Кіріспе

Америка актрисасы (1913–1970) заң кітапханашысы

Фрэнсис Елена Фармер (19 қыркүйек 1913 – 1 тамыз 1970) – американдық актриса. Ол өмірі бойында оннан астам көркем фильмдерде ойнаған, бірақ оның өміріне қатысты сенсациялық әңгімелер, әсіресе психиатриялық ауруханаларға қастандықпен жатқызылуы және одан кейінгі психикалық денсаулық күресі үшін танымал болды. Вашингтон штатының Сиэтл қаласында туған Фармер Вашингтон университетінде студент кезінде сахнада ойнай бастады. Бітіргеннен кейін, 1935 жылы 22 жасқа толғанда Paramount Pictures компаниясымен келісімшартқа отырғанша, түрлі театрларда актерлік жұмыс істеді. Ол 1936 жылы «Too Many Parents» фильмінде дебют жасады, содан кейін «Border Flight» фильмінде түсті, ал одан кейін Бинг Кросбимен бірге «Rhythm on the Range» музыкалық вестернінде басты рөлді ойнады. Студия ұсынған мүмкіндіктерге риза болмаған Фармер 1937 жылы Нью-Йорктегі Group Theatre сахнасында Клиффорд Одетстің «Golden Boy» пьесасында ойнауға дейін түрлі театрларда актерлік жұмысын жалғастырды. 1939 жылы ол Элия Казан режиссерлік еткен екі Бродвей қойылымында ойнады, бірақ депрессия мен ішімдікке құмарлығы салдарынан Эрнест Хемингуэйдің пьесасының қойылымынан бас тартты. Фармер Лос-Анджелеске оралып, 1941 жылы «World Premiere» комедиясында және «Among the Living» нуар фильмінде эпизодтық рөлдерді ойнады. 1942 жылы оның бейшара мінез-құлқы туралы хабарлар тарады, бірнеше рет қамауға алынып, психиатриялық мекемелерге жіберілгеннен кейін оған параноидтық шизофрения диагнозы қойылды. Оның отбасының, әсіресе анасының тілегімен, ол туған штаты Вашингтондағы психиатриялық мекемеге жатқызылды, онда 1950 жылға дейін емделді. Фармер актерлік мансабына оралуға тырысты, негізінен Индианаполисте өзінің «Frances Farmer Presents» телешоуының жүргізушісі ретінде жұмыс істеді. Оның соңғы фильмдік рөлі 1958 жылы түсірілген «The Party Crashers» фильмінде болды, содан кейін ол 1960 жылдардың көп бөлігін Пурдью университетінің сахнасында қойылған жергілікті театрларда эпизодтық рөлдерде ойнады. 1970 жылдың көктемінде оған ішек қатерлі ісігі диагнозы қойылды және 1970 жылдың 1 тамызында 56 жасында қайтыс болды. Фармердің институционалдық өміріне арналған екі көркем фильм және бірнеше кітап жазылды, онда ол жүйелі түрде зорлық-зомбылыққа ұшырағанын айтқан. Оның өлімінен кейін жарық көрген, көпшілікке танымал емес, автобиографиясы «Will There Really Be a Morning?» (1972) осы мәлімдемелерді егжей-тегжейлі сипаттайды, бірақ Фармердің досы қарыздарды өтеу үшін оның негізінен ойдан шығарылған жұмыс екенін жариялады. 1978 жылы жарық көрген оның өмірбаяны «Shadowland» Фармер институционалдық емдеу кезінде трансорбиталды лоботомиядан өткенін мәлімдеді, бірақ автор кейін сотта бұл оқиғаны және кітаптың басқа да бірнеше аспектілерін өзі ойлап тапқанын мойындады. 1982 жылы осы кітапқа негізделген фильм осы оқиғаларды шындыққа сәйкес келетіндей көрсетті, нәтижесінде оның өмірі мен мансабына қызығушылық жаңадан оянды.

1913-1935: Ерте өмір

Франсис Елена Фармер 1913 жылдың 19 қыркүйегінде Вашингтон штатының Сиэтл қаласында, пансион ұстаушы және диетолог Кора Лилианның (қыздығы Ван Орнум; 1873–1955) және адвокат Эрнест Мелвин Фармердің (1874–1956) қызы болып дүниеге келді. Оның әкесі бастапқыда Миннесота штатының Спринг-Вэлли қаласынан, ал анасы Орегоннан және пионерлердің ұрпағы болған. Лилианның анасының ата-анасы Джон және Джемима (Скус) Роу болды, олар 1849 жылы Англияның Труро қаласынан Висконсин штатының Уолдвикке келді. Фармердің үлкен әпкесі Эдит, үлкен ағасы Уэсли және үлкен жартылай қарындасы Рита болды. Уэсли мен Эдит дүниеге келгенге дейін Лилианның бір қызы туған, ол нәресте кезінде пневмониядан қайтыс болды. Фармер төрт жасқа толғанда, оның ата-анасы ажырасып, анасы балаларымен бірге Лос-Анджелеске, оның қарындасы Зелланың үйіне көшіп кетті. 1925 жылдың басында отбасы солтүстікке қарай, Калифорния штатының Чико қаласына көшіп, онда Лилиан тамақтану зерттеулерімен айналысты. Чикоға келгеннен кейін көп ұзамай Лилиан балаларды күту оның жұмыс істеуіне кедергі келтіріп жатыр деген қорытындыға келді. Балалардың тәтесі Зелла оларды Орегон штатының Олбани қаласына апарып, одан Сиэтлге қайтып, әкелерімен бірге тұру үшін пойызға отырды. Фармердің тұрақсыз үй тіршілігі оған едәуір әсер етті және Сиэтлге оралғаннан кейін ол былай деп еске алды: «Бір жағынан, пойыз сапары менің тәуелді балалық шағымның аяқталуын білдірді. Мен ересектерден не күтуге болатынын, ал нені күтуге болмайтынын түсіне бастадым. Бір үйден екінші үйге ауысу – жаңа бейімделу, жаңа шатасу болды және мен осы тәртіпсіздіктің орнын толтырудың жолдарын іздедім». Келесі жылы анасы Чикодағы үйі өртеніп, Сиэтлге қайтып келді. Сиэтлде отбасы бірге тұрды, бірақ Лилиан мен Эрнест некелерін қайта жаңартуға тырысқанына қарамастан, бөлек өмір сүрді. 1929 жылдың күзінде, Фармер 16 жасқа толғанда, Лилиан мен Эрнест ажырасып, Лилиан Вашингтон штатының Бремертон қаласындағы коттеджге көшіп кетті, ал балалар әкесімен қалды. 1931 жылы, Батыс Сиэтл орта мектебінің жоғары сыныпында оқып жүргенде, Фармер «God Dies» (Құдай өлді) атты эссесімен Scholastic Magazine журналының демеушілігімен өткізілген The Scholastic Art & Writing Awards байқауына қатысып, 100 доллар жеңіп алды. Бұл оның, өз сөзімен айтқанда, «әкедей» Құдайға деген тілегін, хаотикалық және құдайсыз әлем туралы байқауларымен үйлестіруге жасаған ерте әрекеті болды. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде ол эссеге Фридрих Ницшенің оқығанының әсер еткенін жазды: «Ол да сондай күмәнді білдірді, бірақ ол оны неміс тілінде айтты: Gott ist tot. Құдай өлді. Мен мұны түсіндім. Құдай жоқ деп ойламау керек еді, бірақ оның бар екеніне немесе маған ерекше қызығушылық танытқанына ешқандай дәлел таба алмадым. Мен атеист емеспін, бірақ әрине агностик едім және 16 жасқа келген кезде осы теорияға толыққанды үйреніп қалған едім». Орта мектепті бітіргеннен кейін Фармер Вашингтон университетіне түсіп, бастапқыда журналистика мамандығын таңдады. Оқу ақысын төлеу үшін түрлі жұмыстар істеді, соның ішінде кинотеатрда билет сатушы, официант, репетитор, сабын фабрикасында жұмысшы және Рейнер тауының ұлттық паркінде әнші официант болып жұмыс істеді. Екінші курста оқып жүргенде Фармер университеттің драма бөлімінің қойылымдарына қатысты. Ол көптеген UW пьесаларында ойнады, соның ішінде Трояның Хеленасы, Әркім және Ваня аға. 1934 жылдың соңында ол UW қойған «Alien Corn» (Шет елді бидай) спектаклінде ойнады, бұл оған жергілікті баспасөзден жағымды пікірлер әкелді. 1935 жылы колледждің соңғы жылында Фармер солшыл «The Voice of Action» газетінің жазылым конкурсында жеңімпаз атанды. Бірінші жүлде – Кеңес Одағына сапар. Фармер анасының қатаң қарсылығына қарамастан, сыйлықты қабылдады, себебі ол алғашқы Мәскеу өнер театрын көруге мүмкіндік алды. Оның осындай тақырыптарға қызығушылығы оның атеист ғана емес, сонымен қатар коммунист деген болжамдарға себеп болды. Сол жылы ол университетті драма өнері бакалавры дәрежесімен бітірді.

1935-1936: Алғашқы фильмдер және танымалдылыққа қол жеткізу

1935 жылғы жаз айында Совет Одағынан оралған Фармер театр карьерасын бастауды үміттене отырып, Нью-Йоркке келді. Ол жерде талантты агент Шепард Траубпен кездесті, ол оны Paramount Pictures талантты іздеушісі Оскар Серлинге жолдады, ол экрандық сынақ ұйымдастырды. Paramount оған жеті жылдық келісімшарт ұсынды, оған Фармер Нью-Йоркте 22 жасқа толған күні қол қойды. Лонг-Айлендтегі экрандық сынақтарды аяқтағаннан кейін Фармер Лос-Анджелеске көшіп, Paramount компаниясында жұмыс істей бастады. Келгеннен кейін ол алдыңғы тістерінің арасындағы кеңістікті түзету үшін тіс хирургиясынан өтті және Paramount студиясының аумағында экрандық сынақтар мен оқуларға көп уақыт жұмсады. 1935 жылғы қарашада ол әскери мектептегі жас жігіттер туралы комедиялық фильм "Тoo Many Parents" (1936) фильмінде түсті. Фильм кассада сәтті болды. 1936 жылғы ақпанда оны аяқтағаннан кейін Фармер Paramount компаниясының келісімшарт бойынша жұмыс істейтін әріптесі Лейф Эриксонға үйленді, оны студияда танысты. Содан кейін ол "Шекаралық ұшу" драмасында басты рөлге шақырылды. Сол жылы Фармер өзінің алғашқы "А" класты фильміне түсті – Бинг Кросбидің қатысуымен "Ритм по ренж" вестерні. Ол фильм туралы былай деп еске алды: "Мен [Кросби] мектеп кезімнен бері ұнаған едім және менің алғашқы маңызды фильмімде оның басты серігі ретінде жұмыс істеп жатқанымды сезінуге таң қалдым". "Rhythm on the Range" жақсы пікірлер алды және Фармердің танымалдығын арттырды. Paramount студиясының басшысы Адольф Зукор оны шақырып: "Енді ол өркендеп келе жатқан жұлдыз болғандықтан, оған лайық әрекет етуі керек" деді. Алайда Фармер қарсылық көрсетті және уақытының көп бөлігін Эриксонмен бірге Лорел-Каньондағы үйінде өткізді, Голливудтық кештер мен шараларға шақырудан бас тартты. Оны танымал ету үшін Paramount компаниясы баспасөз релиздерінде оны "Голливудқа бармайтын жұлдыз" деп таныстырып, оның "екцентрикалық" киім талғамын көрсетті. 1936 жылғы жазда оны Сэмюэл Голдуинге Эдна Фербердің романы бойынша "Кел, алып кел" фильміне шақырды, онда ол анасының бұрынғы жарынан қудаланған жас әйел рөлін сомдады. Бастапқыда Говард Хоукс режиссер ретінде тағайындалған, бірақ өндірістің ортасында оны Уильям Уайлер ауыстырды; Фармер ашуланып, түсіру кезінде Уайлермен келіспеді. Кейін ол: "Франсис Фармер туралы айтатын ең жақсы нәрсе – оның шыдамсыздығы" деді. Уайлермен жұмыс қарым-қатынасы қиын болғанымен, Хоукс Фармерді "мен жұмыс істеген кез келген адамнан да талантты" деп еске алды. Продюсерлер фильмді Фармердің туған қаласы Сейтлде көрсетуді шешті. Премьерада Фармер өте тыныш болды және журналистермен аз сөйлесті, нәтижесінде ол суық және оқшау деп сипатталды. Дегенмен, "Кел, алып кел" фильмі жұртшылықтан және сыншылардан мақтау алды, бірнеше шолулар Фармерді жаңа жұлдыз деп қарсы алды, ал кейбіреулері оны Грета Гарбомен салыстырды. 1937 жылы оны RKO компаниясына "The Toast of New York" фильмінде Кэри Грантпен бірге түсуге шақырды, бұл Уолл-стрит магнатының тарихы. Фильмнің түсірілімі қиын болды, өйткені Фармер өзінің кейіпкерінің "Саннибруктан келген қарапайым қыз" имиджінен "күшті және тәжірибелі" рөлге өзгеруіне риза емес еді. Түсірілім алаңында ол режиссер Роуленд В. Лимен таласып, баспасөзге сыни сұхбаттар берді. "Нью-Йорк тосты" фильмінен кейін мансаптық бағытына қанағаттанбаған Фармер студияның бақылауына және оның жеке өмірін жарқыратуға жасаған барлық әрекетіне қарсылық көрсетті. Алайда, 1937 жылғы Collier журналындағы мақала оны киімге немқұрайлы қарап, ескі үлгідегі "жасыл роудстер" жүргізетіндей сипаттады. Сондай-ақ 1937 жылы ол Фред МакМюрреймен бірге "Эксклюзив" криминалды драмасында және Рей Милландпен бірге "Эбб Тайд" техноколорлы приключенческий фильмінде ойнады.

1937-1941 жж. Театрға көшу

Студиялық жүйеге қанағаттанбаған және актриса ретіндегі беделін арттыруды қалаған Фермер 1937 жылдың ортасында Голливудты тастап, шығыс жағалауында жазғы қойылымдарға қатысты, Вестчестерде (Нью-Йорк) және Вестпортта (Коннектикут) өнер көрсетті. Ол жерде режиссер Харольд Кларман мен драматург Клиффорд Одецтің назарын аударды, олар оны Одецтің "Алтын бала" пьесасында үш айлық қойылымға шақырды. Пьеса 1937 жылдың қарашасында ашылды және барлығы 248 қойылым көрсетілді. Оның алғашқы өнері аралас пікірлер алды, Time журналы оның рөлге дұрыс таңдалмағанын жазды. Алайда, Фермердің кассалық тартымдылығының арқасында пьеса топ тарихындағы ең табысты туындыға айналды. 1938 жылы, ұлттық турнеге шыққанда, Вашингтондан Чикагоға дейінгі аймақтық сыншылар оған жоғары баға берді. "Алтын бала" қойылымы кезінде Фермер Одецпен романтикалық қарым-қатынас бастады, бірақ ол актриса Луиза Райнерге үйленген еді және Фермерге міндеттеме бермеді. Одец қарым-қатынасты кенеттен тоқтатқанда Фермер өзін алданған сезінді, ал топ Лондонға басқа актрисаны таңдағанда, оның отбасы пьесаға қаржы жинауға көмектескенін білгенде, топ оны өзімшілдікпен пайдаланды деп ойлады. Көңілі қалған Фермер Лос-Анджелеске күйеуі Эриксонмен бірге "Бұрыс жолмен жүр" (1938) фильмінде түсуге оралды. 1939 жылдың сәуір айында ол Элия Казанның эксперименталды пьесасы "Тынық қаланың" қысқа мерзімді Бродвей қойылымында ойнады. Сол жылдың қарашасында ол Бродвейге оралып, Казан режиссерлік еткен және Group Theatre продюсерлік еткен "Тандер Рок" пьесасында Мелани рөлін сомдады. Пьеса жақсы қабылдамады, ал 1939 жылдың желтоқсан айында аяқталғаннан кейін Фермер қатты көңілсіздікке ұшырады. Кейіннен ол 1940 жылдың басында репетициясы басталу жоспарланған Эрнест Хемингуэйдің "Бесінші бағана" пьесасының Бродвейдегі қойылымында рөлге келісті. Репетиция кезінде Фермер депрессиясын жеңілдету үшін ішімдікке құмар болды. Ақырында ол қойылымнан бас тартты, нәтижесінде Театр гильдиясы "кәсіпкерліксіздігі" үшін 1500 доллар айыппұл салды. Ол Paramount компаниясына оралды, ол оған "Паго-Пагоның оңтүстігінде" (1940) фильмінде Руби рөлін берді, онда ол аралда інжу-маржан іздейтін авантюристтер тобымен саяхаттайтын әйелді сомдады. Кейін ол Джон Гарфилдпен бірге мұнай өнеркәсібіне қарсы оқиғалар баяндалған "Flowing Gold" оқиғалық драмасында басты рөлді ойнауға Warner Bros. компаниясына шақырылды. Фильмді аяқтағаннан кейін Фермер Шығыс жағалауына жазғы театрларда ойнауға оралды. Нью-Йоркте "жалғыздық қысты" өткізгеннен кейін, 1941 жылдың көктемінде Фермер Лос-Анджелеске оралды және Санта-Моникада сәнді үйді жалға алды. Оның келесі фильмі - Джон Бэрримордың қатысуымен түсірілген комедиялық фильм "World Premiere" (1941). Ол кейін Сузан Хейвард пен Альберт Деккермен бірге ойнаған "Тірілер арасында" (1941) фильмінде қосалқы рөл ойнады. Осы уақыт аралығында Фермер "жеке өміріндегі қиындықтардан тынығу үшін жұмыс істеді". Кларман Роберт Стакпен бірге Каламити Джейн рөлін сомдаған "Дакотаның шөлейттері" фильмінің түсірілімін аяқтаған кезде оған компания жасау үшін Санта-Моникадағы үйіне уақытша көшіп барды. Фермер студия басшыларымен рөл үшін тағы да күресті, ол рөлді тым сәнді деп санады, бұл оның студия басшыларымен деген беделін нашарлатты. Ол кейіннен Тайрон Пауэр мен Родди Макдаулмен бірге "Қасқырдың ұлы" (1942) фильмінде (20th Century Fox компаниясына қарыз) британдық аристократтың мәкерле қызының рөлін сомдады. Сол жылы Paramount компаниясы оны "Take a Letter, Darling" фильміндегі рөлді қабылдамағаны үшін жұмысынан босатып, келісімшартын бұзды. Бұл арада оның Эриксонмен некесі бұзылып, ол актриса Маргарет Хейспен таныса бастады. Олардың ажырасуы 1942 жылдың 12 маусымында аяқталды, ал Эриксон Хейзге сол күні үйленді.