақ бұл тең жалақыны анықтайтын заңнаманы бұзудың салдары. Басқа елдерде ауыл шаруашылығы, құрылыс және негізгі емес салаларда уақытша жұмысқа тыйым салынған. Мексикада уақытша жұмыскерге "тұрақты жұмыскермен бірдей жұмыс істеуге тыйым салынған", Airbnb әлемнің 191 елінде жарнамалар ұсынады, олардың көп бөлігі Еуропада. Икемді, бейімделетін уақытша жұмыскерлерді нарыққа ұсыну уақытша жұмыс индустриясының ақша табуға бағытталған маңызды мақсатына айналды. Бұл жеке агенттіктерді басқа фирмалармен бәсекелесуге, "алыстан бұрын сынап көру" тәжірибесін қолдануға және өнімді – уақытша жұмыскерді – өндіруге қабілетін барынша арттыруға бағытталған практикаларды қабылдауға итермеледі. Осы процестің нәтижесінде, қазіргі уақытша жұмыскердің идеалды образы көбінесе уақытша агенттіктер тарапынан ойлап табылып, жасалып, жарнамаланады.

Агенттіктер

Уақытша жұмыс агенттігі клиент-жұмыс беруші мен клиент-қызметкер арасындағы үшінші тарап ретінде әрекет етеді. Бұл үшінші тарап еңбекақыны, жұмыс кестесін, шағымдарды, салықтарды және клиент-жұмыс беруші мен клиент-қызметкер арасындағы қарым-қатынастардан туындайтын басқа да мәселелерді шешеді. Клиенттік фирмалар орындалуы тиіс жұмыстың түрін және оны орындау үшін қажетті біліктерді сұрайды. Клиенттік фирмалар тапсырманы тоқтатуға және уақытша жұмысшы туралы шағымдануға құқылы. Жұмыс кестесі агенттік анықтайтын тапсырмаға сәйкес белгіленеді және ол белгісіз мерзімге созылуы, кез келген уақытқа дейін ұзартылуы немесе қысқартылуы мүмкін. Жұмысшылар тапсырмадан бас тартуға құқылы, бірақ жұмыс тапсырмаларының болуына байланысты белгісіз мерзімге жұмыссыз қалу қаупі бар, себебі агенттік тапсырмаларды "жасамайды", тек бос орындарды толтырады. Егер жұмысшы тапсырманы орындауға келіссе, оған жұмысқа қатысты нұсқаулар беріледі. Агенттік сондай-ақ дұрыс киім, жұмыс уақыты, жалақы және кімге есеп беру керектігі туралы ақпаратты ұсынады. Егер уақытша жұмысшы жұмыс орнына келгенде, жұмысқа қабылданған кезде айтылмаған міндеттерді орындауды сұраса, ол нақтылау үшін агенттік өкіліне хабарласа алады. Егер ол осы келіспеушіліктерге байланысты тапсырманы жалғастырмауды шешсе, жалақысынан айырылуы және басқа жұмыс мүмкіндіктерінен қағылуы мүмкін. Алайда, кейбір агенттіктер уақытша жұмысшы келгенде жұмыс болмаса немесе жұмыс сипатталғандай болмаса, белгілі бір сағаттық еңбекақыны кепілдік береді. Көптеген агенттіктер жұмыскердің жұмысты жалғастыруын талап етпейді, егер келіспеушіліктер жұмыскерге жұмысты орындауды қиындатса. Уақытша жұмыс істейтін адам агенттікпен үнемі байланыста болуы керек, қазіргі уақытта тапсырмада жұмыс істемейтін кезде; агенттікке жұмыс істеуге дайын екенін хабарласа, ол агенттік дерекқорында өздерінің дайын екенін нақты көрсетпегендерге қарағанда басымдыққа ие болады. Уақытша жұмыс агенттігінің қызметкері – агенттіктің ғана қызметкері, оны орналастырған компанияның емес (заңдық дауларға қарамастан). Уақытша жұмысшы уақытша жұмыс агенттігінің ережелері мен регламенттеріне бағынуға міндетті, тіпті олар оны орналастырған компанияның ережелерімен қайшы келсе де.

Клиенттік фирмаларға берілетін жеңілдіктер

Кәсіпорынның уақытша агенттіктерді пайдалануының бірнеше себебі бар. Олар жұмыс берушілерге жұмыс күшін қысқа мерзімде арттыруға мүмкіндік береді. Уақытша қызметкерлерді пайдалану арқылы кәсіпорындар тұрақты қызметкердің орнын толтыра алады. Уақытша жұмысшының қабілеті мен құндылығын жаңа адамды жұмысқа алудың қиындықтары мен сынақ мерзімінен өтудің қажеті болмай, анықтауға болады. Уақытша жұмысшыларды пайдалану тұрақты қызметкерлерге берілетін әлеуметтік төлемдер мен жоғары жалақыдан құтылудың да жолы болуы мүмкін. Кәсіпорын уақытша жұмысшыларды заңмен рұқсат етілмейтін немесе орындалуы қиын жағдайларда еңбекақыны өзгерту үшін де пайдалана алады. Жұмыс орнындағы уақытша жұмысшылардың рөлі тұрақты қызметкерлерді аз төлемақыға көбірек жұмыс істеуге мәжбүрлеуі мүмкін. Сонымен қатар, уақытша жұмысшылар нашар қарым-қатынасқа байланысты сотқа шағымдануға көбінесе дайын болмайды, бұл кәсіпорындарға жоғары қысыммен және қатаң бақылаумен жүзеге асылатын жұмыстардағы еңбек құнына байланысты шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.

Уақытша қызметкерлердің санының өсуі

Уақытша жұмыс агенттіктері индустриялық экономиканың өсіп келе жатқан бір бөлігі болып табылады. 1961 жылдан 1971 жылға дейін уақытша жұмыс агенттіктері жіберген қызметкерлердің саны 16 пайызға артты. Уақытша жұмыспен қамту индустриясының жалақысы 1971 жылдан 1981 жылға дейін 166 пайызға, 1981 жылдан 1991 жылға дейін 206 пайызға және 1991 жылдан 1999 жылға дейін 278 пайызға өсті. 90-шы жылдары жаңа жұмыс орындарының 12-сінің 1-і уақытша персонал секторының есебінен құрылды. АҚШ-та үлкен экономикалық дағдарыс аяқталғаннан бері жұмыс орындарының өсімінің 16 пайызын уақытша жұмыс индустриясы құрайды, барлық шаруашылық жұмыс орындарының тек 2 пайызын ғана құраса да. Бұл өсімнің бірнеше себебі бар. Уақытша жұмысқа деген сұраныс негізінен қызметкерлер емес, жұмыс берушілердің сұранысына байланысты. Сұраныстың маңызды факторы Еуропалық еңбек нарығы болды. Бұрын уақытша жұмыс агенттіктері жартылай заңды ұйымдар деп есептелген. Бұл бедел потенциалды клиент-жұмыс берушілерді ойсырататын. Алайда, 20-шы ғасырдың екінші жартысында заңдық қорғау күшейіп, негізгі жұмыс берушілермен байланыс жақсарды. Бұл, жұмысқа алынған қызметкерлерді босату бойынша қатаң ережелер бар, бірақ уақытша жұмысқа қатысты ережелердің жұмсақ болған елдерде уақытша жұмыс индустриясының өсуіне ықпал етті, нәтижесінде өсім осы еңбек жағдайлары жоқ дамыған елдерге қарағанда тез болды.

Уақытша жұмыс істейтін қызметкерлердің іс-әрекетін теріс пайдалану

Кадр агенттіктері де кез келген жұмыс беруші сияқты бұрыс мінез-құлыққа бейім. Бұл мәселені уақытша жұмысшылардың клиенттер туралы шағымдарын кадр агенттіктері арқылы білдіруі қажеттігімен күрделендіреді, бұл оларды жиі сол компаниядағы келесі жұмыстан ғана емес, сонымен қатар тексеруден кейін сол кадр агенттігінен жұмыс алудан да айырады. Зерттеулер көрсеткендей, уақытша жұмысшылардың арасында стандартты жұмыс шарттарындағыларға қарағанда өлімге әкелмейтін кәсіби жарақаттар мен аурулардың көтерілуі байқалады. Уақытша жұмысшылардың жарақаттану және ауру деңгейінің жоғары болуына көптеген себептер ықпал етуі мүмкін. Олар көбінесе тәжірибесіз болады және қауіпті жұмыстар мен міндеттерге тағайындалады, сондай-ақ жұмыс жоғалту немесе басқа да жазалау шараларынан қорқып, қауіпсіз емес жағдайларға наразылық білдіруге немесе қауіпсіздік шараларын қолдауға тартыншақ болуы мүмкін. Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау басқармасы (OSHA) және Кәсіби қауіпсіздік және денсаулық институты (NIOSH) бірлесіп жариялаған нұсқаулықта кадр агенттіктері де, жұмыс берушілер де (яғни кадр агенттіктерінің клиенттері) уақытша жұмысшылар үшін қауіпсіз және салауатты жұмыс ортасын қамтамасыз етуге жауапты екендігі айтылған. Уақытша жұмысшылардың еңбек қауіпсіздігі мен денсаулығын қорғау және жақсарту үшін ғылыми-зерттеу және араласу жұмыстары (мысалы, эпидемиология, кәсіби психология, ұйымдық ғылым, экономика, құқық, басқару, социология, еңбек қауіпсіздігі мен денсаулығы) қажет. 2022 жылы NIOSH және серіктестері уақытша жұмысшыларды жұмысқа орналастырушы жұмыс берушілер үшін еңбек қауіпсіздігі мен денсаулық сақтау бойынша ең жақсы тәжірибелер жинағын жариялады. Ең жақсы тәжірибелерді енгізуге көмектесетін тексеру тізімдері және кадр агенттіктері өз клиенттерін ең жақсы тәжірибелер туралы хабардар ету үшін пайдалана алатын презентациялық материалдар да қоса берілген.

Иллинойс штаты

Уақытша жұмыс істейтін жұмысшыларды қорғау мақсатында қосымша заңдық шаралар қабылданды. 2023 жылдың 4 тамызында Иллинойс штатының губернаторы Дж. Б. Притцкер HB 2862 заңына қол қойды, ол дереу күшіне енді. Бұл заңнамалық шара Күндізгі және уақытша еңбек қызметтері туралы заңды (820 ILCS 175, бұдан әрі – «Заң») маңызды түрде қайта қарауды білдіреді. HB 2862 арқылы енгізілген өзгерістер құқығы бар уақытша және күндізгі жұмысшылардың құқықтарын күшейтеді, сонымен бірге уақытша еңбек агенттіктері мен олардың үшінші тарап клиенттеріне қатысты қатаң қауіпсіздік талаптарын қояды. Ерекше атап өтуге лайық – «тең жұмысқа тең ақы» ережесінің енгізілуі. Бұл ережеге сәйкес, клиентке 90 күннен астам қызмет көрсеткен уақытша жұмысшылар клиенттің тікелей жұмысқа алған ұқсас қызметкерлеріне ұсынылатын жалақы мен әлеуметтік жеңілдіктерге құқылы.