Кіріспе

Құс түрлері Үлкен дақты бүркіт (Clanga clanga), сондай-ақ дақты бүркіт деп аталады, Accipitridae тұқымдасына жататын ірі, көшпенді жыртқыш құс. Ол Aquilinae кіші тұқымдасына жатады, бұл әдетте "құбыршақты бүркіттер" деп аталады. Бұрын Aquila туысына жатқызылған, бірақ енді басқа екі дақты бүркіт түрімен бірге ерекше Clanga туысына қайта жіктелді. Көбелек шағы кезінде үлкен дақты бүркіттер Шығыс Еуропа, Орталық Еуропаның бір бөлігі, Орталық Ресей, Орталық Азия және Қытайдың бір бөлігі, сондай-ақ басқа да оқшауланған аймақтарда кеңінен таралған. Қыс мезгілінде олар негізінен Оңтүстік Азияға, Оңтүстік-Шығыс Азияға, Таяу Шығысқа, Жерорта теңізінің солтүстік бөлігіне және Шығыс Африканың бір бөлігіне көшіп барады. Үлкен дақты бүркіттер көптеген басқа құбыршақты бүркіттерге қарағанда ылғалды ортаны ұнатады, жағалау аймақтарын, сондай-ақ батпақтарды, көлдерді, тоғандарды және орманмен қоршалған басқа да су қоймаларын жақсы көреді. Олар негізінен су тасқынына ұшырайтын жазықтарда көбейеді, әсіресе су деңгейі жоғары жерлерде. Қыс және көші-қон кезінде олар көбінесе осындай ылғалды ортаны іздейді, бірақ саванна жазықтары сияқты құрғақ жоталы жерлерде де кездеседі. Бүркіт, әсіресе қыста, мүмкіндікті пайдаланып азықтанады. Ол әртүрлі тамақ көздерін жейді, оның ішінде өліктерді, сондай-ақ ұсақ сүтқоректілерді (көбінесе кеміргіштерді), бақаларды, әртүрлі ұсақ құстарды (әсіресе су құстарын) және кейде бауырымен жорғалаушыларды және жәндіктерді жейді. Бүркіт негізінен ауадан аң аулайды, батпақтар мен ылғалды далалардың үстінен жасырын тұрақтардан ұшып, жемтісін ұстайды. Бұл түр үлкен ағаштарға таяқшалардан тұратын ұя салады, әдетте бірден үшқа дейін жұмыртқа туады. Аналық жұмыртқаларды жарып, балапандарды күтіп бағады, ал аталық аң аулап, жем әкеледі. Ата-аналар әдетте жылына бірден көп балапан өсірмейді. Кейбір жыртқыштардағыдай, ең үлкен балапан кішілерінен әлдеқайда ірі болады және көбінесе оларға шабуыл жасап, өлтіреді. Үлкен дақты бүркіттің таралу аймағы жақын туысы кіші дақты бүркітпен (Clanga pomarina) қабаттасады. Екі түр де жиі бірге көбейеді, гибридті ұрпақтар тудырады, бұл сирек кездесетін үлкен дақты бүркіттердің санына зиян келтіреді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы үлкен дақты бүркіттің жағдайына қатысты оны "қауіпті түр" ретінде жіктейді.

Таксономия және этимология

Үлкен дақты бүркіттер – Aquilinae немесе “аяқталған бүркіттер” тұқымдасының мүшелері, үлкен Accipitridae отбасының монофилетикалық тобы. Барлық аяқталған бүркіттердің аяқтары қауырсынмен жабылған. Бұл әртүрлі, кең таралған отбасының өкілдерін Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездестіруге болады. 38 түрлі аяқталған бүркіт белгілі. Аяқталған бүркіттер көбінесе Buteo және Haliaeetus туыстарымен, сондай-ақ ауыр салмақты Accipitridae өкілдерімен топтастырылады, бірақ олар бұрынғыдай ойланғаннан гөрі, жұқа денелі акципитринді шоқпарлармен жақын туыс болуы мүмкін. Үлкен дақты бүркіттің ең жақын туысы – кіші дақты бүркіт. Олардың соңғы ортақ ата-бабасынан шамамен 3,6 миллион жыл бұрын (м.ж.б.) орта Плиоцен дәуірінде бөлініп шыққандығы саналады. Бұл “прото дақты бүркіт” қазіргі Ауғанстан аймағында мекендеген болуы мүмкін, және соңғы мұз дәуірінің басында Орталық Азияда мұздықтар мен шөлдер кеңейген кезде солтүстік және оңтүстік тармақтарға бөлінген. Солтүстік тармақ кейіннен қазіргі үлкен (шығыс) және кіші (батыс) дақты бүркіт түрлеріне ажыраған, бұл шамамен Плиоцен-Плейстоцен шекарасында, яғни 2 миллион жыл бұрын болған. Дақты бүркіттер бұрын Aquila туысына жатқызылған, оған бірнеше ірі, қоңыр түсті бүркіттер де кірген. Сонымен қатар, Азияда таралған қара бүркіт (Ictinaetus malaiensis) пен дақты бүркіттердің арасындағы жақын қарым-қатынас анықталды. Дақты бүркіттер, ұзын қырлы бүркіт және қара бүркіттер түрлік кешенді немесе клада құрауы мүмкін. Генетикалық деректердің молдығы мен дақты бүркіттер мен олардың туыс түрлері арасындағы морфологиялық және экологиялық айырмашылықтардың айқындығына байланысты, бұл туыс ерекше Clanga туысы ретінде қайта жіктемеленді. Clanga ғылыми атауы ежелгі грек тіліндегі κλαγγή сөзінен шыққан болуы мүмкін, немесе оның түбірі грек тіліндегі klangos (plangos сөзінің нұсқасы) – Аристотельдің айтуынша, “бір түрлі құс” деген мағынаны білдіруі мүмкін. Бұл түрлердің митохондриялық генетикалық тізбектері 3%-дан астам айырмашылықты көрсетеді, бұл екі түрді ажырату үшін қажетті ең төменгі генетикалық айырмашылықтың шамамен екі есеге жуық. Үшінші дақты бүркіт – Үнді дақты бүркіті (Clanga hastata) 2006 жылы сол сияқты мөлшердегі кіші дақты бүркіттен ерекше түр ретінде танылды.

Сипаттама

Үлкен дақылды бүркіт өте ірі және тығыз денелі болады. Әдетте, оның түсі қара қоңыр, ал тұмсығы сары түсті болып келеді. Бұл түрдің мойны қысқа, басы ірі және көбінесе қауырсынды, тұмсығы күшті, мұрын тесіктерінің жолы қысқа және дөңгелек болады. Қанаттары кең және ұзын, құйрығының ұшына дейін созылады. Құйрығы салыстырмалы түрде қысқа және дөңгелек келген. Кейде Clanga clanga fulvescens деп аталатын ақшыл ересек құстар екі түсті қауырсынға ие. Олардың құйрығы, ұшу қауырсындары және үлкен қанат жапқыштары қара түсті, ал денесі мен қанат жапқыштарының қалған бөлігі ашық сары немесе ақшыл алтын түсті болып көрінеді, кейде ересектеген сайын қаймақ түсіне айналады. Фулвесценс фенотипіне тән ақшыл түс көбінесе көздің айналасындағы, қанаттың алдыңғы жиектеріндегі және сирек кездесетін кеудесіндегі қара түсті бояумен контрастқа түседі. Аралық және басқа да түрлері өте сирек, бірақ олардың денесі сәл ақшыл, ал жоғарғы қанат жапқыштарында сарғыш қоңыр жолақтар немесе дақтар болады (бұл оларды жас дақылды бүркітке ұқсатады), немесе қара жолақты кеудесі мен ақшыл ұшты қанат жапқыштары бар (жас шығыс императорлық бүркітіне (Aquila heliaca) ұқсас). Бұл аралық түрлер жоғарғы денесінде қара қоңырдан қара түске дейін бола алады, бірақ ұшу кезінде ақшыл дақылды сұр қанат жапқыштарын немесе контрастты ақшыл ішкі бөліктен басқа қалыпты түстеуді көрсетеді. Жасы әртүрлі болған кезде тері бөліктерінің түсі көп өзгермейді, көздері қара қоңыр, ал тұмсығы мен тырнақтары барлық жаста сары болады. Ұшу кезінде бұл ірі, қара хищник (көбінесе нақты өлшемнен үлкен көрінеді) жақсы көрінетін басы, ұзын қанаттары (көбінесе кеңдігіне байланысты қысқа көрінеді), сәл дөңгелектелген екінші қанаттары және жеті саусақтың ұштарымен ерекшеленеді, бірақ жас қанаттары дөңгелектеу болып көрінеді. Ұшу кезіндегі жас құстар әдетте жоғары және төмен жағында көптеген дақтармен өте қараңғы болып көрінеді, бірақ кейбір жастарда дақтар қанаттармен, иық қауырсындарымен және құйрық қауырсындарымен шектелген. Барлық жас құстарда қанат жапқыштарында екі-үш қанат жолағын құрайтын ақ түсті ұштар байқалады.

Өлшемі

Үлкен дақты бүркіт – орташа мөлшердегі бүркіт, бірақ сонымен қатар ірі жыртқыш құс. Қанаттарының ені аталықтарында дейін, ал аналықтарында дейін жетеді. Аталықтарының дене салмағы дейін, ал аналықтарының дене салмағы дейін ауыспалы. Ұзындығы қысқа құйрығы аталықтарында -қа дейін, ал аналықтарында -қа дейін өзгереді. Құрмасының ұзындығы дейін болуы мүмкін екендігі хабарланады.

Әндіктер

Үлкен дақты бүркіт көбейген кезде өте шулы, қыста, әсіресе шағын, бірікпес топтарда дауысы жиі естіледі. Көптеген жыртқыштар сияқты, аналықтың даусы төменірек және қарлырақ болады. Бұл түрді негізінен құрылысы мен пропорциясы арқылы кішірек дақты бүркіттен ажыратуға болады, бірақ алыстағы құстарды анықтау қиын болуы мүмкін. Әдетте, жас үлкен дақты бүркіттерде дақтың және жолақтың үлгісі айқынрақ болады, бірақ бұл әрқашан сенімді емес. Үндістан субконтинентіндегі үлкен дақты бүркіт, үнді дақты бүркітімен шатасуы мүмкін. Құрылымдық ерекшеліктерден басқа, жас далалық бүркіттерді ашық түсті үлкен дақты бүркіттерден қауырсындарының қалың, жақсы дақты қауырсын қанаттары және қанат астындағы ақшыл диагональ бойынша ажыратуға болады. Румыния, Сербия және Венгрия. Көбею ареалы Шығыс Еуропадан басталып, Эстонияның, Латвияның және Литваның шығыс бөліктерін, сондай-ақ Орталық Беларусьті қамтиды. Олар Еуропалық Ресейдің көп бөлігінде кездеседі, қолайлы ортасы Архангельск облысының көп бөлігіне және Ақ теңіздің төменгі жағалауларына дейін жетеді. Олар Орталық Ресейдің көп бөлігінде таралған, олардың шамамен солтүстік шекарасы Шуришкарский және Питкярантский аудандарынан өтеді. Олар сондай-ақ Оңтүстік Сібірдің кең жолағында, Амур аймағына дейін кездеседі. Ресейден тыс жерлерде олардың таралу аймағы Солтүстік Қазақстанды қамтиды, Шығыс Қазақстан облысында және Оңтүстік Қазақстанда оқшауланған көбею орындары белгілі. Үлкен дақты бүркіттер Қырғызстан мен Ресейдің іргелес аудандарынан бастап Қытайдың Сіньцзян провинциясына дейін созылатын аймақта да көбейеді. Кейде үлкен дақты бүркіттер Үндістан субконтинентінде көбейетіні хабарланады, Гужараттан солтүстікке Пәнжабқа дейін, оңтүстікке Саураштраға және солтүстікке Махараштраға дейін. Дегенмен, бұл тек тарихи мәлімет болуы мүмкін, және қазіргі уақытта тұрақты көбеюші популяция жоқ. Олар сонымен қатар солтүстік Моңғолияда, Солтүстік-Шығыс Қытайда және Солтүстік Кореяда көбейеді. Бұл түрдің жылдам көшіп кетуге бейімділігі бар, және олар Нидерланды, Ұлыбритания, Гибралтар және Чехия сияқты Еуропаның бірнеше елінде тіркелген. Оның тұрақты көбею ареалы енді Германияға дейін батысқа қарай созылмайды, бірақ ондаған жылдар бойында бірнеше құстарды көруге болады. Жас құстар да кеңінен таралады; Дрездендегі Staatliches Museum für Tierkunde мұражайында 1914 жылдың қарашасында Саксониядағы Бернсдорф маңынан атып алынған бір данасы (C 21845) сақталады. Бұл жас құс, оның нақты жасын анықтау мүмкін болмаса да, көп дақты және 20 айдан кіші болуы мүмкін. Сонымен қатар, Африкадан, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия, Камерун, Чад, Кения, Танзания, Замбия және Ботсвана елдерінен де көшіп кету туралы хабарлар келіп түседі. Олар кейде Орталық және Шығыс Ауғанстанда да тіркеледі. Олар Шығыс Азияда Ресейдің Қиыр Шығысының оңтүстік бөлігінде, Шығыс Қытайда және кейде Оңтүстік-Шығыс Азияда Мьянма мен Таиландтан Малай түбегі арқылы кездеседі. Кейде тіпті Индонезияда (мысалы, Суматрада) үлкен дақты бүркіттерді көруге болады.

Қыстауға арналған аумақ

Қыстауға арналған аймақтар көші-қон кезіндегі ареалдарына қарағанда көбінесе шектеулі және оқшауланған болады. Оңтүстік-батыс Испания мен Португалиямен шектес аймақтарда, Оңтүстік Францияда, Солтүстік-шығыс Италияда, Батыс Грекияда (кейде ең көп кездесетін қыстайтын бүркіт деп саналады), Оңтүстік Болгарияның, Шығыс Румынияның және Оңтүстік Молдованың шағын қалталарында кездесуі мүмкін. Басқа қыстау аймақтарына Солтүстік-шығыс Египет, Оңтүстік Судан және оған іргелес Оңтүстік Судан, Солтүстік-орталық Эфиопия, сондай-ақ Таяу Шығыстың шашыраңқы аймақтары, оның ішінде Солтүстік Израиль, Кувейт және Орталық Сирия жатады. Олар Арабия түбегінің оңтүстік жағалауында, атап айтқанда Сауд Арабиясының Қызыл теңіз жағалауында, Йеменнің батысы мен оңтүстігінде, Оманның оңтүстігінде, Біріккен Араб Әмірліктерінің жағалауында және Сауд Арабиясының шығысында кеңінен таралған. Бұдан өзге, олар Түркияның оңтүстік-шығысында, Әзірбайжанда, Грузияның оңтүстік-шығысында, Ирактың шығысында, Иранның батысында, солтүстігінде және шығысында, Түркменстанның оңтүстігінде, Ауғанстанның батысында және Пакистанның батысында қыстайды. Сонымен қатар, олар шығыс Пәкістан, солтүстік Үндістан, Бангладеш, Оңтүстік Бутан және Солтүстік-батыс Мьянмада да кездеседі. Үндістанда қысқы ареал Индо-Ганг жазығы арқылы Бихар, Джаркханд, Батыс Бенгалиядан Ассамға дейін (Солтүстік Качар төбелерін қоса алғанда) және солтүстік-шығыс төбелі штаттар арқылы Орталық Үндістанға қарай созылады. Бұрын Малабар және Карнатик жағалауларында кеңінен таралған, бірақ бұл шамамен жүз жыл бұрын болған. Келесі үзілістен кейін олар Оңтүстік және Орталық Мьянманың көп бөлігінде, Таиландтың орталық және оңтүстігінде, Лаос пен Вьетнамның оңтүстігінде, Вьетнамның солтүстік ұшында, Вьетнамның оңтүстік-шығысында және Камбоджаның көп бөлігінде, сондай-ақ Малайзияның оңтүстік жағалауында кездеседі. Қытайда қыстайтын үлкен дақты бүркіттер Цзянсу мен Анхуйден Тайваньға дейін таралады, ал Кореяда сирек кездеседі.

Тіршілік ету ортасы

Үлкен түсті бүркіттер ашық, ылғалды ормандар мен орман шеттерінде, көбінесе батпақтармен, батпақты жерлермен, саздықтармен немесе ылғалды шалғындықтармен, сондай-ақ өзен аңғарлары мен су тасқыны ормандарда кездеседі. Адамның шаруашылық қызметінен өзгерген аймақтарда көбейіп-өнуі сирек болса да, Эстонияда егістіктерде аң аулауы және Чехиядағы жазық жерлердегі фермаларда көшіп-қонуы байқалған. Түркияның Анкара қаласында қыстаған бір құс таулы орманды аймақта болды. Жер шарының ортаңғы ендігіндегі зерттеулерде үлкен түсті бүркіттердің қыстауға қолайлы мекендері тұщы сулы саздықтар мен жағалау лагуналары екені анықталды. Арабияда олар көбінесе адам жасаған мекендерде – кәріздік шаруашылықтарда, су қоймаларында және ауыл шаруашылығы жерлерінде кездеседі, себебі бұрын жағалаудың шығанақтарын жапқан мангр және қамыстық ормандардың көбісі жойылған. Иранның оңтүстігінде олар көбінесе мангрлы жерлерде кездеседі. Ирактағы маңызды мекен – Месопотамия саздықтары. Израильдегі қыстау орындары – ылғалды аңғарлар мен ашық, ылғалды жерлер, негізінен ағаштардың жанындағы егістіктер мен балық шаруашылықтары, Оманда осыған ұқсас жерлер пайдаланылады. Олар тамыздың соңынан қазанға дейін көшіп-қонып, кейде қарашаға дейін созылады. Қайту рейсі әдетте ақпанның басында басталып, наурызда ең жоғары нүктесіне жетеді және сәуірде аяқталады. Дегенмен, Түркиядағы Босфор маңында мамыр айында да көші-қон тіркелген. Орташа есепте, көші-қон шыңы олардың таралу аймағының шығыс бөлігінде, мысалы Бутанда, ақпанның соңында байқалады. Олар басқа түсті бүркіттерге қарағанда екі аптаға кешірек көшіп кетеді және одан ертерек оралады. Көшіп-қону орындарында кіші түсті бүркіттер үлкен түсті бүркіттерден көбінесе көп болады. Еуропада көбейетін үлкен түсті бүркіттер Францияның оңтүстігіне (әсіресе Камарг), Испанияға, Италияға және кейде Швецияға көшіп барады. Батыста көбейетін құстар Солтүстік Африкаға да жиі барады, олардың кейбіреулері Марокко, Египет, Нил аңғары, Судан, Эфиопияға және кейде оңтүстікке қарай ұшып кетеді. Әртүрлі шығу тегі бар құстар Таяу Шығыста (көбінесе Арабияда), Оңтүстік Азияда (Пакистаннан, көбінесе Пәнджаб пен Синдтен, Солтүстік Үндістаннан және Непалдан), шығысқа қарай Индокитайға, Малай түбегіне және Оңтүстік және Шығыс Қытайға жетеді. Бұл түрдің көшіп-қонушы бүркіттерінің ұшу жылдамдығы Байкал аймағында тіркелген, қозғалыс ең жоғары шағы түстен сағат 18:00-ге дейін байқалады. Байкал көлінде көшіп-қонып жүрген үлкен түсті бүркіттердің 96 пайызы ересек екені анықталды, бұл зерттеушілерді алаңдатты. Ең ірі (қазіргі?) санаулар Мысырдағы Суэцте көктемде 86 және күзде 74 құсқа жетті, Африкаға Баб-эль-Мандебтен өтетін құстардың саны аз болды, бірақ Солтүстік Израильде күзде ең көп 85 құс тіркелді. Батыс Сібірдің көбейту аймағынан келген Оңтүстік-Батыс Сауд Арабиясында қыстаған үлкен түсті бүркіт қыста 2014 жылдың қысында орташа үй аумағын пайдаланғаны анықталды, ол көктемде көшіп кетер алдында 24%-ға қысқарды, Испаниядағы қыстау аймағына көшіп бару үшін кішірек болды. Басқа бірнеше үлкен түсті бүркіттер Африканың бірнеше аймақтарына ілгерілетілді, бірақ олардың жартысына жуығы шын мәнінде кіші түсті бүркіттермен будандасқан және сол түрге тән тәсілмен және орынмен көшіп бара жатқан. Үлкен түсті бүркіттер негізінен қанатында аң аулайды, салыстырмалы түрде ашық жерде (қарға сияқты) немесе жоғары көтеріліп, олжаны байқайтын кезде құлап немесе тік секіреді. Үлкен түсті бүркіттердің аң аулау табыстылығы өте жоғары болып көрінеді – көбейту маусымының көп бөлігінде 34% көрсеткіш алтын бүркіттердің (Aquila chrysaetos) (шамамен 20%), кіші түсті бүркіттердің (24%) және Бонелли бүркіттерінің (Aquila fasciata) (28,5%) аң аулау табыстылығынан әлдеқайда жоғары. Кейде олар тек қана қанақалық бүркіттің аулауына бейім. Орташа олжа мөлшері үлкен далалық бүркіттердің аулауына ұқсас және кіші түсті бүркіттерге қарағанда біршама жоғары, олар азық-түліктің 60% -ынан төмен салмақтағы олжаға назар аударады; алайда, көптеген Aquila бүркіттерінің типтік олжасы салмағы үлкен түсті бүркіттердің типтік олжасына қарағанда біршама жоғары (шығыс императорлық бүркіт) немесе айтарлықтай жоғары (алтын бүркіт) болады. Эстониядағы ұяда 105 визуалды анықталған олжа түрлерінің ішінде Microtus түрлері мен басқа да анықталмаған кеміргіштер саны бойынша 63%-ын құрады, бірақ биомасса бойынша 28%-ын ғана құрады, ал құстар саны бойынша 19%-ын, бірақ биомасса бойынша 56%-ын құрады; құстардың 45%-ы орташа мөлшерде болды, мысалы, жаңғақ тырнасы, сұр бөдене, солтүстік лапуинг және қара қарға. Испанияның Аликанте провинциясындағы Эль-Фондо табиғи паркінде 8 жыл бойы жүргізілген зерттеуде негізінен ірі олжалар ауланды, кішкентай кеміргіштер (мысалы, тышқандар) өте аз немесе жоқ болды. 100 олжаның ішінде негізгі олжалар – жалпы қамыс тырнасы (саны бойынша 23,1%, биомасса бойынша 15,2%), жалпы қара үйрек (8,97%, 6,44%), қара егеуқұйрық (7,69%, 3,01%) және анықталмаған Rattus (7,69%, 2,76%) болды. Басқа да маңызды тұрақты олжалар – қара бас тырнасы, еуропалық сутас және солтүстік лапуинг. Биомассаның көп бөлігін құраған ірі олжалар – жалпы карп (биомассаның 18,9%), сұр тұзбала (11,7%) және еуропалық қоян (9%) болды. Батыс Ресейдегі ұяларда диетаның орташа есебінен 53%-ы кішкентай сүтқоректілер, ал 45%-ы құстар екені анықталды. Белая өзеніндегі үлкен түсті бүркіттердің 322 қаңқа емес олжаларының 59%-ы сүтқоректілер еді. Диетаның көп бөлігі еуропалық су тырнасы (32,6%) болды, одан кейін кішкентай тырналар мен егеуқұйрықтар келді. Белая өзеніндегі бүркіттердің диетасында жоғары деңгейде жорғалаулылар (19,5%) болғаны анықталды – тіпті барлық омыртқалы олжалардың 15%-ы еуропалық илан болды. Бүркіттер орташа мөлшердегі жыландарды аулады, бірақ кішкентай жыландарды ауламай, ірі жыландарды да көп аулаған жоқ; олар көбінесе жыландарды басынан ұстап алды. Белаяда диетаның 6,5%-ы ғана құстарды құрады, негізінен тек Ока табиғат қорығында ғана маңызды болды. Аймақтың бүркіттері кейде мопс мәйіттерін жеп қояды. Волга аймағы, Урал таулары және Батыс Сібірден алынған жинақталған зерттеуде бүркіттің диетасының 74,7%-ы сүтқоректілерді құрады, 482 олжаның ішінде. Негізгі олжа түрі еуропалық су тырнасы болды, диетаның орташа есебінен 32,4% (28,1–36,8%) құрады, одан кейін жалпы тырна 11,4% (0–17%), тундра тырнасы 6,2% (1,9–16,9%) және құстар 16%, ең маңыздысы еуропалық сутастар мен Podiceps гребнелер, одан кейін қарғалар келді. Олардың диетасы Еуропадан тыс қыстау аймақтарында көбінесе жақсы белгілі емес. Көптеген басқа да жыртқыштар сияқты, көшіп-қону кезінде үлкен түсті бүркіттер әдетте қыстау орындарына жеткенше аш қалады. Үнді субконтинентінің барлық аймағында үлкен түсті бүркіттер мәйіттерді жеуге бейім, сондай-ақ бақаларды (әсіресе Индус аңғарындағы тортбақаларды), хамелеондарды, Calotes кесірткелерін, жыландарды, кеміргіштерді және кішкентай сүтқоректілерді жейді. Аймақта құс олжасына бейімділік туралы жалпы мәліметтер бар – көбінесе ірі қанаттылар, мысалы қамыс тырнасы, еуропалық сутас және сұрбас тырнасы, сондай-ақ су құстары және (көбінесе жас) лелектер, балықшылдар және аққулар; алайда, таулы аймақтардағы қызыл тырналар, еуропалық мойынды көгершін және үнді роллерлері де диетаға кіреді. Сирек болса да, үлкен түсті бүркіттер Үнді субконтинентінде Паллас балық бүркіті, египеттік құбыжық және қызылбас құбыжықтардан жараланған немесе жартылай жеген тасбақаларға тартылады. Орталық Таиланд жазығында қыстау кезінде үлкен түсті бүркіттердің диетасы туралы деректер алынды. Мұнда олар кепкен тоғандардағы өлген балықтарды жегендері, сондай-ақ белсенді түрде аң аулағандары және басқа жыртқыштардан азық тонағандары байқалды. Олар шаруашылыққа тиесілі үйректерді жегендері, сондай-ақ өлген...

Түрлер аралық жыртқыш қатынастар

Үлкен дақты бүркіт көбінесе көбейетін және қыстайтын аймақтарында бірнеше ұқсас бүркіт түрлерімен кеңінен қабаттасады. Сондықтан, кіші дақты бүркіт сәл құрғақ ортада ұялайды, әдетте ылғалды жерлер мен су тасқынынан біршама алыс, адам қызметінің болған жерлеріне оңай бейімделеді. Орталық ареал бойынша көбірек ұқсастығы бар – шығыс императорлық бүркіт (Aquila heliaca) және далалық бүркіт (Aquila nipalensis) сияқты ірі бүркіттер. Дегенмен, үлкен дақты бүркіт ылғалды және жартылай орманды мекендеу ортасын және ондағы жемді жақсы көруімен басқа бүркіттерден анық ажыратылады. Шығыс императорлық бүркіт де орманға ұя салады, бірақ көбінесе таулы жерлерде, қоян, хомяк, жер қаскырлары, еліктер, сондай-ақ фазан, қарғалар және басқа орташа өлшемді құстар сияқты әлеуметтік және жалғыз тіршілік ететін сүтқоректілер мен құстарды жақсы көреді. Ал далалық бүркіт даладағы құрғақ және кең жайылған мекендеу орталарын жақсы көреді, әдетте жазық, сирек өсімдік жамылған жердегі төбелерде немесе жарларда ұя салады, және жер қаскырларын, сондай-ақ басқа ұсақ құрлықтық жануарлармен толықтырылған жер шарындағы бөркіттерді жақсы көреді. Мекендеу ортасы әдетте осы бүркіттерді ұялау кезінде үлкен дақты бүркіттен бөлек ұстайды; алайда, Үндістан, Жерорта теңізі бассейні және Таяу Шығыс сияқты қыстау орындарында айтарлықтай жақындасу орын алады. Үш бүркіт те қыста өте сезімтал, мүмкіндікті пайдаланушы және өлік жеушілер екені белгілі. Олар адамның қоқысына (мал өліктерін тастауға ыңғайлы), талап етілмеген өліктерге еркін келеді, басқа жыртқыштардың аулауын тонап алады, су құстары сияқты жемдік құстардың жас ұрпағын өлтіреді, жәндіктердің үйірлерін немесе көтерілуін табады (далалық бүркіт басқаларына қарағанда көбірек), және шөп өрттерінің артынан жүреді. Осы үш түрдің ішінде далалық бүркіт қыста ең аз жыртқыш, шығыс императорлық бүркіт аң аулауды жалғастыруға бейім (және ең көп уақыт қоныстануға), ал үлкен дақты бүркіт аралық мінез-құлық аймағында. Үлкен дақты бүркіт үш түрдің ішінде өлік немесе өлік қоқыстарын іздеуге ең азы бейім; бірақ Үндістан субконтинентінде олардың барлығы ұя салатын су құстары сияқты азық-түлік көздерін қатты бөліседі. Өлік жеген кезде үлкен дақты бүркіттер Еуропалық құстар болғанда өлікке жақындамайды. Сирек жағдайларда үлкен дақты бүркіттер басқа жыртқыштарды жем ретінде таңдайды, соның ішінде қара қарғаларды, аяқталған бүркіттерді, батыс батпақты қарғаларды және қарапайым құсқарларды, сондай-ақ ұзын құлақты және қысқа құлақты құсқарлар сияқты кейбір құсқарларды. Сонымен қатар, олар Еуразиялық грифонның ұсақ ұяларына жемшіл болып жатады. Үлкен дақты бүркіттердің өзінде жақсы құжатталған жыртқыштар аз. Еуропалық қарағайлар үлкен дақты бүркіттердің ұяларымен қоректенеді. Сонымен қатар, Ресейдегі жақсы сәйкес келетін мекендеу орталарында ұялар (кем дегенде тарихи түрде) өзендердің бойында кездесетін, келесі жылдары жұптар тұрақты түрде қайта пайдаланылатын. Польшада қайың (мысалы, жұмсақ қайың) кеңінен қолданылады. Волга-Урал аймағындағы 83 ұяның үлгісінен ұяның орташа биіктігі .

Жастардың дамуы

Ресейде үлкен тапталған бүркіттер көбінесе майға дейін жұмыртқа салмайды, бірақ кейде сәуірдің соңында да сала береді, ал батысқа қарай осыған ұқсас (бірақ сәл ертерек) жұмыртқа салу уақыты байқалады. Көптеген деректерге сәйкес, инкубация кезеңі 42–44 күнге созылады, бірақ Оңтүстік Беларусьте 39 күндік инкубация кезеңі тіркелген. Инкубация бірінші жұмыртқадан басталады. Ал Волга-Урал және Батыс Сібір аймақтарында ұядағы балалардың орташа саны 1,24 және 1,42 болды. Дегенмен, бұл түр кіші тапталған бүркітке қарағанда екі балапанды көбірек өсіреді. Бірақ Ока табиғат қорығындағы 50 ұяның тек біреуі ғана бір жылда екі балапан шығара алды. Польшадағы ұяда жасалған тәжірибеде кіші балапанды алып шығып, құтқарып қалды. Сол кезде кіші бүркіт пен үлкен балапанының салмағы өлшенді. Ұядан шығарылғаннан кейін кіші бүркіт адамдардың қолында тамақтандырылып, импринтингтің алдын алу үшін минималды байланыспен өсірілді. Балапан шығыс императорлық бүркіт пен кіші тапталған бүркітпен бірге тұрды, екеуі де оған қызығушылық танытпады, оны күтімге алмады және тамақтандырмады. Ұшып шыққанда, балапан өз ата-анасының ұясына сәтті қайтарылып, ұшып, тәуелсіздікке қол жеткізді. Балапан ұядан шыққаннан кейін 30 күнге дейін ата-анасына тәуелді болады. Көпшілігі қыркүйек айының соңына дейін Польшадан кетіп қалды. Жастар күзде Польшаның басқа жерлерінде көшіп жүріп, содан кейін көшкен. Гибридтеу кеңінен таралғаны белгілі. Гибридтер екі түрдің қоныстану аймақтарының барлық жерінде кездеседі. Араласу көбінесе Еуропалық Ресейде болжамдар арқылы анықталады, ол кіші тапталған бүркіттің шығыс шегі және гибридтеудің соңғы кезде пайда болуы мүмкін. Екі түрдің арасындағы гибридтерде көбінесе мойынның артқы жағындағы рең (таза үлкен тапталған бүркіттерде болмайды), қанаттарындағы орташа мөлшердегі рең және әдетте кіші тапталған бүркіттерге қарағанда денесі ірі болады. Олардың аралық сипаттамалары мен кіші тапталған бүркіттерге қарағанда үлкенірек болуына қарамастан, түрлердің гибридтеуі үлкен тапталған бүркіттің қоныстану аймақтарын тастап, оларды бейімделуге жарамды және көптеп таралған кіші тапталған бүркіттермен алмастырудың белгісі деп есептеледі, бұл туралы Эстониядағы зерттеуде көрсетілген. Литвада 1000-ға жуық кіші тапталған бүркіт жұбы бар екені анықталды, олардың шамамен 37-сінде үлкен тапталған бүркіттен туған бір серігі бар. Сонымен қатар, Польшадағы деректер гибридтердің үлкен тапталған бүркіттің ылғалды ортасынан алыс, кіші тапталған бүркіттің ортасына және көбінесе адам қоныстануына жақын орналасқанын көрсетті, нәтижесінде таза үлкен тапталған бүркіт жұптарының саны жергілікті түрде 50%-ға азайды, ал гибрид жұптарының саны 30%-ға өсті. Адамның қоршаған ортаға тигізген өзгерістері кіші тапталған бүркіттерге ішінара пайдалы, ал үлкен тапталған бүркіттерге зиянды деп есептеледі.

Қалыптануы мен сақталуы

Бұл бүркіттің көбею ареалы өте кең, ол Еуропадағы Балтық теңізінен шығысқа қарай Тынық мұхитына дейін кемінде 9 миллион шаршы километрді алып жатыр, ал Үнді субконтинентінде шағын ошақтары бар. Бірақ, осы бүркіттер өте сирек кездеседі. Үлкен дақты бүркіт Венгрия, Румыния, Болгария, Чехия (мүмкін, олар онда тұрақты түрде көбеймеген) және Словакия, сондай-ақ 1960 жылдары соңғы рет көбейген Израильде көбею түрі ретінде жойылған деп есептеледі. Финляндиядағы көбеюші популяция да жойылуға жақын. Эстонияда үлкен дақты бүркіттердің саны 2004 жылдан 2010 жылға дейін 14%-ға төмендеді, және осы төмендеу бұл жерде біраз уақыттан бері байқалып келеді. Беларусь 150–200 көбею жұбына ие (расталған деректер бойынша 100-ден астам), және Ресейден тыс жердегі ең маңызды көбею аймағы болып саналады. Түрдің ареалы Ресейдің Солтүстік-Шығысында қысқарды, онда бұрын кеңінен таралған, бірақ қазір ортаңғы Амур өзенінен төмен, Уссури өзені бойында және Оңтүстік Приморье аймағында ғана кездеседі. Дегенмен, ауызша мәліметтер оның әлі де Батыс Сібірдің жазықтарында, Орал тауларынан ортаңғы Обь өзеніне дейін кең таралғандығын көрсетеді. Арменияда ол елдің 30 жыртқыш түрінің ең сирек кездесетін екеуінің бірі болып саналады, екіншісі – шығыс императорлық бүркіт. Жерорта теңізі бассейнінде қыстаушы үлкен дақты бүркіттердің саны шамамен 300–400 жеке дараны құрайды, олардың 34%-дан азы Израильде, 32%-дан азы Грекияда, 16%-ы Түркияда, Румыния мен Испанияда аздап аз, ал Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Черногория және Францияда өте сирек кездеседі. Сулы жерлерді дұрыс басқару процестері түрге қыстау кезінде кері әсер етті, Сауд Арабиясында кемінде бұл әсер адам жасаған су қоймаларына бейімделу арқылы толықтырылды (бірақ көбею кезінде олар адам жасаған аймақтарға жақсы бейімделетініне дәлел жоқ). Таиландта қолданылатын жасанды ортаның көлемі құрғақ маусымда күріш егістіктеріне ауысу және қала құрылысының кеңеюімен азайды, сондай-ақ кеміргіштерге қарсы препараттар мен басқа да уланулардың қолданылуы, қыстауға қабілетті түрлердің санына зиян келтіруі мүмкін. Қытайдың Шаньси қорығында уланулар өлім-жітімнің маңызды себебі болды, онда бүркіттер уланған немесе өліп бара жатқан қарапайым фазанды аулап, содан кейін өздері де өлді, бұл жергілікті өлім-жітімнің негізгі себебіне айналды. Малай түбегінде 1960 жылдардан 1980 жылдарға дейін түрдің қысқа уақытқа көбеюі құс қоқыс жегіштеріне қолайлы жағдай тудырған қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты болды, бірақ пестицидтер мен басқа да уланулардың қолданылуы салдарынан санының күрт төмендеуі мүмкін деп есептеледі. Жұмыс топтары Беларусь, Эстония және Украинада – түрдің Еуропадағы негізгі көбею аймақтарында – қорғау жұмыстарын жүргізе алды және көбею маусымында ұя салатын жерлерге жақын орман шаруашылығына шектеулер енгізді. Құрметті жайт, микросателлиттер арқылы зерттелген үлкен дақты бүркіттің еуропалық популяциясы өте жоғары генетикалық әртүрлілікті сақтайды, яғни түр үшін генетикалық тартылу қаупі жоқ.