Кіріспе

Құс түрі

Канада сойқысы (Cardellina canadensis) – Жаңа әлем сойқылары тұқымдасына (Parulidae) жататын шағын бореальдық әнші құс. Ол Канада мен АҚШ-тың солтүстік-шығысында жаздайды және Оңтүстік Американың солтүстігінде қыстайды.

Таксономия

1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон Канадада табылған бір данаға негізделген «Орнитология» еңбегінде Канада соғыс құсының сипаттамасын берді. Ол француз тілінде Le gobe mouche cendré de Canada және латын тілінде Muscicapa Canadensis Cinerea деген атауларды пайдаланды. Бриссон латынша атаулар бергенімен, олар екі атаулы жүйеге сәйкес келмейді және Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия тарапынан мойындалмайды. 1766 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің «Жаратылыстың жүйесі» («Systema Naturae») еңбегінің он екінші басылымын жаңартқанда, Бриссон бұрын сипаттаған 240 түрді қосты. Қазіргі кезде бұл түр француз натуралисі Шарль Люсьен Бонапарттың 1850 жылы енгізген Карделина туысына жатқызылған. Түр монотипті болып табылады.

Сипаттама

Кейде Канада сойқысы "жағалы сойқы" деп аталады, себебі оның кеудесінде қара түсті жолақтардан тұратын белдеу болады. Ересектерде жыныстық диморфизм аз, бірақ аталықтың "жағасы" қараңғырақ және көзге көбірек түседі, сондай-ақ құйрығы ұзынырақ. Ересектердің денесі ұзын, қанаттарының ұзындығы – 5 см, салмағы – 1 г. Құстың кеудесі, тамағы және құрсағы сары, ал арқасы қара сұр түсті. Оның қанаттарында немесе құйрығында дақтар жоқ, бірақ құйрығының астыңғы жағы ақ. Оның көзінің алдында, мүңкісіне қарай сары сызық бар, бірақ бет-әлпетінің ең ерекше белгісі – ақ көз шеңбері немесе "көздік". Жасы кішірек құстар ересектерге ұқсас түске ие, бірақ түсі солғын және беттік белгілері аз байқалады. 2000 жылы Вирджиния штатының Джайлс округінде Канада сойқысының (немесе бұрын-соңды байқалмаған, жұмыртқадан шыққаннан кейін бір жастағы аталық, ол қауырсыны ауыстырмаған) ән салғандығы байқалды. Оның репертуары 12-13 нотадан тұратын қайталама әннен, сондай-ақ ұзақ әннің алғашқы бес немесе алты нотасынан тұратын бірнеше қысқа әндерден құралды. Құс өзінің әнін немесе аталықтың әнін ойнатуға жауап бермеді. Парулидтер арасында әйелдердің ән айтуы бұрын "ерекшелік" деп есептелсе де, әйел Канада сойқыларының ән айтуы туыс Вильсон сойқысы мен жақын туыс капотты сойқысында әйелдердің ән айтуының байқалуымен расталады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ұрықтану кезінде популяцияның 82% Канадада, ал 18% АҚШ-та кездеседі. Қыс айларында Канада сойқышының таралған аймағы Гайанадан бастап Боливияның солтүстік-батысына дейін, Анд тауларының солтүстік және батыс беткейлеріне дейін созылады. Жаз және қыс маусымдарында Канада сойқышы ылғалды бұталы жерлерде мекендейді. Ұрпақ шашу кезінде бұл құс "өзен жағалауларындағы бұталар, бұталы шатқалдар, орман батпақтары және т.б. әртүрлі биіктіктегі және орман түрлерінде ұя салады. Таралған аймағының солтүстік-батыс бөлігінде қайын ормандарында, орталық бөлігінде орманды ылғалды жерлерде және батпақтарда кездеседі, ал оңтүстігінде таулы рододендрон бұталарында мекендейді. Жаңа Англияда Канада сойқышы "бұзылған жерлерге бейімделген" деп табылған, яғни желден құлаған немесе кесілген орман участаларына жылжуға бейім. Жапырақты ормандарда төменгі қабатта азық іздеуге бейімділігіне байланысты, қолайлы ортасы жойылған жағдайда биіктеп орналасқан жерлерде шектелуі мүмкін, сондай-ақ ұқсас ортаны ұнататын қара мойынды көк сойқыштан бәсекелестікке тап болуы мүмкін. Еуропада екі рет кездескен. Біріншісі, өлімге жуық еркек құс 1973 жылдың 29 қыркүйегінде Исландияның Сангерди қаласында ұсталды. Екіншісі – 2006 жылдың қазан айында Ирландияның Клэр графтығында бес күн бойы байқалған, бірінші қыста, әйел болған болуы мүмкін.

Көші-қон

Канадалық сора тұмсық – көбейту ортасына соңғы келген құстардың бірі және алғашқы кеткен құстардың бірі. Олар онда екі айдай ғана болуы мүмкін. Олар түнде Техас жағалауына қарай, содан кейін Мексиканың оңтүстігіне қарай, негізінен оңтүстік және батыс бағытында ұшып барады. Олар қыркүйек айының соңынан қазан айының басына дейін Оңтүстік Американың солтүстік-батыс аймағындағы қыстау жеріне жетеді. Жас қозылар ұядан қандай жаста ұшып кететіні белгісіз. Тәуелсіз болғаннан кейін олар уақыттың көп бөлігін жер бетінде, жерде немесе бұталардың арасында өткізеді.

Тамақ және азықтандыру

Канадалық сойқышы негізгі жағдайда жәндіктермен қоректенеді, оның ішінде қоңыздар, масалар, шыбын-шіркейлер, көбелектер және тегіс құрттар, мысалы, жапырақ жегіштер, сондай-ақ өрмекшілер, құтылар, құрттар және кем дегенде маусымды жемістер. Көбею ареалының оңтүстік бөлігінде көкектердің ұяларына паразиттену жиі кездеседі. Америкалық Құс сақтау қорының бағалауынша, олардың саны 1,5 миллионға жетеді. Канадалық сойқыға қауіп төндіретін факторлар: орман фрагментациясы, бұғылардың орман төсегін тым көп шағылуы, қышқыл жаңбырлар және жүнды адельгидтің (шалғы және шырша ағаштарын қырып тастайтын) таралуы. Дегенмен, IUCN Канадалық сойқыны ең аз уайым тудыратын түр деп санайды. Канадалық сойқышы Канада мен АҚШ-тағы федералдық деңгейде қорғалады.

Өнер саласында

Джон Джеймс Одубон "Америка құстары" (жарияланған, Лондон 1827–38) еңбегінде Канада сойқышын 73-ші тақта ретінде "Бонапарттың ұшқыш сойқышы—Muscicapa bonapartii" деп бейнелейді. Бір ғана аналық (қазір Канада сойқышы деп дұрыс анықталған) Джозеф Мейсон салған үлкен магнолияның (Magnolia grandiflora) бұтағында отырған күйінде көрсетілген. Аяқталған, біріктірілген сурет Роберт Хавелл-младший Лондондағы Хавелл шеберханасында қалыпқа келтіріліп, боялды. Алғашқы сурет Нью-Йорк тарихи қоғамына сатылды.

Жалпы көздер

HathiTrust ұйымы онлайн хостинг қызметін ұсынады.